دوشنبه 30 مرداد 1396 - 1:34
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

مقاله

 

نيما نوربخش

 

ميعادگاه عاشقان خميني کبير

 

نگاهي به معماري حرم مطهر امام خميني(ره)

آرامگاه امام خميني(ره) که به مرقد يا حرم مطهر مشهور است، در جنوبي ترين نقطه تهران و در کنار گلزار شهداي بهشت زهرا (س) قرار دارد و در نوع خود، مجموعه اي بزرگ و کم نظير به شمار مي رود.

در شب 14 خرداد سال 1368زماني که حال حضرت امام(ره) رو به وخامت بود، جلسه اي با حضورمرحوم حاج سيد احمد آقا خميني و بعضي از اعضاي دفتر امام و علماي قم و تهران و مسئولين کشور در جماران تشکيل و در مورد محل دفن ايشان نظرهاي مختلفي ارائه شد و هر يک از مسئولين و سران نظام و بعضي از مراجع و علما پيشنهاداتي داشتند.

پس از جمع بندي که تهران مناسبت ترين محل براي دفن امام است، با نظر مرحوم حجت الاسلام والمسلمين آقاي حاج سيد احمد خميني و ديگران مقرر شد که پيکر امام (س) در نزديکي شهداي بزرگوار انقلاب اسلامي و بهشت زهرا دفن شود.

گروهي براي موقعيت يابي و انتخاب گزينه برتر به بهشت زهرا و اطراف آن عزيمت و پس از بررسي هاي همه جانبه محل فعلي را تعيين نمود و با همکاري سازمان بهشت زهرا منطقه مورد نظر از سوي مالک خريداري و واگذار شد.

در زمان ارتحال تا اربعين امام خميني (ره)، حرم اوليه با مرکزيت ضريح مطهر شکل گرفت و پوشش آن با استفاده از امکانات موجود در کشور و سازه هاي فضايي در مدت کمي مسقف شد. گنبد اصلي نيز با استفاده از 8 ستون و ارتفاع 8 متر ظهور پيدا کرد. همچنين 4 گلدسته در شمال، جنوب، شرق و غرب ساخته شد.

طول هر کدام از اين گلدسته ها به 91 متر مي رسد. حرم مطهر داراي ابعاد 126 × 126 متر است که به نه مربع 42×42 متر، تقسيم شده است. و چهار ورودي عظيم ضريح مطهر را که در مرکزيت مربع وسط قرار دارد، در بر گرفته است. سبک معماري اسلامي با استفاده از مصالح و هندسه خاص و مدرن از آن نمادي ساخته که هر زائري را مجذوب خود مي کند.

نماي داخلي حرم که صرفاً بر چهار ستون استوار است، جلوه و عظمت خاصي را به بيننده القا مي کند. اين طرح تنها دو سال پس از ارتحال حضرت امام(س) نظر مسئولان را به خود جلب کرد و از سال 1370 بخش هاي اوليه طرح اصلي به اجرا درآمد. در همين راستا يک سال بعد صحن هاي شرق و غرب به مساحت 120 هزار متر مربع زيربنا طراحي و کلنگ اجراي آن زده شد.

اين دو صحن را که به صحن هاي شهدا و آقا مصطفي مشهور هستند، دو حياط بزرگ تکميل مي کنند. کاربري اين صحن پاسخگويي به تمام نيازهايي است که حرم در بخش هاي مختلف مي تواند داشته باشد. براي نمونه مي توان از بخش فرهنگي نام برد که موزه حضرت امام (ره)، انقلاب و شهدا در اين بخش تعريف شده است.

همچنين بخش تجاري ـ با توجه به دور بودن مجموعه از شهر ـ شکل گرفت تا پاسخگوي زائرين باشد و در بخش اقامتي و هتلينگ نيز در دو قسمت شمال غرب و شمال شرق مراکزي ايجاد شد تا زائرين بصورت انفرادي، خانوادگي و دسته جات بتوانند در آن مستقر شوند. وجود بيمارستان مجهز و فوق تخصصي در قسمت جنوب غرب که در حال اتمام است نيز قابل توجه است.

بايد اشاره کرد که شکل معماري طرح از ابتدا ايده يادگار امام مرحوم حاج سيد احمد خميني بود. ايشان بر اين باور بودند که اگر بشود معماري و شکل کلي حرم، نماد انقلاب عاشورايي حضرت سيد الشهدا و يارانشان باشد و نماد خيمه و معماري شيعي خيلي بهتر است و اين سبک و سياق را طراحان به عنوان دستور العمل سرلوحه قرار دادند.

گنبد اصلي در حرم مطهر بالاي ضريح قرار گرفته و 4 گنبد فيروزه اي که در ورودي صحنين قرار دارد که عملاً صحن اصلي را در برگرفته اند؛ براي همين مجموعاً 5 گنبد مي بينيم که از 5 تن آل عبا نشان دارد. اصولاً اعداد انتخابي در معماري مجموعه حرم اعدادي با نماد خاص انتخاب شده اند.

ستون هاي زير گنبد اول عدد 8 است که برگرفته از امام هشتم و در آئين ما جايگاه دارد ؛ همچنين تزئينات روي در نيز شمسه هاي 8 تايي هستند. گنبد ها نيز در سه ارتفاع 42، 57 و 68 متري ساخته شده است که از سال 42، شروع انقلاب، سال 57، پيروزي انقلاب و سال 68، ارتحال امام نشان دارد.

طراحي بارگاهي که درخور شأن بنيانگذار جمهوري اسلامي ايران باشد يکي از دغدغه هايي بود که بعد از ارتحال حضرت امام خميني(ره) توجه معماران، طراحان و مهندسان بسياري را به خود معطوف کرد.

علي‌اکبر زنگنه، مسوول پروژه ساخت و ساز حرم امام خميني ـ که يکي از افراد هسته اوليه ساخت مرقد بوده است ـ معتقد است در اين پروژه عظيم تلاش شده از معماري ايراني، اسلامي و شيعي استفاده شود.

وي درباره مراحل ساخت مرقد امام خميني و مشکلات پيش رو و زمان نهايي اتمام اين طرح مي گويد:  «اول از همه بايد بگويم که مدت ساخت سازه‌هاي ماندگار و بناهاي تاريخي که حالت ويژه و خاصي دارند، بيش از ساختمان‌هاي عمومي است. پروژه ساخت حرم حضرت امام خميني دو مرحله داشت.

 مرحله اول مربوط به سال‌هاي ۶۸ و ۶۹ بود که به اين پروژه به عنوان يک طرح موقت نگاه شد. در اين مرحله قرار بود مقدمات اوليه براي زائران فراهم شود و از سويي اين طرح موقتي، فرصتي باشد براي طرح اصلي تا طراحان و معماران بدانند توقع زائران چيست و طرح اصلي قرار است بر اساس چه مواردي شکل بگيرد.

مرحله دوم شامل طرح اصلي ساخت و ساز حرم مي‌شد که طبق سياستگذاري قرار بود ۱۰ سال طول بکشد. پيش‌بيني ما ساخت يک طرح ماندگار بود. اگر مي‌بينيد اين طرح بيش از ۱۰ سال طول کشيده، علتش صرفا کمبود بودجه است.

گروه اوليه که ساخت و ساز حرم را به صورت موقت در مرحله اول انجام دادند، رکورددار ساخت و ساز شدند. مثلا آنها طراحي و ساخت و اجراي اولين گلدسته مرقد امام را در عرض ۴۴ روز انجام دادند. همان گروه هنوز هم هستند و قطعا تجربه بيشتري نسبت به قبل دارند. اراده کار هم در آن گروه وجود دارد، ولي مشکل فعلي، بودجه است که باعث شده ساخت و ساز حرم امام با رکود مواجه شود.

حرم امام تحت زعامت و توليت حاج‌احمدآقا يادگار حضرت امام بود. همزمان که کار طراحي پيش برده مي‌شد بحث رژيم زيارتي زائر مطرح بود. در بحث رژيم زيارتي زائر مسائلي چون مختصات حرم و امکاناتي که بايد براي زائر در نظر گرفت، مطرح بود. ضمن اين‌که در آن زمان حرم فاصله قابل توجهي از شهر داشت و امکانات امروزي را نداشت.

معيار ما در طراحي حاکميت معماري ايراني، اسلامي و شيعي بود. بنابراين در طرح اصلي سعي کرديم از اعداد و نمادهايي به منظور تحقق اين معيار استفاده کنيم. ابعاد حرم ۱۲۴ در ۱۲۴ متر در نظر گرفته شد که از تعداد پيامبران نشأت مي‌گرفت. مقبره حضرت امام در مرکز قرار گرفت، روي آن ضريح ساخته شد و گنبد درست در بالاي ضريح طراحي شد تا همه چيز قرينه باشد.

طراحي گنبد نيز طوري بود که نمادهاي انقلابي در آن رعايت شود. شروع پايه گنبد از ارتفاع ۴۲ متري بود. رأس گنبد ۵۷ متر ارتفاع دارد و ارتفاع علم روي گنبد که پرچم روي آن قرار مي‌گرفت، ۶۸ متر است. اين اعداد به سال‌هاي ۴۲ که آغاز جنبش براي پيروزي انقلاب اسلامي بود، ۵۷ که سال پيروزي انقلاب بود و سال ۶۸ که سال ارتحال امام بود، اشاره دارد.

چهار طرف حرم نيز چهار گلدسته طراحي شد که نماد معماري شيعي است. ارتفاع هر يک از گلدسته‌ها ۹۲ متر است که معادل سن حضرت امام است. چهار گنبد فيروزه‌اي‌رنگ نيز طراحي شد که همراه با گنبد اصلي پنج گنبد را تشکيل مي‌دهند که به پنج تن اشاره دارد.

 اگر اين پروژه تکميل شود سقف حرم به شکل خيمه ديده مي‌شود که خيمه هم نمادي است از معماري شيعي و برگرفته از عاشوراي حسيني بنابراين اگر بخواهم جمع‌بندي کنم از خصوصيات طرح ساخت و ساز حرم امام‌خميني نخست حاکميت معماري ايراني، اسلامي و شيعي است، دوم حاکميت تقارن در همه قسمت‌ها و سوم حاکميت سادگي و دستيابي آسان زائران از طريق جزئيات ساده و انتخاب مصالح ماندگار با عمر طولاني است.

بودجه عمراني حرم امام صرفا از طريق دولت تأمين مي‌شود. همه دولت‌ها نگاهشان به حرم يک نگاه ويژه و ارادتمندانه بوده است. شايد توان دولت‌ها همين‌قدر بوده است که اين مقدار بودجه را به حرم تخصيص داده‌اند.

 اين‌که حرم منابع ديگري جز دولت دارد، پاسخ منفي است. مبلغ نذورات حتي براي بخش نگهداري حرم نيز کفايت نمي‌کند. بخش‌هاي تأمين آب و برق و فضاي سبز و امنيت حرم و نگهداري مجموعه خودش خرج‌هاي زيادي دارد. ما تقاضاي بودجه کرديم که اگر تأمين شود، پايان سال ۹۲ زمان قطعي تحويل پروژه خواهد بود.»

 

دوشنبه 13 خرداد 1392 - 8:36


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری