دوشنبه 30 مرداد 1396 - 1:36
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

گفتگو

 

غزال حسين زاده

 

يکي از نخستين مسجدهاي ساخته شده در ايران

 

نگاهي به معماري مسجد جامع بروجرد

مسجد جامع بروجرد که به مسجد جمعه نيز شناخته مي‌شود، مسجدي تاريخي و از بناهاي تاريخي مشهور شهر بروجرد است. مسجد جامع بروجرد يکي از نخستين مسجدهاي ساخته شده در ايران است؛ که در قرن دوم تا سوم هجري در شهر بروجرد بنا نهاده شده است.

مسجد جامع بروجرد که از جمله مساجد قرون اوليه اسلام در ايران است در دل يکي از محله‌هاي تاريخي شهر بروجرد به نام دودانگه واقع شده و به لحاظ معماري و قدمت، از بناهاي منحصر به فرد استان لرستان و شهر بروجرد است.

مسجد جامع بروجرد در اصل بر روي يک آتشکده بنا نهاده شده است. در ابتدا مسلمانان در بسياري از شهرهاي ايران ناگزير از ساختمان هاي پابرجا (يا نيمه ويراني که بازسازي شده) براي نماز و نيايش پروردگار يکتا بهره گرفتند. مسجد جامع بروجرد هم آتشکده اي نيمه ويران بوده که به مسجد تبديل شده است.

 بين سال‌هاي ۱۵۰ تا ۲۲۶ قمري و در زمان حکومت ابودلف بر غرب ايران، بناي مسجد جامع بروجرد با حضور وزير وي با نام حمويه يا حموله آغاز شد. شبستان شمالي مسجد نيز اندکي ديرتر و در قرن چهارم ساخته شد.

با توجه به قدمت طولاني و دوازده قرني اين مسجد، آسيب‌هاي متعددي بر آن وارد شده و بارها مورد بازسازي قرار گرفته است. شواهد و کتيبه‌هاي گوناگون، از بازسازي مسجد در دوره‌هاي سلجوقي، صفوي و قاجار خبر مي‌دهند.

محوطه سازي مسجد در قرون چهار و پنج هجري و نيز الحاقات و تعميرات آن بر طبق کتيبه‌هاي موجود، در سال‌هاي ۱۰۲۲، ۱۰۶۹، ۱۰۹۲ و ۱۲۰۹ قمري صورت گرفته است.

معماري مسجد جامع بروجرد منحصر به فرد، و يکي از شاهکارهاي تاريخ معماري ايران مي‌باشد که هم ويژگي هاي معماري اسلامي و هم معماري باستاني ايران را در خود جاي داده است. بخش قديمي تر بنا، گنبدخانه آن است که در ضلع جنوبي قرار گرفته است.

 مسجد داراي دو درب غربي و شرقي است که به صورت غير مستقيم به صحن اصلي باز مي‌شوند. درب غربي مربوط به دوره صفويان است و درب شرقي در کنار بازار کوچکي (امروزه معروف به بازار زغال فروش ها) قرار گرفته و کنده کاري هاي زيبايي دارد، ورودي مسجد از در شرقي بسيار زيبا و هنرمندانه است.

 در جنوب صحن، گنبد و ايوان اصلي مسجد که قديمي ترين بخش آن است قرار دارد و در ضلع شمالي نيز شبستان مسجد با ارتفاعي کمتر از ساير بخش‌ها قرار گرفته که در تابستانها فضاي خنکي را ايجاد مي‌کند. ايوان جنوبي داراي دو گلدسته است که بعدها به مجموعه افزوده شده است.

بناي‎ اوليه‎‎ اين‎ مسجد به صورت‎ مجموعه‌اي‎ شامل‎ مسجد، حمام‎، آب‎ انبار، ساختمان‎‎ غريب‎ خانه‎، ميدان و ساير متعلقات‎ بوده‎‎‎ که امروزه بعضي‎ از اين‎ آثار از بين‎ رفته‎ است‎.

غريب خانه در گذشته احتمالا يک نوانخانه و استراحتگاه عمومي براي قديمي‎ ترين‎‎ بخش‎ آن فضاي‎ زير گنبد خانه‎‎‎ است‎‎ که قدمت آن‎‎ به اواسط قرن 4 هجري‎ شمسي‎‎ مي رسد.

بناي‎ مسجد جامع‎ از نظر شکل‎ از نوع مساجد تک ايواني است‎ که‎ داراي‎ دو در ورودي‎‎ در قسمت‎‎هاي شرقي‎‎ و غربي است. بنا شامل‎ يک‎ حياط مرکزي،‎ ايوان‎، فضاي‎‎ گنبدخانه‎ و شبستانهاي اطراف‎ آن‎ و يک‎ شبستان‎ وسيع‎ زمستاني‎ در ضلع شمالي حياط مرکزي است.

بخش قديمي اين مسجد شبستان جنوبي و گنبد آن است كه همانند چهارطاقهاي زمان ساسانيان مي باشد . نقشه مسجد از يك قسمت وسط به ابعاد10×10و دو قسمت طرفين به ابعاد20×10مترتشكيل شده است ارتفاع گنبد آن كه در وسط بنا ايجادشده  تا كف مسجد نزديك به20 متر است.

بنابر شواهد موجود، صفويان، زنديان و قاجار تعميرات بنيادي در مسجد انجام داده‌ اند و بخش‌هايي نيز به آن افزوده اند.

يکي از ديدني‌هاي اصلي اين مسجد منبر چوبي نه پله آن است و حکاکي روي آن، تاريخ 1660 هجري قمري را نشان مي‌دهد. سازنده آن، يارمحمد نجار بوده است.

در بين اهالي بروجرد شايع است که امام حسن(ع) سفري به بروجرد داشته و بر بالاي اين منبر سخنراني کرده است که با توجه به تاريخ ساخت منبر و نبودن اطلاعات کافي، نمي توان به طور قطعي در مورد صحت اين مسئله اظهار نظر کرد.

مواد و مصالح مسجد جامع بروجرد از آجر ، كاشي ، ملات است .  اين بنا  به شماره 228 در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيده است .

مسجد جامع بروجرد در جريان بمباران هواپيماهاي عراقي در خلال جنگ تحميلي خسارات شديدي ديد و بخش‌هايي از شبستان شمالي آن ويران شد.

با توجه به اينکه شهرستان بروجرد بر روي گسل قرار دارد تاکنون زمين لرزه هاي متعدد و بارندگي هاي شديد، آسيب هاي جدي بر مسجد جامع بروجرد و ديگر آثار باستاني اين شهرستان وارد آورده است.

آخرين زلزله خسارت زا در اين شهرستان زلزله سال 86 است که موجب تخريب و ترک خوردگي بناي اين مسجد شد و به همت ميراث فرهنگي استان مرمت شد.

مسجد جامع بروجرد امروزه به دنبال ساخت و ساز هاي بي رويه در اطراف مسجد، کاربري نامناسب مغازه هاي مجاور مسجد، رطوبت، لرزش و نيز برخي تعميرات سطحي و غير کارشناسي، آن را در معرض خطر جدي قرار داده است.

رئيس اداره ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري بروجرد درباره مسجد جامع بروجرد گفت: اين مسجد در قلب بافت تاريخي و در مركز قديمي‌ترين محله و هسته اوليه شكل‌گيري شهر در كنار بازار تاريخي واقع شده است.

 حجت‌الله يارمحمدي افزود: اين بنا با سابقه بيش از 1000 سال يكي از مساجد شاخص اوليه اسلامي در ايران است كه در طول تاريخ حيات خود دستخوش تغييرات و تحولاتي نيز واقع شده است.

وي اظهار کرد: بنا در گذشته به صورت يك مجموعه شامل مسجد،‌ حمام،‌ آب انبار،‌ غريب خانه(آبريزگاه كنوني)،‌ ميدان و ساير متعلقات بوده كه امروزه بعضي از اين آثار از بين رفته‌اند.

 رئيس اداره ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري بروجرد تصريح کرد: بسياري از مردم بر اين باورند كه مسجد بر روي آتشكده‌اي پيش از اسلام ساخته شده، ولي براساس پژوهشها و بررسي‌هاي كه تاكنون صورت پذيرفته اين موضوع مسجل نشده و تأييد و رد اين مطلب نياز به مطالعه بيشتري دارد.

يارمحمدي ادامه داد: قديمي‌ترين آثار يافت شده تاكنون در آن مربوط به اواسط قرن چهارم هجري يعني دوره آل بويه بوده،‌ البته نشانه‌هايي از وجود مسجدي قديمي‌تر از نوع مساجد اوليه ستوندار(احتمالاً‌ قرن سوم هجري همانند مسجد جامع اصفهان) يافت شده كه اين مهم نيز نياز به بررسي و مطالعه بيشتري دارد.

 وي خاطرنشان کرد: بناي موجود مسجد از نظر فرم از نوع مساجد تك ايواني بوده كه داراي دو درب ورودي در جهات شرق و غرب بوده و شامل يك حياط مركزي مستطيل،‌ ايوان،‌ فضاي گنبد خانه و شبستانهاي اطراف آن و يك شبستان وسيع زمستاني در طرف شمال حياط مركزي است.

 رئيس اداره ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري بروجرد افزود: قديمي‌ترين بخش به دست آمده از پژوهشهاي صورت گرفته تاكنون فضاي زير گنبد خانه بوده كه مربوط به اواسط قرن 4 هجري است و شواهد آن در عمق 180 سانتيمتري از كف فعلي مسجد به صورت سالم يافت شده است.

 يارمحمدي اضافه کرد: اين فضا احتمالا به صورت منفرد و در خارج از مسجد ستون دار اوليه(مانند گنبد نظام الملك در مسجد جامع اصفهان)‌ ساخته شده است.

 وي گفت: در دوره بعد يعني زمان سلجوقيان اين بنا آباد شده و از اعتبار كافي برخوردار بوده و تزئيناتي به آن افزوده شده كه كتيبه آجري باقيمانده به خط كوفي در ديوار جنوبي گنبد خانه و بالاي محراب، گواه اين مطلب است.

رئيس اداره ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري بروجرد افزود: متن كتيبه فوق «بسم الله اللهم اغفر امر هذه القبه الصدر الاجل مجدالدين جمال الاسلام عزالملك ابوالعز محمد بن طاهر بن سعيد اطااله بقائه» است.

 يارمحمدي اظهارکرد:‌ بعد از آن يعني در زمان ايلخاني بنا داراي يك دوره ركود و فترت مي‌شود كه دليل آن شايد مربوط به حملات ويرانگر مغول و زمين لرزه‌اي است كه در سال 715 ه . ق در منطقه به وقوع پيوسته و باعث ويراني بخش عمده‌ شهر و بخشهايي از مسجد مي‌شود.

 وي تصريح کرد: بنا در دوره بعد يعني زمان جانشينان تيمور دوباره احياء شده و بخشهايي به آن افزوده مي‌شود اين دوره شامل تعمير گنبد ريخته شده دوره قبل و احداث ايوان و شبستانهاي شرقي،‌غربي و شمالي است.

رئيس اداره ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري بروجرد ادامه داد: طبق كتيبه‌هاي سنگي موجود در قسمتهاي مختلف بنا در زمان صفويه در سالهاي 1022،1023 و 1091 ه . ق مرمت شده است.

 يارمحمدي افزود: سرانجام در دروه‌هاي زنديه و قاجاريه نيز تعميرات و الحاقاتي ازجمله اضافه کردن دو مناره در طرفين ايوان كه تاريخ ساخت آن 1209 بوده،‌ صورت پذيرفته است.

 وي اضافه کرد: اين بنا از جمله مهمترين يادگارهاي معماري بر جاي مانده از گذشته اين شهر كهن و شناسنامه‌ و شاهدي معتبر از دوران پيشين است كه نيازمند بررسي و مطالعه و توجهات همه جانبه‌اي است.

 

دوشنبه 7 مرداد 1392 - 9:10


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری