جمعه 27 مرداد 1396 - 19:13
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

گزارش

 

علي الله سليمي

 

رونمايي از کتاب «مراه الاصطلاح»

 

مراسم رونمايي از کتاب «مراه الاصطلاح» از آنندرام مخلص با تصحيح حميدرضا قليچ خاني و هومن يوسف‌دهي با حضور محمد رجبي، رياست کتابخانه مجلس، فدايي عراقي رئيس دانشکده کتابداري دانشگاه تهران، علي اشرف صادقي استاد دانشگاه، هومن يوسف‌دهي و حميدرضا قليچ خاني مصححان کتاب و جمع ديگري از علاقه مندان در ساختمان مشروطه مجلس شوراي اسلامي برگزار شد.

 در ابتداي اين مراسم، محمد رجبي رئيس کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شوراي اسلامي با بيان اينکه ارتباط با هندوستان تامل‌برانگيز است، گفت: در مورد ارتباط ما با هندوستان يک نکته تأمل برانگيز تاريخي وجود دارد و آن اينکه چرا در طول تاريخ عموماً نگاهمان به سوي غرب بوده نه شرق. ما در شرق يک امپراتوري بزرگ، با فرهنگ، بسيار گسترده، غني، قوي و ثروتمند به نام هندوستان و در غرب امپراتوري رم را داشتيم. درباره رم بايد آن زماني را که در صلح به سر مي‌برديم حساب کنيم، اما با هند دو مورد در طول تاريخ جنگ داشته‌ايم، يک مرتبه زمان سلطان محمود غزنوي، که مي‌توان گفت ايراني نبود و يک مرتبه هم زمان نادرشاه افشار، که مي‌توان گفت ناخواسته بود.

وي با يادآوري اينکه در تعقيب افغان‌هاي مهاجم به ايران که به هند گريختند و دولت وقت هند به دليل تعصب‌هاي مذهبي که سني بودند، از تحويل آنها طفره رفت، تصريح کرد: در اولين جنگ ميان ايران و هند زماني که شايعه شد نادر شاه کشته شده است، سپاه هند به سپاه ايران حمله کرد و به کشتار ايرانيان پرداخت، اما بعد از آن که فهميدند نادر زنده است و خبر مرگ او شايعه بوده است متقابلاً سپاه ايران انتقام سختي از هند‌ گرفت.

وي به شاهنامه هم اشاره کرد و توضيح داد: بهرام گور به دليل جنگ‌هاي که با روم داشت و همچنين مشکلات داخلي از دولت هند درخواست کرد که 12 هزار نوازنده و رقصنده را به ايران بفرستد و دولت هند اين رقصندگان و نوازندگان را به ايران فرستاد. شايد اين مسئله ساده به نظر برسد اما اينکه هنديان چه ظرفيتي داشتند و نوع مناسبات آنان با کشور ما چگونه بوده است بسيار مهم است.

رئيس کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شوراي اسلامي همچنين گفت: هندي‌ها اختراع خود را که شطرنج بود را به ايران فرستاد و بزرگمهر هم تخته نرد که ابداع ايرانيان بود را براي آنها فرستاد. اين نشاندهنده ارتباط ميان ايران و هند است که ارتباطي فرهنگي و تمدني بوده است. همچنين در شاهنامه به تيغ هندي و فولاد هندي اشاره مي شود که حاکي از رونق صنعت در هند بوده است.

وي ادامه داد: علي رغم وجود روابط حسنه و دوستانه تاريخي ميان ايران و هند، که شايد ناشي از خويشاوندي ما و هنديان باشد که از شاخه آريايي‌هايي هستيم اما آنطور که بايد و شايد اين حق خويشاوندي ادا نشده و دوستي و همسايگي را کاملاً مورد استفاده قرار نداده‌ايم.

به گفته وي رابطه ايران و هند مي‌توانست منشأ بسياري از مبادلات عميق شود. هند و چين دو تمدن بزرگ جهاني در مشرق زمين هستند که حکومت‌هاي مهمي در زمينه‌هاي گوناگون بودند، مثلاً در رياضيات اين هندي‌ها بودند که عدد صفر را اختراع کردند و يا در نجوم نوع رياضيات خاص خود را دارند. حتي در طب هندي از راه تغذيه انسان را درمان مي کردند.

رجبي ايران را در موقعيت سوق‌الجيشي خواند و گفت: ايران رابط بين شرق و غرب، شمال و جنوب بوده است، خود منشأ بهره‌هاي فراواني بوده است. 5 جاده ابريشم که يکي آن از بالاي خليج فارس و سه تاي آن از پايين مي‌گذشته و ديگري نيز از راه درياي خزر عبور مي‌کرده است و به خليج فارس وارد شده و به اين طريق دائم ما در ارتباط بوديم.

وي با اشاره به اينکه مهاجرت به هند از ايران با نفوذ فرهنگ ايراني در هند همراه بود، تصريح کرد: يک بار بعد از حمله مغول برخي زردشتي ها مهاجرت کردند و بار ديگر در حمله افغان‌ها به ايران بود که عده اي از سمت يزد هجرت کرده و به هند رفتند. اما شايد لشکرکشي سلطان محمود به هندوستان اولين اقدام دولتي بود که به صورت ديگري آنان را با ما مرتبط ساخت و زبان اردو در واقع يادگار اين لشکرکشي‌هاست که از اين طريق اسلام نيز به وسيله ايراني‌ها وارد هند و آسياي ميانه شد.

رئيس کتابخانه مجلس عنوان کرد: زبان فارسي در آسياي ميانه و مشرق زمين بخصوص در هندوستان و پاکستان و بنگلادش بعنوان يک زبان مقدس تلقي مي‌شد. در اين کشورها از حافظ، سعدي و مولانا به عنوان حضرت حافظ، حضرت سعدي و حضرت مولانا ياد مي‌شد و براي خواندن مثنوي و حافظ وضو گرفته، رحل مي‌گذاشتند و به قرائت مثنوي و حافظ مي‌پرداختند.

وي با اظهار تاسف که اکنون گروهي از وهابي‌هاي جاهلي به آنجا و بخصوص پاکستان رفته که متأسفانه چهره فرهنگي و تاريخي اينها را تغيير داده‌اند، خاطرنشان کرد: با وحشي گري‌هايي که هم اکنون شاهديم که حتي در سوريه به آدم خواري نيز رسيد، در پاکستان به قتل عام زنان و کودکان پرداختند و جريان‌هاي ضد تشيع و ضد ايراني در آنجا منعکس شده است و اين شايد ريشه در طرح‌هاي استعماري انگليس داشته باشد که زبان فارسي را که زبان رسمي و دولتي هند بود ممنوع اعلام کرده و زبان انگليسي را رواج دادند. شايد اين مسئله در ادامه کينه‌هاي جاهلي کهنه‌اي باشد که از قديم الايام بوده است.

 

بهترين فرهنگ‌هاي فارسي تأليف هند است

همچنين بهروز ايماني مدير مرکز پژوهش کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شوراي اسلامي ضمن ارائه گزارشي از فعاليت‌هاي کتابخانه مجلس در احياي ميراث پارسي شبه قاره هند گفت: تاريخ ادبيات فارسي، بدون وارسي آثار و مآثر پديد آمده در شبه قاره نمي‌تواند کامل و جامع باشد. چراکه شبه قاره، کهن‌ترين و وسيع‌ترين جغرافياي زبان فارسي است و بسياري از مصادر ارزشمند فارسي، چه در حوزه ادب پارسي و چه در حوزه معارف اسلامي در اين گستره رقم خورده است. چه بسا آثار گرانقدر فارسي که در گنجينه‌هاي خطي شبه قاره نگهداري مي‌شوند و هنوز به زيور تحقيق و تصحيح آراسته نشده‌اند، که نمونه‌ي آن کتاب «مراة ‌الاصطلاح»است که به تازگي منتشر شده و شاهد رونمايي آن هستيم.

وي ادامه داد: امروز در ايران، توجه به احياي متون پارسي پديد آمده در شبه قاره، نسبت به دهه‌ها و سال‌هاي گذشته بيشتر شده، اما در قياس با تعدّد و حجم اين آثار، اين توجه اصلا کافي نيست و ميراث پارسي شبه قاره، نيازمند نگرش بيشتر و عميق‌تر است.

ايماني با اشاره به در دسترس نبودن تصاوير نسخ خطي شبه قاره بيان کرد: عدم دستيابي آسان به تصوير نسخه‌هاي خطي در شبه قاره، بسياري از محققان را از رويکرد کلان به اين گستره از زبان فارسي بازداشته، و به همين علت هنوز بسياري از منابع اصيل و ارزشمند، ناشناخته باقي مانده است.

وي رسالت کتابخانه مجلس را احياي متون اصيل اسلامي و ايراني خواند و گفت: کتابخانه مجلس شوراي اسلامي بنا به تعهد خود در احياي منابع و متون اصيل اسلامي و ايراني، ميراث پارسي شبه قاره را نيز از نظر دور نداشته و به انتشار آثاري شاخص در اين حوزه توفيق يافته است، آثاري که هر کدام مورد توجه اساتيد و پژوهشگران قرار گرفته است. اين آثار ميراث‌هايي هستند که به قلم پارسي نويسان و پارسي سرايان شبه قاره رقم خورده‌اند، يا ايرانيان مهاجر و مقيم هند براي ما به يادگار گذاشته‌اند.

ايماني گفت: مهمترين بخش فعاليت‌هاي کتابخانه در احياي ميراث شبه قاره،‌انتشار تذکره‌هاي فارسي است که در اين گستره تأليف شده‌اند و عمده‌ترين آبشخورهاي فرهنگ و زبان و ادب فارسي در شبه قاره تلقي مي‌شوند. منابعي که سير و تطور شعر فارسي را در جغرافياي شبه قاره بررسي مي‌کنند و ديدگاه‌هاي انتقاي ادبا و دانشوران اين جغرافيا را درباره زبان و ادب فارسي تبيين مي‌نمايند.

وي درباره اين تذکره‌ها گفت:  آثاري مانند عرفات العاشقين و عرفات العارفين، سفينه خوشگو، تذکره بي‌نظير، کلمات الشعرا و تذکره مردم ديده از اين دست آثار هستند که از سوي کتابخانه مجلس منتشر شده اند. ايماني افزود: بخش ديگر فعاليت‌هاي کتابخانه، چاپ و نشر دواوين شعرايي است که بيشترين يا بخشي از روزگار خود را در شبه قاره سپري کرده‌اند و آفرينش‌هاي ادبي آنها در اين سرزمين شکل گرفته مثل ظهوري ترشيزي، سنجر کاشاني، بدرچاچي، فکري مشهدي؛ که اين ديوان ها نيز از سوي کتابخانه مجلس منتشر شد. «گلزار ابرار» و «مغولان در هند» دو اثر مهم در حوزه رجال پژوهي و کتابشناسي است که توسط کتابخانه مجلس به زنجيره نشر پيوسته است. گلزار ابرار در شرح حال عرفا و مشايخ صوفيه شبه قاره و مغولان در هند نيز دانشنامه اي ارزشمند در شناخت آثار و و مآثر خطي پديد آمده در شبه قاره دوره مغولان هند است.

وي با اشاره به بزرگداشت عارف نوشاهي و چاپ کتاب نذر عارف از سوي کتابخانه مجلس گفت: کتابخانه از بزرگداشت پاسداران زبان و ادب پارسي در شبه قاره نيز غفلت نکرده و کتاب نذر عارف را براي تقدير از زحمات و خدمات دکتر عارف نوشاهي در تعالي و ترقي زبان و فرهنگ ايراني در شبه قاره، به حليه طبع آراست. کتابخانه مجلس از جمله مراکز تحقيقي است که بيشترين توجه را در احياي ميراث پارسي شبه قاره ملحوظ داشته و علاوه بر کتابهاي مذکور، آثار ارزشمند ديگري را نيز در دست آماده سازي و انتشار دارد.

 

سهم عظيم هندي‌ها در فرهنگ نويسي

علي اشرف صادقي استاد دانشگاه تهران نيز درباره اهميت واژگاني اين کتاب گفت: اين کتاب جالبي است که تا به حال از آن اطلاعي نداشتيم و فرهنگ نويسي فارسي را هندي‌ها و عثماني‌ها نوشته‌اند، چون فارسي زبان نبوده‌اند و مي‌خواستند فارسي ياد بگيرند. فرهنگ‌هايي که در هند نوشته شده‌اند از بهترين فرهنگ‌هاي فارسي هستند. هندي‌ها در فرهنگ نويسي سهم عظيمي داشتند و يکي از فرهنگ‌هاي ارزشمندي که از نويسنده‌اي نام آشنا است متاسفانه هنوز چاپ نشده است.

وي با اشاره به کتاب «مراه‌الاصطلاح» خاطرنشان کرد: در مقدمه اين کتاب ذکر نشده است که تاثير اين کتاب در فرهنگ‌هاي ديگر چه بود هاست. اين کتاب از دو حيث مهم است. اصطلاحات فارسي را که بين هندي‌هاي فارسي زبان رايج بوده استخراج شده است و برخي منابع فارسي را به دقت خوانده‌اند و اصطلاحات در کتاب جاي داده شده است.

اين استاد دانشگاه با بيان اينکه هندي به شاعران فارسي زباني توجه کرده‌اند که سايرين توجه نکرده‌اند و افرادي را که نمي‌شناختيم معرفي کرده‌اند، تصريح کرد: در مقدمه اطلاعات زيادي درباره زندگينامه آنندرام مخلص ارائه شده است که دور از دسترس ايرانيان است. دو مصحح هم سعي کرده‌اند نثر مقدمه را فارسي کنند ولي در جاي جاي آن فارسي هندي ديده مي‌شود و در اواخر مقدمه فارسي نويسي رها شده است. وي همچنين گفت: در اين کتاب از واژه «سرواژه» استفاده شده است، اما در فارسي «سرمدخل» مي‌گوييم و سرواژه موضوع ديگري است و براي مواردي مانند نزاجا، آجا و ... استفاده مي‌شود.

اشرف صادقي خاطرنشان کرد: اميدوارم مقدمه در چاپ‌هاي بعدي خلاصه‌تر شود چون بسياري از اطلاعات براي ايرانيان سودمند نيست. در چاپ‌هاي بعدي کتاب در يک مجلد و با مقدمه فشرده و با تصحيح مجدد منتشر شود.

اين استاد دانشگاه تهران با بيان اينکه برخي از واژه‌ها را فارسي زبانان نمي‌دانند و بايد اين اصطلاحات توضيح داده مي‌شدند البته برخي از واژ‌ه‌ها هم از وزن خارج هستند و اختلال وزني دارند.

 

اوضاع ادبي هند به بدي اوضاع سياسي نبود

هومن يوسفدهي يکي از مصححان کتاب «مراه الاصطلاح» هم در مراسم رونمايي از اين کتاب درباره اهميت «مراه ‌الاصطلاح» بخش‌هايي از مقدمه اين کتاب را خواند و گفت: وي در ابتداي سلطنت محمدشاه، زندگي اجتماعي و سياسي خود را آغاز کرد و پس از مرگ پدرش در حالي که 25 سال بيش نداشت به دربار تيموري راه يافت و مهمترين و ارزشمندترين سال‌هاي زندگي خود يعني سي سال از عمر 57 ساله اش را در دوران اين پادشاه گذراند.

وي افزود: اوضاع ادبي هند به بدي اوضاع سياسي آن نبود. با انکه در ابتداي اين سده عملاً شاعران و نويسندگان و نوازندگان از دربار رانده شده و به مشايخ طريقت هم مجال عرض اندام داده نميشد، با اين حال از هر گوشه هند شاعراني به پاخاستند که يا به خدمت شاهزادگان و امراي کوچک و بزرگ محلي در مي‌آمدند و يا کاملاً دربار و زندگي اشرافي را ترک مي‌کردند. در اين دوران هندي‌ها و بسياري از مسلمانان به سرودن شعر فارسي و نظم مثنوي‌هاي کوتاه و بلند رغبت نشان دادند، هرچند که غالباً اشعارشان توسط شاعران ايراني سفر کرده به هند، ضعيف و نارسا ارزيابي مي شد.

اين مصحح کتاب با اشاره به اينکه آنندرام مخلص يکي از مهمترين شاعران و نويسندگان پارسي‌گو در بين هندي‌ها است، گفت: وي از آن گروه هندياني است که زبان شعرا و نويسندگان ايراني را زبان معيار مي‌داند و تصرّف در الفاظ و نوآوري در ترکيبات را حق مسلم آنان مي‌داند و نوآوري‌هاي هنديان و معادل سازي‌هاي آنان را فارسي تراشي مي‌داند.

وي کتاب‌هاي آنندرام مخلص توضيح داد: ديوان مخلص، مراة ‌الاصطلاح، چمنستان، رقعات مخلص، کارنامه عشق، هنگامه عشق، پري خانه، بدايع وقايع، راحه الافراس، بياض مخلص، مجموعه يادداشت هاي پراکنده، انتخاب تحفه سامي، تهتيت نامه، تذکره الشعراي  آنندرام مخلص، دستورالعمل و گلدسته اسرار از آثار آنندرام هستند.

مصحح کتاب «مراة ‌الاصطلاح» با اشاره به اينکه اين کتاب از حيث اشتمال بر اصطلاحات و مصادر و لغات فني از اولين فرهنگ‌هاي فارسي در هند است، گفت: از اواخر سده هفتم تا زمان تأليف اين کتاب بالغ بر 30 عنوان فرهنگ لغات فارسي عمومي در هندوستان تأليف شده است.

وي درباره برخي امتيازات اين کتاب نسبت به فرهنگ‌هاي مشابه، خاطرنشان کرد: اشتمال بر بسياري از امثال فارسي و معادل‏‌هاي هندي آنها که بيش از فرهنگ‏ها و کتاب‏هاي مشابه است، نقل­‌ها، لطيفه­‌ها و فايده­‌هاي مندرج در کتاب، آن را از حالت فرهنگ خارج و آن را به دانشنامه­‌اي ارزشمند بدل کرده است، اشعار و خاطرات نقل شده در جاي جاي کتاب حاوي اطلاعات گرانقدري از احوال و افکار و شخصيت مولف و معاصران اوست.

يوسف‌دهي ادامه داد: هندو و هندي­زبان بودن مؤلف و تخصّصش در امور ديواني و انشاء سبب شده است تا اطلاعات دست اوّلي را در خصوص مکاتبات و مراودات درباري به خوانندگان ارائه دهد، بحث‏هاي انتقادي دربارۀ واژه‏ سازي، معني شناسي و بيان اختلاف نظر و اعتقاداتِ ديگران و نقد و بررسي صحّت و سقم آنها، بررسي و دقّت در جزييات زندگي معاصران و محيط اطراف و گزارش دقيق آنها، در اين اثر اطلاعات ارزشمندي از دو منبع: حجّت ساطع و امثال ميرزا محمد قزويني که اکنون نشاني از آنها نيست، ذکر مشاھدات تاريخي و شيوہ جھانداري دستگاہ محمد شاھي و نادرشاھي، شرح اصطلاحات بسياري در خصوص گياه شناسي، خوشنويسي، جواهرشناسي، البسه، اسلحه و شرح آن دسته از اصطلاحات ادبي که به روشن شدن معني بسياري از ابيات شاعران فارسي گو کمک مي‌کند.

 

استفاده از نسخۀ کتابخانۀ خدابخش در تصحيح اثر

همچنين دکتر حميدرضا قليچ خاني، يکي ديگر از مصححان اين کتاب، سخنراني خود را به عنوان «معرفي نسخه‌ها و روش تصحيح «مرآه الاصطلاح» ارائه داد و عنوان کرد: اولين نسخه، نسخه کتابخانه خدابخش با حرف اختصاري «خ» در کتابخانۀ خدابخش واقع در شهر پتنا در هندوستان نگهداري مي شود و کاتب آن گوپال جي کايسته ماتهر است که در آن را کتابت کرده است.

وي ادامه داد: نسخه موزه بريتانيا با حرف اختصاري «ب» که اصل نسخه در موزۀ بريتانيا در لندن بوده است، مشخص شده است. فخرالدّين محمّد آن را کتابت کرده است که داراي 525 صفحه متن بعلاوه 18 صفحه مقدمه و معرفي است.

قليچ‌خاني همچنين گفت: نسخه ديگر اين کتاب نسخه کتابخانه دانشگاه پنجاب لاهور است که با حرف اختصاري «ل» مشخص شده است و در دانشگاه پنجاب واقع در لاهور پاکستان نگهداري مي‌شود و کاتب و تاريخ کتابت آن نامعلوم است.

وي ادامه داد: نسخه انجمن ترقّي اردو با حرف اختصاري «الف» که در انجمن ترقّي اردو دهلي نگهداري مي‏شود، مشخص شده است و کاتب اين نسخه پندت تهاکرداس است.

قليچ‌خواني با بيان اينکه نسخه «خ» که همان نسخه کتابخانه خدابخش است، اساس قرار گرفته است خاطرنشان کرد: زيرا که مدخل‏هاي بسياري را دارد که دو نسخۀ ديگر ندارند و نيز خواناتر و کم‏ سهوتر از ديگر نسخه‏ هاست. اين نسخه ويرايش يا بازنويس دوم کتاب است و از اين رو اساس قرار گرفته است. اگرچه نسخۀ «ب» بسيار درست و کم سهو است ولي، از جمله‏ بندي‏ هاي نويسنده فاصله دارد و بنابر سليقۀ کاتب و چه بسا سفارش دهنده، ويرايش شده است. نسخه‏ هاي «ل» لاهور، «ب» برينانيا و همچنين «الف» انجمن ترقي، در اصل از نسخ هاي کتابت شده‏ اند که تأليف نخستين آنندرام بوده است؛ چرا که افتادگي‏ ها و اضافاتشان بسيار به هم نزديک است.

مصحح کتاب افزود: تفاوت اصلي نسخه‏‌هاي لاهور و بريتانيا در اين است که کاتب نسخۀ «ب» خود شخصي باسواد و آشنا با شعر و ادب بوده است؛ زيراکه بيشتر توضيحات تلفظ‏ها را حذف کرده است و گاهي اِعراب و اِعجامي بر واژگان افزوده و بسيار با سليقه عمل کرده است. در بسياري از موارد، جمله‏‌ها را ويرايش کرده و گاه از سبک اصلي مؤلف خارج ساخته است. جمله‏‌هاي خاص و واژگان را نيز به خطِّ نسخ و گاه درشت‏ تر و برجسته‏ تر کتابت کرده است.

 

يكشنبه 26 خرداد 1392 - 11:13


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری