يكشنبه 2 مهر 1396 - 3:2
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

مقاله

 

داود خسروي

 

مسحور در ميان رنگ ها و نقش ها

 

نگاهي به آثار موزه فرش ايران


موزه فرش ايران در ضلع شمالي پارك لاله و روبه‌روي فروشگاه سپه خيابان فاطمي واقع شده است‌. اين موزه در 22بهمن ماه 1356 افتتاح شده است.

ساختمان موزه فرش ايران معماري شكيل و چشم‌گيري دارد كه آذين‌هاي نماي بيروني آن شبيه به دار قالي است‌. سطح نمايشي موزه مساحتي برابر 3400 مترمربع را در بر مي‌گيرد كه شامل دو تالار است و براي نمايش انواع قالي‌هاي دست بافت و گليم مورد استفاده قرار مي‌گيرد.

تالار طبقه هم‌كف به نمايشگاه دايمي اختصاص دارد و تالار فوقاني جهت برگزاري نمايشگاه‌هاي موقت گليم و قالي طراحي شده است‌.

پژوهش در سوابق‌، تحولات و كيفيت تاريخي هنر و صنعت فرش‌، خاصه در ايران‌، گردآوري و خريداري نمونه انواع قالي‌هاي دست بافت ايراني و برگزاري نمايشگاه‌هاي موقت از فرش ايران و ساير نقاط جهان‌، از اهداف موزه به شمار ميآيد.

در موزه فرش انواع گليم‌ها و فرش‌هاي دست بافت‌، با توجه به مرغوبيت و قدمت آن‌ها و با در نظر گرفتن ويژگي‌هاي قالي ايران از لحاظ رنگ آميزي‌، طرح‌، نقش‌، بافت و تنوع مناطق قالي بافي حفظ و نگه‌داري مي‌شود.

مجموعه موزه فرش ايران شامل با ارزش‌ترين نمونه‌هاي قالي ايران از قرن نهم هجري تا دوره معاصر است و از منابع غني تحقيقي براي پژوهشگران و هنر دوستان به شمار ميآيد. معمولاً حدود 135 تخته از شاهكارهاي قالي ايران‌، بافت مراكز مهم قالي‌بافي مانند كاشان‌، كرمان‌، اصفهان‌، تبريز، خراسان‌، كردستان و جز آنها، در تالار طبقه هم‌كف به معرض نمايش گذاشته مي‌شود.

در كتابخانه موزه حدود 3500 جلد كتاب به زبان‌هاي فارسي‌، عربي‌، فرانسه‌، انگليسي و آلماني در اختيار هنر دوستان و پژوهشگران قرار مي‌گيرد. هم‌چنين بهترين كتاب‌ها و نشريات و تحقيقات مربوط به فرش ايران و قالي‌هاي مشرق زمين به طوركلي و كتاب‌هايي در زمينه مذهب‌، هنر و ادبيات ايران در كتابخانه موزه موجود است‌. در كنار كتابخانه‌، كتاب فروشي موزه نيز مشغول به كار است‌.

هم‌چنين براي استفاده از بازديدكنندگان موزه‌، فيلم‌ها و اسلايدهايي در زمينه قالي‌بافي و گليم و هنرهاي دستي ايران در سالن نمايش موزه به نمايش در ميآيد.

يکي از قالي هاي موزه فرش، قاليچه دست‌بافت ارزشمند و بي‌نظير ايراني‌، كار فرش بافان كاشان‌، در اندازه‌هاي 130 در 220 سانتي‌متر، معروف به قاليچه ميرزا كوچك خان جنگلي است كه اين شخصيت روحاني ملي را در لباس نظامي مسلح به تفنگ و اسلحه كمري‌، قطار فشنگ نمايش مي‌دهد.

در شمسه بالاي تصوير ميرزا، كتيبه‌اي با عبارت زنده‌باد ميرزا كوچك جنگلي‌ و نام كارخانه ملامحمود ديده مي‌شود كه احتمالاً، با توجه به اين عبارات‌، تاريخ بافت قاليچه سال‌هاي آخر دوره قاجار است‌.

قديمي‌ترين فرش شناخته شده در جهان قالي 2500 ساله پازيريك است كه در 1949 م‌، در جنوب سيبري كشف‌شد و آن را بافت ايران در دوره هخامنشي دانسته‌اند. آشكار است كه قالي‌بافي در ايران در دوره هخامنشي وجود داشته و در قرن پنجم پيش از ميلاد، دوره‌اي طولاني از تكامل را پشت‌سر گذاشته است‌.

قالي ايراني پيوسته به عنوان يكي از اصيل‌ترين هنرها مورد توجه بوده و طيف وسيعي از طرح‌ها و نقوش زيبا را در برداشته است‌. در ميان قالي‌ها با طرح‌هاي گوناگوني كه در آن‌ها به كار گرفته شده‌، قالي‌هاي تصويري جايگاه ويژه‌اي دارند. بافت اين قالي‌ها اواخر سده نهم هجري مجدداً آغاز شد و تا به امروز ادامه يافته است‌.

در اين نمايشگاه نمونه‌هايي از قاليچه‌هاي تصويري شاهنامه بايسنغري به نمايش درآمده است كه گوشه‌هايي از ادبيات‌، اسطوره‌، مذهب و فرهنگ و هنر غني ايران را نشان مي‌دهد. اين آثار همه در كارگاه قالي‌بافي استاد موسوي سيرت‌، به ياري هنرمندان جوان ايراني و ذوق و سليقه استاد دنيا ديده و تكنولوژي كامپيوتري آفريده شده‌اند.

در واقع چند عامل اصلي را در به وجود آمدن اين 26 قاليچه مي‌توان متذكر شد: اول تهيه طرح و نقشه از روي نسخه اصلي‌ دوم تنظيم رنگ‌ها و عمل آوردن مواد رنگي گياهي و شيميايي روي پشم‌هاي مرغوب‌ و بالاخره مهارت قالي بافان هنرمند بافنده اين آثار كه به مدت پنج سال مستمر، روزانه گاه تا 12 ساعت به كار بافت قالي اشتغال داشته‌اند.

 از نكات جالب اين قاليچه‌ها هم زماني امر طراحي و بافت را مي‌توان متذكر شد. قاليچه‌ها حاشيه ندارند، اما يك حاشيه تشعيري با الهام از نقوش سنتي براي آ‌ها انتخاب شده كه هر دو قالي يك نقش مشترك دارند. در بالاي حاشيه‌، درون كتيبه‌هايي نام مجلس مربوط به آن قاليچه و نام هنرمندان آمده است‌.

در طول ساليان دراز، در اين موزه نمايشگاه‌هاي مختلفي برگزار شده كه مشهورترين آن‌ها از اين قرارند: نمايشگاه طرح بته كه در دي ماه 1365 بر پا شده‌ نمايشگاه سجاده‌ها و قالي‌هاي طرح محراب از سده دهم تا چهاردهم هجري‌ نمايشگاهي از قالي‌هاي گل برجسته از قرن هشتم هجري تا دوره معاصر به مناسبت بزرگ‌داشت دهه‌فجر در 12 بهمن 1364و دست بافت‌هاي ارامنه ايران‌.

در قسمت اصلي موزه سعي شده است قالي‌ها بر اساس محل بافت گروه بندي شوند تا بازديد کننده‌ بتواند رنگ‌ها، نقش‌ها، و طرح‌هايي را که در مناطق‌ مختلف قالي بافي به کار مي‌رود با يکديگر مقايسه کند. بعد از دار قالي بافي، قسمتي ديده مي‌شود که به قالي‌ها و قاليچه‌هاي بافته شده در منطقه آذربايجان (تبريز، هريس) اختصاص داده شده است.

سپس قالي‌هاي‌ بافت اصفهان ، قالي‌هاي بافت کاشان ، خراسان (مشهد، درخش و مود) کردستان (سنه،بيجار) ، استان مرکزي‌ (فراهان، اراک، ساروق و تهران) ، کرمان ، قالي‌هاي بافته‌ شده توسط ايل قشقايي و غيره به نمايش گذاشته‌ شده‌اند.

حال به معرفي چند نمونه بي نظير از قالي‌هاي هر منطقه به ترتيبي که در موزه به نمايش گذاشته شده‌اند مي‌پردازيم:

قالي‌هاي بافت آذربايجان

 از زيباترين نمونه‌هاي بافته شده در آذربايجان‌ مي‌توان قاليچه تابلويي بافت تبريز را نام برد که طرح‌ آن همان طور که کتيبه آن نشان مي‌دهد «بارگاه سلطان‌ محمود غزنوي» را به نقش در آورده است.

 اين قاليچه 70 رج‌ داراي چله ابريشم و بافت اوايل قرن چهارده‌ هجري قمري است. در پرز يا گوشت قاليچه،پشم و ابريشم هر دو به کار رفته است و بازديد کننده مي‌تواند تفاوت بين پشم و ابريشم را در پرز اين قاليچه به خوبي‌ مشاهده نمايد.

يکي از بي‌نظير ترين قالي‌هاي موزه در منطقه‌ آذربايجان،قالي قابقايي کتيبه‌دار بافت تبريز است که‌ نقش آن از قاب‌ها يا مستطيل‌هايي تشکيل شده که‌ صحنه‌هاي مختلف شاهنامه فردوسي از جمله: «جنگ‌ رستم با افراسياب» ، «رفتن رستم به شکارگاه» ، «کشته‌ شدن اشکبوس به دست رستم» ، «رفتن رستم نزد کاووس» و غيره را نشان مي‌دهد .

دور هر يک از مستطيل ها شعري است که آن صحنه را توصيف مي کند و از شاهنامه نقل و بافته شده است. ناگفته نماند اين قالي‌ داراي کتيبه‌اي است که نشان مي‌دهد به«فرمايش‌ زواران کارخانه کهنمويي»و در سال«1220»هجري‌ (قمري)بافته شده است.اين قالي پشمي 50 رج است.

قالي ديگري از تبريز زينت بخش منطقه‌ آذربايجان در موزه مي‌باشد که به خاطر شکل هشت‌ ضلعي آن در نوع خود بي‌نظير است.اين قالي در اوايل‌ قرن 11 هجري(قمري)بافته شده است.

سيمرغ و اژدها نقوش مرکزي اين قالي 30 رج‌ هشت گوش را تشکيل مي‌دهند.در حاشيه باريک اين‌ قالي عباراتي به زبان عربي و در حاشيه پهن آن‌ اشعاري از حافظ به شرح زير ديده مي‌شود:

تا سايه مبارکت افتاد بر سرم‌                  دولت غلام من شد و اقبال چاکرم

صد سال‌ها که بر سر من رفته بود رنج‌          از دولت وصال تو باز آمد از درم

بيدار در زمانه نديدي کسي مرا           در خواب اگر وصال تو باشد ميسّرم

من عمر در غم تو به پايان برم ولي      ‌ باور مکن که بي تو زماني به سر برم

زان شب که باز در دل تنگم بر آمدي        ‌ صد شمع بر گرفت دماغ معطرم

درد مرا طبيب نداند دوا که من‌         بي دوست خسته خاطر و با دوست خوشترم

منطقه اصفهان

در بخشي از موزه که به قالي‌هاي بافت اصفهان اختصاص داده شده است قاليچه پشمي بي‌نظيري‌ متعلق به اواسط قرن سيزدهم هجري قمري مي‌بينيم‌ که نقوش و علائم اسطرلاب،ترنج مرکزي آن را تشکيل‌ مي‌دهند.

خورشيد و ماه سر ترنج‌ها را و آن طور که‌ نوشته‌هاي خود قاليچه نشان مي‌دهند چهار سياره‌ منظومه شمسي يعني مشتري،عطارد،زهره،و مريخ‌ لچک ترنج‌ها را تشکيل مي‌دهند.سامي ماه‌ها و سال‌ها به سه زبان ترکي،فارسي و عربي دور دوائري‌ رو به روي هر علامت نوشته و بافته شده است.

چله اين قاليچه نخ و رج آن 55 است. اين قاليچه‌ داراي کتيبه‌اي است که نشان مي‌دهد «در کارخانه‌ قالي بافي محمد تقي بانکي»2بافته شده است.

سه تخته قالي ابريشمي زربافت متعلق به اوايل‌ قرن 11 هـ-.ق.نيز در منطقه اصفهان موزه به نمايش‌ گذاشته شده‌اند که علي رغم اينکه بافت اصفهان‌ هستند ولي به قالي‌هاي پولونز polonaise (به معني‌ لهستاني)معروف هستند. چرا که به سفارش امراي‌ لهستان و براي آنها بافته شده‌اند و بعضي از آنها داراي‌ نشان خانوادگي پادشاهان لهستان هستند.

مي‌توان‌ گفت قالي‌هاي به اصطلاح لهستاني از مشهورترين و ارزشمندترين گروه قالي‌هاي ايراني هستند که در دوره‌ صفويه در کارگاه‌هاي قالي بافي دربار شاه عباس بنا بر سفارش پادشاهان و اشراف لهستان يا به عنوان هديه‌ براي آنها بافته شده‌اند.

اين قالي‌هاي ابريشمي زربافت اکثرا داراي چله‌ نخي و از نظر رنگ آميزي به کلي متفاوت با ساير قالي‌هاي ايراني هستند.رج سه تخته قالي لهستاني‌ موزه 50 است.

يکي از بديع ترين نمونه‌هاي منطقه اصفهان‌ قاليچه چله ابرشم گل برجسته‌اي است که از نظر شيوه‌ بافت اولين و جديدترين است.بافنده اين قاليچه‌ بي نظير آقاي خداداي هنرمند ماهر اصفهاني است که‌ بنا به گفته خودش 38 نوع قيچي مختلف براي پرداخت‌ آن به کار برده و هفت سال از عمر خود را صرف بافتن‌ اين قاليچه کرده است. بافت اين قاليچه در سال 1356 هجري شمسي پايان يافته است.

تمام نقوش و گل‌ها و جانوران در اين قاليچه 65 رج‌ که بهترين نوع پشم در آن به کار رفته به طور برجسته‌ بافته شده‌اند. ويژگي شيوه بافت اين قاليچه گل‌ برجسته و تفاوت آن با ساير قالي‌هاي گل برجسته اين‌ است که پرز آن فقط داراي دو سطح مختلف نيست، بلکه چندين سطح مختلف در پرز يا گوشت قالي ديده‌ مي‌شود، و به عنوان مثال برجستگي شکم جانوران در نقش آن به طرزي ماهرانه و با استفاده از قيچي‌هاي‌ مخلتف،نشان داده شده است.

منطقه کاشان

 از جمله نمونه‌هاي زينت بخش موزه در منطقه‌ کاشان مي‌توان قاليچه محرابي و گل برجسته ابريشمي‌ را نام برد که بافت قرن سيزدهم هجري است. اين‌ قاليجه 80 رج و زمينه محراب آن زربفت است؛و تمام‌ گل‌ها،پرنده‌ها و نقوش از جمله ستون‌هاي تزييني محراب و چراغ آن با ابريشم و به طور برجسته بافته‌ شده‌اند.اين قاليچه در محفظه‌اي شيشه‌اي به نمايش‌ گذاشته شده است.

يک قاليچه ابريشمي بسيار قديمي نيز در منطقه‌ کاشان به نمايش گذاشته شده که بافت دوره صفويه‌ است و در اواسط قرن دهم هجري(قمري)بافته شده‌ است.نقش آن که نبرد بين دو جانور را نشان مي‌دهد به‌ «گرفت و گير»مشهور است. اين قاليچه 70 رج و از نمونه‌هاي ارزشمند است.

يک قالي تصويردار بافت دوره ناصر الدين شاه‌ قاجار نيز در منطقه کاشان به نمايش گذاشته شده که‌ نقش آن شبيه نقاشي‌هاي پرده‌اي قهوه خانه‌اي است؛ و صحنه‌هايي از شاهنامه فردوسي از جمله: «کشته شدن‌ در چنگ ديو و به دست کيابانو» ، «جنگ کردن اسکندر رومي با صلصال ابن دال» ، «عشرت کردن دلفروز بانو با سلطان فيروز و رسيدن سهراب» به تصوير درآمده است.

 تار و پود اين قالي از نخ و پرز آن از پشم است. اين قالي‌ کتيبه‌اي دارد دال بر اينکه «کار کارخانه حسين علي‌ لباف»است  و  به «فرمايش آقا حاجي اين غلامحسين» بافته شده است. اين قالي 50 رج است.

منطقه خراسان

ريز بافت‌ترين قالي موزه(120 رج)در منطقه‌ خراسان موزه به نمايش گذاشته شده است. اين قالي‌ داراي چله نخي و پرز آن از پشم است و در اوايل قرن‌ 14 هجري قمري در کارگاه عمو اوغلي در مشهد بافته‌ شده و 120 رج است.

عمو اوغلي از بافندگان و استادکاران معروف مشهد ولي در اصل اهل آذربايجان‌ بود و به همين دليل نوع گره به کار رفته در ريز بافت ترين‌ قالي موزه متقارن با ترکي است.

لازم به ذکر است اين قالي بعد از انقلاب از کاخ‌ سعد آباد به موزه انتقال داده شده است.

کردستان

 از جمله نمونه‌هاي به نمايش گذاشته شده در منطقه کردستان موزه مي‌توان قاليچه پشمي کتيبه‌دار و تاريخ‌دار زيبايي را نام برد که بافت سنه(سنندج) کردستان است و نقش آن آشيانه چلچله نام دارد.

 تاريخ بافت اين قاليچه‌ زيبا(1310)هجري قمري براي ما مسلم مي‌کند که‌ بيش از صد سال از عمر آن مي‌گذرد. قالي پشمي ديگري بافت بيجار در منطقه‌ کردستان زينت بخش موزه است که اسليمي‌هاي دهان‌ اژدري در آن يکديگر را قطع کرده و شکل‌هاي لوزي‌ خاصي به وجود آورده‌اند که در ميان هر يک از آنها يک‌ گل شاه عباسي ديده مي‌شود.

طرح اين قالي به نقش‌ سردار معروف است.اين قالي داراي کتيبه سبز کمرنگي‌ در بالا و زمينه آن است که نشان مي‌دهد به چه کسي‌ تقديم شده (مظفر الدين شاه قاجار) و در چه سالي‌ (1324)بافته شده است.

کرمان

يکي از قالي هاي چشمگيري که زينت بخش منطقه‌ کرمان در موزه است، در اوايل قرن 14 هجري قمري‌ بافته شده است. اين قالي داراي تار و پود نخي و پرز پشمي است. نقش آن که به مليت معروف است از يک‌ درخت با سه کنده تشکيل شده که روي شاخه‌هاي‌ مختلف آن انواع ميوه‌ها از جمله:سيب،گلابي،انار، انگور،انواع پرنده‌ها از جمله: طوطي، پرستو، شانه به‌ سر،کلاغ، جغد، طاووس انواع جانوران از جمله شتر مرغ، بوقلمون، اردک ، مرغابي و حتي حيوانات آبزي در درياچه‌اي در پايين زمينه قالي ديده مي‌شود در حاشيه‌ قالي ده دايره مي‌بينيم که چهار دايره در چهار گوشه‌ قالي و بقيه در طور و عرض آن قرار دارند.

ده تا از مليت‌هاي دنيا با لباس‌هاي بومي‌شان در اين ده دايره‌ نقش گرفته‌اند که عبارتند از: رومي، هندي، چيني، عرب، استراليايي، ترک، آمريکايي، زنگي ايراني و اروپايي. اين قالي زيبا داراي کتيبه‌اي در پايين زمينه‌ است که نشان مي‌دهد به«فرمايش آقاي‌ عدل السلطنه»بافته شده، نگارنده نقشه‌ «فرصت شيرازي»است و بافنه آن«محمود بن‌ ابو القاسم»است. اين قالي 70 رج است.

قديمي‌ترين قالي موزه

از نظر تاريخي مهم‌ترين و ارزشمندترين قالي‌ موزه يعني قديمي‌ترين قالي موزه در قسمت مرکزي‌ نمايشگاه به طرز با شکوهي روي سکوي بزرگي پوشيده‌ شده با مخمل سورمه‌اي به طور افقي به نمايش گذاشته‌ شده که متعلق به دوره صفوي است و در اواخر قرن نهم‌ هجري قمري بافته شده است.

اين قالي پشمي داراي تار و پود نخي و بافت تبريز و 35 رج است.همان طور که گفتيم اين قالي از شاهکارهاي دوره صفوي و از گروه قالي‌هاي مشابهي‌ است که شاهزاده‌اي لهستاني به نام رومان سانگوسکو romansanguszko  داراي يکي از زيباترين آنها بود؛ و به همين دليل به قالي سانگوسکو معروف است.

نقش‌ اين قالي از ترنجي مرکزي با دو سر ترنج در هر طرف‌ تشکيل مي‌شود که در ترنج مرکزي سوارکاراني سوار بر اسب ديده مي‌شوند. در حاشيه اين قالي نيز ترنج‌هاي‌ کوچکي ديده مي‌شوند که به طور يک در ميان يک ترنج‌ نبرد بين دو جانور را نشان مي‌دهد که همان طور که‌ گفتيم به نقش«گرفت و گير»مشهور است. نبرد بين دو جانور يا«گرفت و گير»يکي از رايج‌ترين طرح‌ها و نقوش در هنر ايراني و نه فقط در قالي بافي است.

از نمونه‌هاي بافته شده در تهران شايد بهتر است‌ نسخه بدل (replica) قديمي‌ترين قالي موجود در دنيا را نام ببريم که در کنار دار قالي موزه به نمايش گذاشته‌ شده و در اواخر قرن 14 هجري قمري يا بهتر بگوييم‌ حدود 30 سال پيش توسط بافنده موزه آقاي ماشاءالله‌ شتايي (هنگامي که ايشان در شرکت فرش مشغول به‌ کار بودند) در تهران بافته شده است.

اين قالي از نظر نقش و رنگ و اندازه و نوع گره و ريز بافتي عينا مانند قديمي‌ترين قالي موجود در دنيا يعني قالي پازيريک‌ است که در موزه آرميتاژ در لنينگراد hermitage museuminleningrad نگهداري مي‌شود.

قالي‌ پازيريک در سال 1327 هجري شمسي(برابر با 1949 ميلادي) توسط گروهي از باستان شناسان روسي به‌ سرپرستي پرفسور رودنکو rudenko در منطقه آلتاي در سيبري جنوبي در دريايي به نام پازيريک pazyryk کشف شد و به همين دليل قالي پازيريک نام گرفت و گاهي به نام قالي آلتاي نيز از آن نام مي‌برند.

آزمايش‌ راديو کربن نشان داد که قالي پازيريک در قرن پنجم‌ پيش از ميلاد يعني تقريبا 2500 سال پيش بافته شده‌ است. مي‌توان گفت کشف قالي پازيريک تمام‌ فرضيه‌هايي را که در مورد زادگاه هنر و صنعت قالي‌ بافي پرداخته شده بود زير و رو کرد.

نقوش اين قالي‌ شباهت زيادي به نقوش حجاري شده در تخت جمشيد دارد و به همين دليل پژوهشگران نتيجه گرفته‌اند که‌ قالي پازيريک در ايران دوره هخامنشي در قرن پنجم‌ پيش از ميلاد بافته شده است.

اين قالي از نظر شيوه‌ بافت چنان کامل و پيشرفته است که مي‌توان نتيجه‌ گرفت قالي بافي در آن زمان در ايران بايد دوره‌اي‌ طولاني از تکامل را پشت سر گذاشته باشد تا به اين‌ حد از اعتلا در دوره هخامنشي رسيده باشد.

در هر حال‌ اکنون اکثر پژوهشگران معتقدند ايران زادگاه اين هنر و صنعت دستي است و حتي قبل از دوره هخامنشي اين‌ هنر در ايران رواج داشته است.

قالي پازيريک داراي‌ ابعاد  1.83 در 2 متر است و در هر سي متر مربع آن 3600 گره زده شده يا به عبارتي يک قالي 40 رج است.

منابع:

1-مقاله خانم زهرا راحت ورنوسفادراني در کتاب ماه هنر

2-سايت موزه هاي تهران

text-align: justify;

 

سه‌شنبه 31 ارديبهشت 1392 - 14:2


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری