پنجشنبه 8 تير 1396 - 6:29
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

مقاله

 

نيما نوربخش

 

کهن ترين بناي دوران اسلامي در شهر ميبد

 

نگاهي به معماري مسجد جامع ميبد


مسجد جامع ميبد مجموعه اي از چند مسجد است كه گونه هاي فضايي متنوعي را با طرحهاي چندگانه عرضه مي نمايند . اين مسجد از نوع مساجد ايوان دار مرسوم در منطقه يزد است.

 مسجد جامع ميبد از صحن مركزي (حياط) رو باز با طرح تكرار طاقنما در بدنه ها، و فضاهايي چون گنبد خانه و ايوان وسيع و بلند و شبستان هاي كناري به عنوان بخش تابستانه در جهت قبله و شبستان هاي زمستانه (يا گرمخانه) در سه جهت ديگر تشكيل شده و ورودي اصلي آن با سر در نسبتاً بلندي از طرف كوچه شرقي ، با گذر از يك فضاي تقسيم (هشتي) به صحن باز مي شود.

مسجد كوچك حاجي حسنعلي در نبش شمال شرقي مجموعه ، داراي صحن طاقنما دار و شبستاني در جهت شمال مي باشد كه به فضاي مخروبه پشت، متصل است .

 مسجد حسني (امام حسن ع) در شمال غربي مجموعه داراي گنبد خانه اي است، با دو رديف شبستان در جهت غرب و شرق و يك رديف در جهت شمال كه ورودي اين بخش، نيز از همين جبهه است.

فضاي بدون ساخت وساز غربي نيز در گذشته محل مسجدي بوده كه اكنون وجود ندارد . به طوركلي ساختمان كهن مجموعه با خشت و گل بنا گرديده وچندان تنوع مصالح ندارد.

پوسته داخلي ايوان ، پيشاني سرپايه هاي نماي صحن، در چهار طرف و پوسته بيروني گنبد، با طرحهاي ساده هندسي آجري كارشده است . حداقل آرايه ها در فضاي معماري اصيل مسجد به چشم مي خورد .

بر كتيبه كاشي معرق كه در بدنه داخلي محراب ، انتهاي گنبد خانه نصب است تاريخ 867 ه. ق و نام دوازده امام و بر كتيبه چوبي درب ورودي تاريخ 913 ه. ق و آيه اي از قران نگاشته شده است.

مسجد جامع ميبد بنا به نوشته هاي تاريخي و مستندات معماري و باستان شناسي ، از جمله مساجد كهن تمدن اسلامي ايران محسوب مي شود .

بنيان مسجد ، مربوط به حدود سده دوم هجري است كه شواهد و مدارك حكايت از طرح مسجدي شبستاني با صحن و فضاي سر پوشيده دارد .

عمق شبستان در جهت قبله برابر با دو فرش انداز بوده و نبش پايه ها، نيم ستون هايي داشته كه قوس هاي باربر بر آنها استقرار داشته است. مسجد اين زمان در كنار مساجد كهن نخستين فهرج ، ساوه ، اصفهان ، دامغان و يزد قرار مي گيرد .

همزمان با تحولات معماري در گستره تمدن ايران و وارد شدن عناصر فضايي ايراني ، در طرح فضايي و نقشه مسجد جامع ميبد نيز، تغيير ايجاد شد . به اين صورت كه بنا از طرح شبستاني به مسجدي گنبدي و ايوان دار تبديل شده و به سوي غرب گسترش پيدا كرد و مناره اي قطور و بلند در انتهاي ضلع شمالي به مجموعة فضايي افزوده گرديد . (در حدود سده ششم هجري) اما گسترش تاريخي بناي مسجد جامع پس از سدة هفتم اتفاق افتاده است .

گنبد خانة خشتي و شبستان اطراف آن كه به نام امام حسن (ع) شهرت دارد ،در شمال غرب به مسجد افزوده و فضاي پشت مناره نيز جزء بخش سر پوشيده مسجد شد.

مسجدي ايوان دار در سمت غربي مسجد قديم الحاق گرديد كه آخرين حد گسترش فضايي بوده كه تا چند سال پيش نيز آثار آن در زمين مسطح و خالي فعلي وجود داشت.

جهت قبله در فضاهاي مربوط به دورة گسترش، نسبت به مسجد قديمي انحراف دارد . در حدود سدة نهم هجري تعميرات و تغييراتي در بخشهاي مختلف پس از آسيب هاي وارده به بنا صورت گرفته و محراب فعلي جايگزين محراب قديمي شد؛ تاريخ 867 نيز مربوط به همين زمان است .

تغيير در طرح صحن مسجد و ساخت شبستان شمالي در جاي فضاهاي قديمي و بخشي از مناره ، بعدها در بنا بوجود آمد.

آخرين تغييرات و تحولات اساسي مسجد مربوط به دورة قاجار مي شود كه شامل ساخت مسجد حاجي حسنعلي در شمال شرقي مجموعه و شبستان زمستاني حاجي رجبعلي در بخش غربي صحن، با جهت قبله اي متفاوت از فعاليتهاي دو برادر خيّر ميبدي است كه جايگزين ساختارهاي قديمي گرديدند.

با وجود آن که تشخيص بناي اوليه مسجد ميبد در ميان مجموعه عناصر معماري دوره هاي بعد به آساني ممکن نيست ، اما ته رنگ هاي باقيمانده از مسجد قديمي و نيز بر جاي ماندن مدارک و نشانه هاي معماري دوره هاي قديمي تر در کنار عناصر معماري دوره هاي اخير قابل مشاهده است که اين امر مسجد ميبد را قابل مقايسه با مسجد فهرج کرده است.

رابطه ميان معماران و مرمت گران مسجد در گذشته با اطلاعاتي که از بناي مسجد اوليه و بهره وري از پايه هاي آن در دوره هاي گسترش و تحولات بعدي مسجد به دست آمده ، اين امکان را فراهم کرده است که بتوان در اين مسجد کهن ، به راز مسجد پنهان در آن پي برد. گفتني است که شناسايي يک دوره تغيير ساختار مسجد در حدود قرون چهار و پنج هجري که تغيير نقشه مسجد و ايجاد گنبدخانه در آن دوره صورت گرفته است ، نتايج بسيار ارزنده اي در پي داشت.

فاطمه دانش‌يزدي، از پژوهشگران تاريخي يزد در معرفي مسجد جامع ميبد مي گويد:‌ اين بنا از مهم ترين بناهاي تاريخي باقيمانده از دوران اسلامي در شهر ميبد است كه مساحتي در حدود سه هزار مترمربع دارد.

به گفته وي مسجد جامع در حدود سده سوم هجري قمري با طرح شبستاني بنيان نهاده شده و در قرن ششم ه . ق ايوان و گنبدخانه به آن افزوده شده و در قرن هشتم ه . ق توسعه يافته و فضاهايي از دوران صفويّه و قاجار در مسجد وجود دارد.

وي ادامه مي دهد: بخش اصلي مسجد شامل‌ صحن بزرگ، گنبدخانه و ايوان همراه با شبستان‌هاي اطراف است كه فضاي تابستانه محسوب مي‌شود و گرمخانه‌‌ شرقي و غربي و شمالي نيز دارد كه شبستان‌هاي زمستاني مسجد هستند.

اين پژوهشگر مي گويد: مسجد امام حسن (ع) و مسجد حاجي حسنعلي و حاجي رجبعلي از جمله ساختمان‌هاي اين مجموعه هستند.

مهدي جماليان مدير ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري شهرستان ميبد درباره معماري مسجد جامع ميبد مي گويد: مسجد جامع ميبد در حدود سده سوم ه .ق با طرح شبستاني بنيان نهاده شده و در قرن ششم ه .ق ايوان و گنبدخانه به آن افزوده شده و در قرن هشتم ه .ق توسعه يافته و فضاهايي از دوران صفويه و قاجار در مسجد وجود دارد.

ذات الله نيکزاد، عضو پژوهشکده حفاظت و مرمت سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري درباره مسجد جامع ميبد مي گويد: مسجد جامع ميبد با واقع شدن در درون بارو و حصار شارستان قديم، به همراه ديگر عناصر شهري، از بخش هاي اصلي و ساختاري اين شهر محسوب مي شود و چهار محور اصلي شهر در مسجد جماع در محله پايين با يکديگر تلاقي يافته و بازار قديم نيز به آن منتهي مي شود.

 مجموعه مسجد جامع که مشتمل بر چندين فضا و عنصر معماري در يکديگر است گونه هاي مختلف و متنوعي را به لحظا ويژگي هاي معماري عرضه مي کند.

 بخش اصلي مسجد ايوان داشته و ترکيبي است از صحن ايوان و گنبدخانه به همراه شبستان هاي تابستاني و زمستاني، مسجد جامع حاج حسنعلي، نمازخانه مستقلي با حياط و شبستان جداگانه است و مسجد حسني به مرکزيت گنبد خانه هاي است که شبستان پيرامون آن قرار گرفته اند و همچنين فضاها و عناصر ديگري که اکنون متروک مانده اند.

 بناي مسجد کهن ترين اثر تاريخي شهر در دوران اسلامي است و تاريخ مستند در مطالعات تاريخي به حساب مي آيد و مجموعه کنوني حاصل دگرگوني هاي تاريخي در طول زمان است.

 

دوشنبه 29 مهر 1392 - 8:44


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری