پنجشنبه 8 تير 1396 - 13:26
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

نقد و تحليل

 

علي الله سليمي

 

بررسي ادبيات اردوگاهي در ايران

 

نشست بررسي ادبيات اردوگاهي در ايران با حضور مرتضي سرهنگي، از نويسندگان ادبيات پايداري، جهانگير خسروشاهي، داستان نويس و جمعي از علاقه مندان ادبيات داستاني در سراي داستان بنياد ادبيات داستاني ايرانيان برگزار شد. در ابتداي اين نشست، جهانگير خسروشاهي، دبير علمي برنامه، از مرتضي سرهنگي خواست تا مقدمه‌اي را درباره ادبيات اردوگاهي بيان کند. سرهنگي هم با اشاره به نشست «بررسي ادبيات اردوگاهي» پس از گذشت حدود 25 سال از پايان جنگ تحميلي گفت: هر نبردي در روز، ساعت و جغرافياي معيني پايان مي‌يابد، اما دامنه و ابعاد آن در طول تاريخ گسترده خواهد شد. ادبيات بازداشتگاهي يا اردوگاهي نيز همان‌گونه که از زمان آزاديِ نخستين اسير جنگي تاريخ به آن توجه شده، در آينده نيز به آن پرداخته خواهد شد.

اين پژوهشگر حوزه دفاع مقدس، ادبيات اردوگاهي را ادبياتي مرکب دانست و افزود: در ادبيات اسيران جنگي، ما هر دو چهره سرباز را مي‌بينيم. در نخستين وجه با چهره سربازي مهاجم و شجاع در ميدان نبرد و در وجه ديگر، با چهره انساني بي‌دفاع که ديگر سرباز نيست و نيازمند کمک است، روبه‌روييم.

در ادامه، خسروشاهي به کتابي با عنوان«جنگ را ما شروع کرديم» نوشته ناصر صارمي اشاره کرد و گفت: اين کتاب به ماجراي يک اسير عراقي مي‌پردازد که روي ديوار‌هاي زندان جمله«ما جنگ را شروع کرديم» را مي‌نوشت و به اين ترتيب مقاومت مي‌کرد. راه‌هاي مختلفي براي پرداخت به ادبيات اردوگاهي وجود دارد. مي‌توان آن را از ادبيات شيعه و اسارت امامان معصوم(ع) آغاز کرد.

وي با بيان اين‌که حبسيه‌هاي مختلف، نامه‌هايي که پيش از تيرباران شدن افراد نوشته شده يا کتاب «دومين شانس» از انواع پرداخت به موضوع ادبيات اردوگاهي محسوب مي‌شوند، از سرهنگي خواست به موضوع لحاظ‌کردن نگاه‌هاي مختلف در ادبيات اردوگاهي بپردازد.

سرهنگي با توجه به دعا‌هايي که در حبسيه امام موسي‌بن جعفر(ع) آمده گفت: ايشان در اين حبسيه با نگارش دعا در پي آزادي‌شان بوده‌اند. يادداشت‌هاي اسارت جنگ تحميلي را در چهار قالب دريافت مي‌کنيم؛ نخست يادداشت‌هاي روزانه روي کاغذ‌هاي باطله در وضعيتي که قلم و کاغذ از ابزار ممنوع بوده‌اند. کتاب‌ «پايي که جا ماند» نمونه‌اي از اين کتاب‌ها محسوب مي‌شود.

وي از اشعار و يادداشت‌هايي را که در فراق سرباز از سوي خانواده‌اش نوشته شده‌اند، ديگر گونه يادداشت‌هاي اسارت دانست و افزود: خودنگاشت اسيران جنگي پس از آزادي هم گونه ديگر اين يادداشت‌ها محسوب مي‌شود. کتاب «شن‌هاي سرخ تکريت» نمونه خوب و تاثيرگذاري در اين زمينه است. نامه‌هاي اسيران جنگي به خانواده و بازماندگانشان هم گونه‌اي ديگر از يادداشت‌هاي اسارت  محسوب مي‌شود.

خسرو‌شاهي سپس به تفاوت‌هاي نگهداري از اسيران جنگي ميان ايران و عراق اشاره کرد و گفت: در کتاب‌هاي حوزه اسارت، به جنايت‌ها و نامردمي‌هاي برخي از نگهبانان عراقي با ايرانيان بار‌ها اشاره شده است. «چه کسي قشقره‌ها را مي‌کشد» خاطراتي از سورن هاکوپيان، روايت يک مسيحي از دوران اسارت است که اعتقادات مسلمانان را مي‌ستايد، اما در زندان‌هاي عراق شکنجه مي‌شود. اين در حالي بود که اسيران مسيحي عراقي در ايران، امکان زيارت کليسا و جشن‌گرفتن عيد کريسمس را هم داشته‌اند. گمان مي‌کنم که کمتر به نحوه تعامل خودمان با اسيران عراقي پرداخته‌ايم.

سرهنگي نيز دنياي اسارت را دنيايي شگفت‌آور توصيف کرد و گفت: اين شگفتي تا اندازه‌اي است که گاه اسيران ايراني قدرت نوشتن آن‌چه را بر آن‌ها گذشت ندارند. تعداد محدودي از افراد پس از اسارت به نوشتن مي‌پردازند. بايد دانست که نويسنده با تکيه بر خيال و بدون مطالعه نمي‌تواند به دنياي اسارت نزديک شود. وي درباره پرداختن به نحوه نگهداري اسيران عراقي در ايران گفت: در جريان جنگ تحميلي ما از 19 کشور اسيرداري کرديم. من با اين اسيران صحبت کرده‌ام و با آن‌ها ناهار خورده‌ام و معتقدم که ناهار آن‌ها بسيار بهتر از ناهاري بود که مي‌توانستم در دفتر روزنامه محل اشتغالم صرف کنم. نمي‌خواهم بگويم به آن‌ها در اينجا خوش گذشته زيرا اسارت به هر حال محدوديت است، اما با نگاهي به قوانيني که ما براي نگهداري اسيران در کشورمان لحاظ کرديم، مي‌بينيم که اين قوانين بسيار پيشرفته‌تر از کنوانسيون ژنو بود.

اين پژوهشگر و نويسنده حوزه دفاع مقدس ادامه داد: در اين قوانين مصوب شده بود که هيچ‌ يک از سربازاني که اهل شهر‌هاي مرزي جنگ‌ديده هستند، حق نگهباني در اردوگاه‌ها را ندارند. ارتش ما بسيار زحمت کشيد. اسيران عراقي در ايران حدود 65 عنوان کتاب از خاطرات خود نوشتند و رفتند. اين خاطرات به مثابه نفت خامي است که هر هنرمندي مي‌تواند از آن‌ها استفاده کند و نويسندگان مي‌توانند بيشترين سهم را ببرند.

سرهنگي ادبيات اسارت را انساني‌ترين وجه جنگ دانست و گفت: اسيران ديگر کشور‌ها هم مي‌خواهند بدانند که افرادي مثل خودشان در اوضاع سخت اسارت چگونه تاب آورده‌اند. آثاري در اين زمينه در دنيا بسيار پرمخاطبند که از نويسندگان روسي و فرانسوي هم در ايران بسيار خوانده‌ايم. کتاب «انسان در جست و جوي معنا» نوشته ويکتور فرانکل نمونه‌اي مطرح در ايران است. اين نويسنده که خود روانپزشک بود، در دوران اسارتش پي برد که انسان‌ها اگر درباره مشکلات خود با فرد با تجربه‌اي گفت‌وگو کنند، بسياري از دردهايشان التيام مي‌يابد. اين شيوه گفتاردرماني حاصل اسارت است.

وي با بيان اين‌که بخشي از خاطرات اسارت سربازان ما با خاطرات سربازان آلماني و آمريکايي مشترک است، تصريح کرد: خنديدن در اسارت ممنوع بود. اين روانپزشک اتريشي(ويکتور فرانکل) اثبات کرد که چرا اين امر در زندان‌ها ممنوع بود. زيرا به نگهبان اين حس را القا مي‌کرد که نتوانسته است روح زنداني‌اش را به بند بکشد. فرانکل حتي مي‌گويد من به اسيران ديگر آموزش داده بودم در هنگامي که کار مي‌کنيم چيزي براي خنديدن تعريف کنيم.

خسروشاهي آسيبي را که ممکن است در بيان اشتراک‌هاي خاطرات اسيران دنيا با آزادگان جنگ تحميلي به وجود آيد،کمرنگ‌شدن نکته‌هاي متمايز اسيران دوران دفاع مقدس با ساير اسيران جنگ در دنيا دانست و گفت: ادبيات اردوگاهي به اين دليل که از فطرت انسان‌ها سخن مي‌گويد، انساني‌ترين وجه ادبيات جنگ است. تمايز يک اسير مسلمان با اسير پوچ‌گرا بسيار آشکار است. اسيري که در اردوگاه ذکر ندارد و مدام در پي خودکشي است با اسيري که به خداوند تکيه مي‌کند يا فردي مانند مرحوم حجت‌الاسلام ابوترابي را دارد متفاوت است. ادبيات اردوگاهي در واقع ادبياتي خنثي نيست.

وي مرز‌هاي خاطره و رمان را از هم مشخص دانست و گفت: ادغام اين دو حوزه با هم درست نيست. خاطره مُقَوّم داستان است و داستان با تکيه بر خاطره محکم‌تر قدم‌هاي خود را بر مي‌دارد.

سرهنگي اما حوزه‌هاي خاطره و داستان را نزديک به هم خواند و گفت: در دنيا اين دو حوزه به گونه‌اي نشان داده شده که سيماي يک ملت در چهره يک سرباز ديده مي‌شود. ايران در پرداخت به موضوع دفاع مقدس خيلي خوب شروع کرد. ما در زمان جنگ کتاب خاطره و عکس منتشر کرده‌ايم و اين‌ها نشان‌دهنده اهتمام ايران به ثبت وقايع جنگ تحميلي است. خاطرات اسارت، کلاه‌آهني خاطرات جنگ است که بايد مورد توجه قرار گيرد.وي در ادامه از در آستانه تاسيس بودن دفتر ديگري در حوزه هنري خبر داد و گفت: در سال 1367 با پايان جنگ تحميلي، دفتر ادبيات و هنر مقاومت تاسيس شد. چند سال بعد دفتر ادبيات و هنر انقلاب اسلامي شکل گرفت و اکنون با توجه به نيازي که احساس مي‌شود، دفتري با عنوان دفتر ادبيات اسيران جنگي ايران و عراق در آستانه تاسيس است که با محوريت پژوهشي فعاليت خواهد کرد. منابع بسياري در اين زمينه وجود دارد که نيازمند مطالعه است.

در پايان اين برنامه از دو کتاب «نفر پانزدهم» نوشته جهانگير خسروشاهي و «با جام‌هاي شوکران» نوشته عبد‌الحميد نجفي رونمايي شد.

 

سه‌شنبه 12 شهريور 1392 - 13:9


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری