دوشنبه 29 آبان 1396 - 18:57
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

گزارش

 

داود خسروي

 

اهميت پيوند حوزه و سينما

 

گزارشي از نظر کارشناسان، مسئولين و سينماگران درباره جشنواره- همايش روحاني در قاب سينما و ارتباط روحانيت با سينما:

 

حجت‌الاسلام والمسلمين محمد‌تقي انصاري(كارگردان و تهيه‌كننده سينما و تلويزيون) درباره اين همايش گفت: جشنواره ـ همايش «روحاني در قاب سينما» جدا از اينكه مي‌تواند محلي براي نمايش آثار مربوطه باشد، مي‌تواند به برخي ضعف‌ها بپردازد تا با آسيب‌شناسي آن‌ها، از سطحي‌نگري در كارهاي آينده پرهيز شود.

حجت‌الاسلام انصاري در گفت‌و‌گو با خبرگزاري بين‌المللي قرآن (ايكنا) با بيان مطلب فوق اظهار كرد: در چند سال اخير نگاه به روحانيت در سينما شكلي جدي‌تر به خود گرفته است؛ نمود بارز اين ادعا را در فيلم‌هاي بسياري كه در اين چند ساله ساخته شده به خوبي مي‌توان مشاهده كرد، البته اين توجه تنها به سينما محدود نشده، بلكه در تلويزيون هم شاهد چنين توجهي در سريال‌ها هستيم.

وي افزود: نكته مهم در اين دسته آثار اين است كه ببينيم تا چه حد اين توجهات شكلي فاخر و آگاهانه دارد؛ چراكه در برخي از آثار به نحوي به اين قشر توجه مي‌شود كه اگر آن كار ساخته نمي‌شد، آبرومندانه‌تر بود.

براي مثال در فيلم‌هايي مي‌بينيم كه قهرمان فيلم خواسته يا ناخواسته گذرش به مسجد مي‌افتد و در اين وضعيت با روحاني رو به رو مي‌شود كه وي را نصيحت مي‌كند. اين سبك از نگاه به روحانيت را بايد سطحي‌‌ترين شكل توجه به اين قشر دانست كه هيچ بازخوردي به همراه نخواهد داشت.

کارکرد آسيب شناسانه جشنواره «روحاني در قاب سينما»

تهيه‌كننده فيلم سينمايي «راه بهشت» اضافه كرد: براي اينكه اين نوع نگرش به روحانيت در سينما اصلاح شود راه‌هاي مختلفي را مي‌توان طي كرد. در اين راستا برگزاري نخستين جشنواره ـ همايش «روحاني در قاب سينما» قدمي است كه قادر است ما را در رسيدن به اين خواسته ياري كند.

اين رويداد جدا از اينكه مي‌تواند محلي براي نمايش آثار مربوطه باشد، انتظار مي‌رود همايشي باشد كه در آن به برخي ضعف‌ها پرداخت شود تا با آسيب‌شناسي آن از سطحي‌نگري در كارهاي آينده پرهيز شود.

عضو هيئت داوران نخستين همايش «روحاني در قاب سينما» با بيان اينكه كارگاه‌ها و جلسات نقد و بررسي بايد به طور منظم در اين جشنواره – همايش برگزار شود، گفت: فيلمسازاني كه در اين حوزه كار مي‌كنند بايد در كنار كارشناسان سينمايي و مذهبي كارشان سنجيده شود تا بدانند در كدام بخش از كارشان اشتباه كرده‌اند.

 اين خواسته نيز با برگزاري مرتب جلسات نقد و بررسي، همچنين كارگاه‌هاي فيلمسازي محقق مي‌شود. نكته ديگر اينكه در اين جلسات نقد بايد از وجود منتقدان قوي و مطرح بهره برده شود تا امكان نقد بدون تعارف فيلم را داشته باشند.

وي در پاسخ به اين سؤال كه در چند سال اخير كدام فيلم توانسته نگاه درستي به روحانيت داشته باشد؟ گفت: چند فيلم بوده كه نگاهي درست به قشر روحانيت داشته‌اند كه من براي نمونه از «رسوايي» كه هم اكنون روي پرده است نام مي‌برم؛ فيلمي كه بازي درخشان اكبر عبدي به شكلي آبرومند به قشر روحانيت پرداخته است. نكته ديگر اينكه اينگونه فيلم‌ها هيچ‌گاه سعي نمي‌كنند كه شخصيت روحاني را بيش از حد بزرگ شده تصوير كنند به همين دليل است كه مردم آن را مي‌پذيرند و چنين استقبال خوبي هم از فيلم به عمل مي‌آورند.

نگاه به روحانيت در سينما و حمايت ديگر سازمانها از آن

اين كارگردان در بخش ديگري از سخنان خود تصريح كرد: سينما براي اينكه نگاهي درست به قشر روحانيت داشته باشد بايد از سوي ديگر نهاد و سازمان‌ها حمايت شود. منظورم اين است كه حوزه‌هاي علميه هم بايد ‌قدم‌هاي رو به جلويي را براي برقراري اين ارتباط دو طرفه بردارند، والا تنها با نقد سينما از طرف حوزه‌ها تنها اين ابزار تاثير‌گذار براي تبليغ دين، بدون كاركرد خواهد ماند.

اين مسئله زماني بيشتر رخ مي‌نمايد كه بدانيم مراكز مذهبي دنيا به ويژه واتيكان با سرمايه‌گذاري كلان به روي سينما سعي دارند كه با فيلم‌هاي سينمايي مروج تفكرات ديني خود باشند.

سيدمحمد حسيني؛ وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي هم درنشست مشترك شوراي سياستگذاري نخستين همايش «روحاني در قاب سينما» ضمن ابراز خرسندي از برگزاري چنين همايشي گفت: البته در اين مسئله كه برگزاري چنين رويداد فرهنگي و هنري با تأخير همراه بود حرفي نيست اما به برخي از دوستان سينماگر كه اين مسئله را مورد نقد قرار مي‌دهند پيشنهاد مي‌كنم به جاي نقد و موضع‌گيري حال كه چنين پيشامد مباركي صورت گرفته به حفظ و قوام آن كمك كنند.

وي با اشاره به اينكه تاكنون حضور روحانيت در عرصه سياستگذاري و اجرايي سينما حضوري پراكنده و مقطعي بوده، گفت: اين مسئله موجب شده تا همواره نسبت به هنر سينما به ويژه در طبقه روحانيان و كارشناسان ديني نگاهي منفي و بازدارنده وجود داشته باشد و لذا بايد به دنبال راهكار و جريان‌هايي بود كه به تعامل بيشتر اين دو عرصه اجتماعي منجر شود.

حسيني تصريح كرد: البته همواره نقدهايي در زمينه‌هاي مختلف فرهنگي و هنري از سوي برخي از دوستان وجود دارد و به عنوان مثال تشكيل سازمان سينمايي كه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي آن را به جهت ساماندهي بيشتر وضعيت سينماي ايران تشكيل داد مورد نقد منفي بسياري بود اما بايد بگويم كه به دور از همه نگراني‌ها بايد كارهاي زيربنايي در امر سينما را از جايي شروع كرد و به دنبال اما و اگرها و گمانه‌زني‌ها نبود.

وي به نقش روحاني در امر توليد يك فيلم سينمايي اشاره كرد و گفت: توليدكننده يك فيلم و يا يك پروژه سينمايي و تلويزيوني بايد به اين مسئله واقف شود كه به هر حال ممكن است در جايي از داستان نياز به يك مشاوره و راهنماي روحاني نياز پيدا كند در نتيجه بايد ميان فيلمساز و طبقه روحاني اعتمادسازي صورت گرفته و يك فيلمساز و يا تهيه‌كننده سينما به ويژه در مورد ساخت فيلمي با موضوعات ديني خود را بي‌نياز از مشاوره با كارشناسان اين حوزه نداند.

وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي به نمونه‌اي بارز شكاف ميان توليدكننده سينما و روحاني اشاره كرد و گفت: به طور مثال در ساخت مجموعه تلويزيوني امام رضا(ع) شاهد اين جريان بوديم كه يكي از ياران آن حضرت به شكار خرگوش مي‌رود و گوشت شكار را هم به عنوان يك وعده غذايي تناول مي‌كند كه اين سكانس در بازپخش اين مجموعه تلويزيوني از آن حذف شد و پرسشي كه اينجا پيش مي‌آيد آن است كه اگر گروه سازنده فيلم از همان ابتدا مشاوره و تعامل مفيدي با روحانيان و كارشناسان مذهبي داشتند به روشني درمي‌يافتند كه گوشت خرگوش در فقه اسلامي حرام است و نبايد اين مسئله به تصوير كشيده مي‌شد.

وي گفت: در جامعه‌اي كه در رأس هرم حكومتي آن يك روحاني قرار دارد بايد در همه حوزه‌ها حضور مؤثر روحاني احساس شود و سينما نيز همانگونه كه كارشناس روانشناسي مراجعه مي‌كند و مي‌گويد كه بايد نسبت به برخي ناهنجارهاي اجتماعي و رواني توجه بيشتري در ساخت فيلم‌هاي سينمايي شود لذا روحاني هم بايد مراجعه كند و خواستار توجه بيشتر نسبت به نشر اخلاقيات و شرعيات اسلامي در داستان فيلم‌هاي توليدي باشد.

حسيني تأكيد كرد: نقش روحاني به عنوان يك شخصيت دخيل در داستان فيلم‌هاي توليدي نيز بايد پر‌رنگ باشد و صرفاً به يك مقطع از فيلم كه شايد در هيئت يك نمازگزار و چيزي شبيه به آن منفعل است محدود نشود و با يك نگاه اجمالي به تاريخ مي‌توان مشاهده كرد كه تا چه اندازه روحانيت در جريان وقايع تاريخي سهيم بوده‌اند و در بسياري از تحولات مختلف بشري در حوزه‌هاي گوناگون سرآمد بوده و هستند كه نمونه آن را در شرح زندگاني شخصيت‌هايي همچون شيخ احمد قمي، ميرسيدعلي همداني، ميرفندرسكي، علامه سيد نعمت‌الله جزايري، آقانجفي قوچاني، شهيد اندرزگو و ... مي‌توان مشاهد كرد.

وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي در بخش ديگري از سخنان خود در اين نشست گفت: البته تا به اين لحظه تلاش‌هايي در زمينه نشان دادن چهره واقعي روحاني در ساخت آثاري همچون ميرزا كوچك جنگلي صورت گرفته است اما مي‌توان اين جريان را از ديگر زوايا نيز به تصوير كشيد و نبايد به ساخت يكي دو فيلم در مورد اين اشخاص بسنده كرد.

وي با اشاره به اينكه در پرداختن به شخصيت روحاني در سينما تنها نبايد به دنبال اين مسئله بود كه آنها به دنبال كسب علم و دانش بوده‌اند و زندگي بدون انعطاف و خشكي داشته‌اند، گفت: روحاني نيز همچون ساير مردم صرف‌نظر از كسب مدارج علمي در حوزه‌هاي ديني، يك انسان است و بايد پرداختن به زندگي وي و طراحي شخصيت براي او از منظرهاي مختلفي شكل گيرد.

 همانگونه كه در مورد علامه سيدنعمت‌الله جزايري كه از شاگردان علامه مجلسي بود و در ديدار با مقام معظم رهبري ايشان تأكيد داشتند كه بر روي كتاب زهر‌الربيع اين عالم گرانقدر در توليد آثار فرهنگي و هنري بيشتر تدبر شود و حال آنكه اين كتاب يك كتاب قصه و لطيفه است.

حسيني همچنين با تأكيد بر اينكه همچون سال‌هاي قبل كه پيوند ميان حوزه و دانشگاه به عنوان يك مسئله مهم احساس نياز شد و در طول ساليان بعد از انقلاب اسلامي خدمات شايسته‌اي اين دو نهاد تأثيرگذار به اجتماع كردند، گفت: پيوند حوزه و سينما نيز اهميتي همسان با پيوند حوزه و دانشگاه دارد همچنان‌كه در ديدي وسيع‌تر اساساً بايد سينما را نيز دانشگاه دانست.

وي گفت: تاريخ اسلام و پرداختن به آن در قاب سينما بايد مورد رصد و بررسي كارشناسان اين حوزه قرار گيرد و به نظر من نگارش يك فيلمنامه براي ساخت يك فيلم بايد مرتبه‌اي همچون رساله دكترا در دانشگاه پيدا كند به اين معني كه بايد همه جوانب آن به ويژه اصول اعتقادي و ايماني در آن مورد بررسي كارشناسانه قرار گيرد تا از همه نظر بدون نقص باشد.

وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي تصريح كرد: به تازگي برخي از امامان جمعه در مورد فيلم‌هاي سينمايي كه اكران سينماهاست اظهار نظر مي‌كنند در حالي‌كه خودشان اين فيلم‌ها را نديده‌اند و تنها نقل قول از سوي اطرافيان مي‌كنند كه به نظر من اگر وقتي را براي تماشاي فيلم‌هاي اكران بگذارند بيشتر به حقانيت فيلم‌هاي در حال اكران پي خواهند برد كه اميدوارم اين همايش بتواند زمينه را براي آشتي روحانيان و مراجع به سينما فراهم آورد.

حسيني ادامه داد: نقش روحاني در فرايند توليد يك فيلم موجب مي‌شود كه فيلم‌ها با نظارت بيشتري توليد شوند و بايد توليدكنندگان و فيلمسازان نيز خود را ملزم به اين تعامل دانسته كه نتيجه اين رويداد هم خوش‌بيني طبقه روحانيت با سينما خواهد شد و هم فيلم‌هاي توليدي پس از اكران كمتر دچار هجمه نقد و نظرهاي غيرمنصفانه مي شوند.

وي در پايان گفت: پيشنهاد مي‌كنم ستاد برگزاري اين همايش گزارشي از فعاليت‌هاي صورت گرفته در دنيا در زمينه توليد آثار ديني فراهم آورد و در مقابل به اقدامات صورت گرفته در زمينه توليد آثاري سينمايي برآمده از تفكر ايراني و اسلامي بپردازد و از اين رهگذر با نگاه به اين عدم تعادلي كه ميان ساخته‌هاي غربي و ساخته‌هاي برآمده از فرهنگ ديني و اسلامي وجود دارد، دوستان روحاني مجاب به ورود جدي به عرصه فيلمسازي بشوند.

سيدمحمد حسيني همچنين در اختتاميه نخسيتن همايش «روحاني در قاب سينما» گفت: خوشبختانه تعامل خوبي ميان حوزه‌هاي علميه و عرصه هنر در حال قوت گرفتن است و به جاي تقابل و جبهه‌گيري شاهد انتقال پيام‌هاي زيباي ديني به زبان هنر و به ويژه سينما هستيم.

وي گفت: توقعي كه از حوزه‌هاي علميه مي‌رود اين است كه اين حضور در ميدان هنر بيش از پيش شود و اسلام‌شناسان به ويژه در توليد محتوا و ارائه سوژه‌هاي بكر به منظور ساخت فيلم، مجموعه‌هاي تلويزيوني فعالان اين عرصه را ياري كنند.

وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي با اشاره به اينكه براي نخستين‌بار پس از انقلاب اسلامي در يك جشنواره سينمايي شاهد تصدي دبيرخانه جشنواره از سوي يك روحاني هستيم گفت: اين مسئله با اين فرض كه در شوراي سياستگذاري جشنواره نيز تعاملي ميان سينماگران و طبقه روحانيت ايجاد شد مي‌توان به جهت گيري درست و پيوند عميق بين حوزه و عرصه سينما كمك شاياني كند.

حسيني گفت: روحانيت مي‌تواند در دو حوزه شركت در توليد فيلم و نقش‌آفريني در فيلم‌هاي سينمايي نيز وارد شود كه در يكي نقش مشاوره‌اي مطرح است و در ديگري نقش آفريني كه نزديك به واقع هست را شاهد هستيم.

وي به حضور مؤثر روحانيت در عرصه‌هاي گوناگون سياسي و اجتماعي به ويژه در يكي دو قرن اخير اشاره كرد و گفت: زواياي شخصيتي و نوع زندگي عالمان روحاني و اشخاصي ملبس به لباس روحاني آنچنان غني است كه مي‌تواند دستمايه توليد فيلم‌هاي سينمايي و مجموعه‌هاي تلويزيوني قرار گيرد كه قطعاً براي مخاطبان نيز جذابيت لازم را خواهد داشت.

وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي با اشاره به اينكه در استانه فرا رسيدن پنجاهمين سالروز قيام پانزده خرداد هستيم گفت: بسياري از اشخاص روحاني كه در جريان اين حادثه نقش آفريني كردند مهجور مانده اند و حق مطلب در مورد آنها ادا نشده است چنانكه در سفر اخيري كه به رودبار داشتم با شهيدي به نام سيديونس حسيني رودباري آشنا شدم كه از شهداي قيام خونين پانزده خرداد بود اما در تاريخ اين واقعه انقلابي هيچ جا نامي از او و همرزمانش برده نشده است و نياز به معرفي و شناسايي به مردم دارد.

وي با اشاره به اينكه دشمنان درصدد هستند كه با ايجاد شكاف ميان روحانيت و مردم موجب سلب اعتماد مردم نسبت به طبقه روحاني شوند گفت: فيلمسازان بايد با بازنمايي واقعي چهره روحاني در سينما مانع از اين هجمه فرهنگي شوند و غبار مهجوريت را از چهره قشر روحاني بزدايند.

وي گفت: در شرايط كنوني نيز اشخاص روحاني فراواني در عرصه سياست در ايران و جهان نقش‌آفريني مي‌كنند كه فيلمسازان مستند و داستاني بايد با پرداختن به شخصيت آنها بيش از پيش به معرفي چهره آنها بپردازند.

حجت‌الاسلام سرلك دبير جشنواره ـ همايش «روحاني در قاب سينما»  درنشست تخصصي «روحاني، سينما و خانواده» در سخناني اظهار كرد: بحث اين جلسه درباره نقش و جايگاه خانواده در سينمايي است كه به موضوع روحاني مي‌پردازد؛ موضوعي كه مي‌خواهد بداند خانواده كه يكي از مهم‌ترين اركان جامعه است، چگونه در فيلم‌هاي سينمايي با محوريت حضور روحاني ترسيم مي‌شود. در اين ميان درباره جايگاه روحانيت در اين بحث دو نوع نگاه را مي‌توان مورد توجه قرار داد؛ ابتدا اينكه ارزيابي كنيم كه خانواده روحاني در سينما چگونه ترسيم مي‌شود و در قسم دوم خانواده از نگاه روحاني چه تعريفي دارد.

وي افزود: اگر سينما و سينماگر به دنبال اين است كه از اقتدار فرهنگي و فكري روحانيت بهره‌مند شود در ابتدا بايد به اين مسئله توجه كند چه نگاهي را مي‌خواهد در كارش لحاظ كند، زيرا با توجه به اين مهم است كه نوع نگاه به روحانيت در سينما مي‌تواند ارزيابي شود. باالطبع درباره خانواده كه موضوع اين بحث است هم قادر است چنين ويژگي را قائل شد.

حفظ شان روحانيت در سينما

دبير جشنواره روحاني در قاب سينما در بخش ديگري از سخنان خود درباره اين‌كه نمي‌توان به ويژگي‌هاي زميني روحاني پرداخت، چنين گفت: مسلما مي‌توان روحاني را در سينما به شكلي تصوير كرد كه وجه زميني داشته باشد، اما اين گفته بدان معنا نيست كه شأن اين قشر زير سوال رود؛ قشري كه هرگاه افتخاري براي ايران اسلامي به دست آمده، در آن نقش داشته‌اند.

سرلك ادامه داد: براي اينكه بدانيم چگونه بايد نقش زميني روحانيت را در سينما ترسيم كنيم كه دچار خطا نشويم بايد در ابتدا يك تحليل فرامتني از موضوع داشته باشيم تا همانگونه كه گفته شد شان و جايگاه روحانيت حفظ شود.

وي در بخش ديگري از سخنان خود گفت: عناويني مثل ثقت‌الاسلام يا حجت‌الاسلام براي روحانيون نشان دهنده اين است كه وجه حجيت داشتن مي‌بايست مورد توجه قرار گيرد، حجيتي كه در پرداخت‌هاي سينمايي بايد حتما بدان توجه شود و به نوعي به آن خدشه وارد نشود.

اين روحاني با توجه به اينكه در اين نشست كارگردان و تهيه‌كننده «طلا و مس» حضور داشتند، درباره جايگاه خانواده در اين فيلم گفت: اين فيلم كه جزء آثار خوب سينماي ايران است و مي‌تواند هر بيننده‌اي را تحت تاثير قرار دهد، خانواده يك روحاني را ترسيم مي‌كند، اما آيا به واقع آنچه در فيلم مي‌بينيم نمادي از خانواده يك روحاني است؟ آيا آنچه كه در فيلم مي‌بينيم معدلي از زندگي شخصي روحانيون است؟

لزوم توجه به اقتضائات زندگي شخصي روحانيون در فيلم‌هاي سينمايي

وي اضافه كرد: البته گفته فوق بدان معنا نيست كه خانواده روحاني را دست‌نيافتني ترسيم كنيم، ولي حداقل كسي كه مي‌خواهد به زندگي خانواده يك روحاني بپردازد، بايد با اقتضائات آن نيز آشنا باشد. اين مسئله هم درباره ديگر اقشار وجود دارد، بدين معناكه اگر قرار است خانواده يك تاجر يا پزشك را نشان دهيم بايد به آنچه كه بر زندگي كليت آن قشر حاكم است، پايبند باشيم.

دبير جشنواره «روحاني در قاب سينما» در خاتمه سخنانش تأكيد كرد: روحانيت طي سال‌ها به مردم راه رسم خوب زندگي كردن را آموخته است، پس در فيلم‌ها بايد دقت شود كه اين نكته مورد توجه قرار گيرد؛ مطلبي كه در فيلم «طلا و مس» با وجود كيفيت خوب هنري، مورد توجه قرار نگرفت؛ بدين معنا كه شخصيت پرستار فيلم به روحاني مي‌آموزد كه دوست‌داشتنش را براي همسرش بيان كند. اين بخش از فيلم با آنچه كه روحانيت تا به حال در جامعه كرده مطابقت ندارد، روحانيتي كه هميشه مبلغ عشق و دوستي در جامعه است.

همايون اسعديان، كارگردان فيلم سينمايي «طلا و مس» در گفت‌وگو با خبرگزاري ايكنا درباره تصوير روحانيت در سينما گفت: از نگاه من روحانيت نيز همانند ديگر اقشار جامعه قابليت اين را دارد كه سوژه بسياري از فيلم‌هاي سينمايي باشد، ولي به دليل جايگاهي كه روحانيت در حاكميت دارد، طبيعتا تا حدودي حساسيت را درباره اين قشر در سينما بيش از ديگر اقشار جامعه مشاهده مي‌كنيم، لذا فيلمسازان كمتر و يا محدوديت و ترس سراغ اينگونه موضوعات رفته‌اند.

وي افزود: خوشبختانه چند فيلمي كه در يك دهه اخير درباره روحانيت در سينما ساخته شد، نشان داد كه برخلاف تصور موجود مي‌شود به اين قشر نزديك شد و درباره آن فيلم يا فيلمنامه خلق كرد، در همين راستا فيلم‌هايي ساخته شد كه درباره كيفيت هر كدام مي‌توان بحث كرد.

نگاه به زندگي روحانيون در «طلا و مس»

اين فيلمساز در پاسخ به اين سؤال كه آيا براي ساخت «طلا و مس» دغدغه شخصي داشته تا درباره اين قشر فيلمسازي كند، گفت: طرح فيلمنامه اين كار توسط منوچهر محمدي به من پيشنهاد شد، بنابراين نمي‌توانم بگويم كه خود من به شخصه دغدغه چنين مسئله‌اي را در ذهنم داشتم، اما آن چيزي كه مشخص است پرداختن به مسائل اخلاقي كه در فيلم مطرح مي‌شود به شدت براي ما مهم و داراي اهميت بود.

وي در پاسخ به اين سؤال كه سطحي‌نگري‌ها تا چه حد قادر است به فيلم‌هايي كه درباره روحانيت ناشي از محدوديت‌هايي مي‌دانم كه در اين عرصه وجود دارد؛ محدوديت‌هايي كه سبب مي‌شود وقتي سراغ اينگونه موضوعات مي‌رويم به سرعت نيز از آن بگذريم تا برايمان مشكل و مسئله‌اي پيش نيايد.

كارگردان فيلم «بوسيدن روي ماه» اضافه كرد: در چنين وضعيتي مي‌بينيم كه در سطحي‌ترين شكل ممكن به روحانيت در برخي فيلم‌ها نگاه مي‌شود. به همين دليل است كه در فيلم‌ها و سريال‌ها معمولا روحانيون در مساجد ترسيم مي‌شوند كه دائم در حال راه‌حل نشان دادن به مردم هستند؛ تصويري‌سازي كه هم بي‌خطر است هم اينكه بارها به لحاظ تصويري به نمايش درآمده است.

سطحي‌نگريي زاييده محدوديت است

اسعديان در بخش ديگري از سخنان خود اظهار كرد: ولي در هيچ يك از اين فيلم‌ها به ياد ندارم كه دوربيني به داخل خانه روحانيون رفته باشد و درباره زندگي شخصي آن‌ها حرف زده شده باشد، پس من سعي كردم در «طلا و مس» دوربين را به داخل منزل يك روحاني جوان ببرم تا بتوانم درباره دغدغه‌ها و نوع زندگي آنها فيلمسازي كنم.

وي در پايان درباره منابعي كه در اين فيلم از آنها براي تصوير‌سازي بهره برده، خاطرنشان كرد: در اين فيلم از داشته‌هاي شخصي خود استفاده كردم. تجربه‌هايي كه نتيجه سال‌ها مشاهده بود، همچنين ساعت‌هاي زيادي را با روحانيون به ويژه روحانيون جوان گذراندم تا بتوانم نگاه درستي به آنها داشته باشم. در اين ميان سعي كردم از جزئي‌ترين بخش‌ها از نوع راه رفتن گرفته تا نگاه كردن غافل نشوم.

حجت‌الاسلام والمسلمين سيدمحمد قائم‌مقامي، استاد حوزه و دانشگاه در گفت‌وگو با خبرگزاري ايكنا درباره اين همايش گفت: اين جشنواره ـ همايش كه برگزار شد رويدادي بود كه در آن هم فيلم‌ها به نمايش در آمد، هم اينكه نشست‌هايي با موضوعات مرتبط در آن برگزار شد. اين رويداد ظاهرا به ارتباط روحانيت و سينما اشاره داشت، اما در باطن به همان هدف اصلي كه ارتباط سينما و دين است اشاره ‌مي‌كند.

وي افزود: اما آن گونه كه از نام اين جشنواره بر مي‌آيد اين است كه اين رويداد مي‌خواهد ارزيابي كند كه سينما به چه نحو در پي پرداختن به روحانيت است، به ويژه اين كه در سال‌هاي اخير شاهد بوديم‌ فيلم‌هاي متعددي با موضوع روحانيت ساخته شده است. در ضمن در اين جشنواره ـ همايش بررسي مي‌شود در چه مقامي از روحانيت در سينما بهره برده مي‌شود.

رعايت اصول در پرداختن به روحانيت در سينما

عضو شوراي سياست‌گذاري ادامه داد: در اين جشنواره به ويژه در كارگاه‌هايي كه برگزار مي‌شد به موازيني كه سينما بايد به آن متعهد باشد تا نگاهي درست به روحانيت داشته باشد هم اشاره شد، چون در برخي از آثار ساخته شده مي‌بينيم كه نگاه به روحانيت شكلي صحيح ندارد، بلكه در مواقعي انحراف نيز پيش آمده كه سبب برخي سوء تفاهمات شده است.

قائم مقامي اضافه كرد: بايد توجه داشت كه اين جشنواره ـ همايش اولين قدم خود را برداشته است و مسلما نقاط ضعفي هم دارد، اما ضروريست كه هم سينماگران و هم روحانيون از آن حمايت كنند تا در آينده شاهد كيفيت بهتري براي اين رويداد باشيم، همچنين بتوانيم تصويري مناسب از روحانيت در آثارمان ارائه دهيم.

روحانيون صالح؛ اولياي خدا

وي در پاسخ به سوال پاياني مبني بر اين كه چرا توجه به روحانيت در سينما بايد كاملا آگاهانه باشد، خاطرنشان كرد: ما روحانيت صالح و حقيقي را اولياي خدا مي‌دانيم، پس نبايد در اين عرصه ناشيانه قدم برداريم، والا همان اتفاقي روي مي‌دهد كه چند سال پيش رخ داد و فيلمي ساخته شد كه به شان و جايگاه روحانيت خدشه وارد كرد.

مهدي فقيه، بازيگر سينما و تلويزيون در گفت‌و‌گو با خبرگزاري ايكنا درباره جايگاه روحانيت در سينماي پس از انقلاب اظهار كرد: نگاه به روحانيت را به دو شكل مي‌توان ارزيابي كرد؛ ابتدا به صورت فيزيكي كه تنها فردي در لباس روحانيت ترسيم مي‌شود.

شكل دوم نيز آثاري را مي‌بينيم كه به روحانيت هم به شكل ظاهري و هم تاثيرگذاري معنوي در فيلم‌ها پرداخت مي‌شود. در اين ميان معتقدم نگاهي كه قادر است تاثيرگذار باشد شكل دوم است كه با فكر و انديشه ارتباط دارد.

وي ادامه داد: روحاني در كشور ما جايگاهي شايسته دارد. اين احترام و جايگاه هم در طول تاريخ 200 ساله اخير كشورمان به خوبي مشهود است. به ويژه در اتفاقات سياسي و اجتماعي كه مي‌توان اين حضور را به خوبي مشاهده كرد. با توجه به اين توضيح فيلمسازي كه مي‌خواهد به اين موضوع بپردازد بايد اطلاعات كافي در اين حوزه داشته باشد.

براي گفته‌هاي خود مثالي روشن دارم و آن نيز حضور خسرو شكيبايي در نقش مدرس است كه هم صلابت مدرس را به خوبي تصوير كرد هم هوش و ايمان اين روحاني را؛ پرداختي كه نشان‌دهنده توجه كافي فيلمنامه به اين قشر است.

بازيگر فيلم سينمايي «ملك سليمان(ع)» با بيان اينكه توجه به روحانيت آنچنان كه بايد در سينما شايسته نبوده، بيان كرد: در سينما پرداخت‌هاي منسجم را به روحانيت كم ديده‌ام و تنها آثاري چون «زير نور ماه»، «طلا و مس» و چند كار ديگر بوده‌اند كه كاملا نگاه كارشناسي به اين قشر داشته‌اند. نكته حائز توجه نيز اين است كه پرداخت دقيق به روحانيت در سينما تنها مشاوره گرفتن از يك يا چند طلبه نيست، بلكه علاوه بر شناخت ميداني و كتابخانه‌اي، دغدغه قلبي نيز ضرورت پرداختن به چنين موضوعاتي است.

نگاه سطحي به روحاني در سينما

وي درباره برخي سطحي‌نگري‌ها در پرداختن به نقش روحاني در سينما گفت: در اين چند ساله باب شده وقتي مي‌خواهند عارفي را در فيلم نشان دهند پيرمردي را در لباس سفيد تصوير مي‌كنند كه تاري هم در دست دارند؛ پرداختي كه ابتدايي‌ترين شكل نگاه را به عرفاست. درباره روحانيت نيز چنين نگاه سطحي را مي‌شود در بسياري فيلم‌ها مشاهده كرد كه روحاني تنها در مساجد حضور دارد و عموما هم در حال موعظه‌كردن است.

فقيه در ادامه سخنان خود تاكيد كرد: بهترين الگو براي قشر روحانيت در سينما حضرت امام (ره) است؛ روحاني كه تمامي صفات يك عارف و مجاهد را داراست. حضرت امام (ره) با رهنمودهاي خود علاوه بر اينكه انقلاب را به ثمر نشاند، توانست با انديشه‌هاي خود، بقاي انقلاب را تضمين كند، به نحوي كه بعد از گذشت سه دهه ما شاهد اقتدار انقلاب اسلامي در سراسر جهان هستيم.

وي در بخش ديگري از سخنان خود تاكيد كرد: من با سفارش‌سازي در اين زمينه به شدت مخالفم چون تجربه نشان داده كه سفارش‌سازي هيچ‌گاه جواب نداده است. اين ويژگي نيز تنها به موضوعات ديني خلاصه نمي‌شود، بلكه مضاميني چون سياست، هنر و ... را هم در بر مي‌گيرد.

البته كارهايي چون يوسف پيامبر (ع)، مختارنامه يا مريم مقدس (س) هم بوده‌اند كه به سفارش سيما توليد شده‌اند، ولي افرادي براي ساختشان انتخاب شده‌اند كه عشق و سواد خوبي نسبت به اين موضوعات داشتند.

اين بازيگر درباره خطوط قرمز پيش روي آثاري كه به روحانيت مي‌پردازند، توضيح داد: شايد وجود برخي حساسيت‌ها به كم كاري در اين زمينه (فيلم‌هايي درباره روحانيت) منجر شود، اما دليل اصلي را در چيزي ديگري مي‌بينم، آن نيز نبود فضاي لازم براي اين دسته توليدات است، چون اگر تمامي سينما از چنين روحيه‌اي (پرداختن به موضوعات ديني) برخوردار باشند، مسلم بدانيد نگاه به روحانيت و ديگر مسائل در سينماي كشورمان رواج پيدا مي‌كند.

وي در پايان درباره فيلم «اخلاقتو خوب كن» كه در آن نقش يك روحاني را ايفا كرده، خاطرنشان كرد: فيلمنامه كار اولين فاكتوري بود كه من براي ايفاي نقشم به روي آن تكيه دارم، ولي در خصوص اين نقش، تحصيل بخش‌هاي از دروس طلبگي به من براي رسيدن به نقش كمك كرد. در ضمن من از كودكي با چنين فضاهايي پرورش يافته‌ام، چراكه پدرم يك مفسر قرآن بود و همين مسئله سبب شد من با روحانيون بسياري در ارتباط باشم.

حجت الاسلام والمسلمين عليرضا پناهيان، مشاور رئيس نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاه در نشست تخصصي «روحانيت، سينما و مرجعيت فكري» گفت: سينما از نگاه من داراي ظرفيت بسيار بالايي است كه به واسطه آن مي‌توان حقايق عالم امكان را بيان كرد. در اين ميان، دين به عنوان يكي از حقايقي كه معارف بسياري را در خود جا داده، قادر است موضوعي براي پرداخت‌هاي سينمايي باشد.

وي افزود: ذات سينما فارغ از اينكه در چه تمدني متولد شده، بيش از هر موضوعي تناسب با دين دارد. حتي مي‌توانم بگويم بيش از آنكه سينما بتواند در خدمت ماديت باشد، قادر است در خدمت دين باشد.

پناهيان در تكميل توضيح فوق گفت: سينما محل نمايش رفتار است. دين نيز دستورات و روش‌هايي براي رفتار بهتر دارد. اين خصوصيت نيز به همسويي بيشتر سينما با دين كمك مي‌كند.

وي درباره دلايل پرداختن به روحانيت در سينما گفت: روحاني اين پتانسيل را دارد كه محور بسياري از فيلم‌هاي سينمايي باشد، زيرا اولا هنر هفتم تمامي اقشار را پوشش مي‌دهد كه سينما يكي از آنهاست. دوم آنكه روحانيت براي تبليغ بهتر دين به سينما نياز دارد تا قادر باشد با ايجاد رابطه بهتر به رشد ارزش‌ها در جامعه كمك كند. در اين ميان سينما هم با بهرگيري از دانش علماي دين به سينماي متعالي‌تر دست پيدا كند.

مشاور رئيس نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاه متذكر شد: در پرداخت‌هايي كه در سال‌هاي اخير تحت عنوان سينماي ارزشي به دين شده و مي‌شود، دو رويكرد سطحي و عمقي را مي‌توان مشاهده كرد. دو ويژگي كه انتظار مي‌رود در خصوص ديگر مضامين هم صدق كند. در اين ميان كسي نمي‌تواند به مخاطبان بگويد از فيلمي كه نگاه سطحي به موضوعي دارد، برداشتي عميق حاصل كنند.

اين كارشناس علوم ديني اذعان كرد: دليل سطحي‌نگري فوق نيز عمدتا اين است كه يا از روحانيون يا كارشناساني استفاده مي‌شود كه نگاهي سطحي به موضوعات دارند، يا آنكه آن كارشناس زبان سينما را نمي‌فهمد.

وي در بخش ديگري از سخنان خود تصريح كرد: بهره گيري از سينما براي روحانيت نيز مي‌تواند مثمرثمر باشد، بدين معنا كه سينما الگوهاي مناسب را ارائه ‌مي‌دهد. گفته خود را با ذكر اين مثال تكميل مي‌كنم. همه طلبه‌ها اين امكان را ندارند كه با آيت‌الله العظمي بهجت زندگي كنند تا از رفتارش الگو بگيرند، اما يك فيلم يا سريال خوب قادر است اين امكان را براي طيف زيادي از طلبه‌ها فراهم كند.

وي با بيان اينكه زندگي طلبه سرشار از جذابيت است، گفت: سينما به واسطه پرداختن به روحانيت قادر است به موضوعات خود رونق و عمق بخشد، زيرا زندگي اين قشر به ويژه طلبه‌ها جذابيتي دارد كه در اقشاري كه كار روتين و معمول دارند، مشاهده نمي‌شود.

پناهيان در اين جلسه اعلام كرد: برخي‌ها متصورند كه به بهانه تصوير كردن يك يا چند آموزه مثبت مي‌توانند، اصلي كلي‌تر را زير سوال برند، آسيبي كه در برخي فيلم‌ها و سريال‌ها به چشم مي‌خورد، به نحوي كه در فيلمي آموز‌هاي اخلاقي مورد توجه قرار مي‌گيرد، اما در كنار آن اصلي كلي‌تر زير سوال مي‌رود. در شكل عامي آن بايد گفت بعضا براي قشنگ كردن ابرو، چشم را كور مي‌كنند.

وي در خاتمه سخنانش توصيه كرد: در سينما بايد از پيچيدگي‌ها و عشق‌هاي ديني سخن گفته شود تا هنر هفتم از عشق‌هاي سطحي كه عمدتا شكلي مثلثي دارد، رهايي يابد.

مجيد شاه‌حسيني، كارشناس در اين همايش در مبحثي تحت عنوان «طبقه‌بندي مدل نمايش چهره روحاني» در آثار توليدي صدا و سيما در طول سه دهه بعد از انقلاب اسلامي گفت: اگر خواسته باشيم اين ماجرا را كمي ساده و شفاف روشن كنيم، ناگزيريم كه بگوييم بدنه فيلمسازي ما چه در صدا و سيما و چه در عرصه سينما طبقه روحانيت را آن‌گونه كه بايد نمي‌شناسد.

وي گفت: يكي از دلايل مهم اين امر آن است كه عوامل توليد تصوير و فيلم در شيوه زندگي خود هيچ‌گونه قرابت و مآنستي با دوستان طلبه و روحاني نداشته است. در نتيجه آنچه را كه تصوير مي‌كند، يك تصوير ذهني و فرضي است كه با واقعيت آن تفاوت فاحشي دارد.

شاه‌حسيني ادامه داد: از ديگر دلايل اين امر آن است كه پس از انقلاب اسلامي فيلمسازان به دليل حساسيت جايگاه سياسي و اجتماعي طبقه روحانيت، دور و با فاصله و با احتياط به ترسيم چهره اين طبقه از اجتماع پرداخته‌اند، با اين توجيه كه نمي‌توانستند بي‌پروا به طرح شخصيتي آنها اقدام كنند.

وي ادامه داد: نتيجه اين عدم قرابت و احتياط در پرداخن به چهره روحاني به شكل كلي در عالم تصوير، باقي ماندن اين چهره در حد تيپ بود كه حتي به مرتبه كاراكتر نيز صعود نكرد، چه برسد به پرسوناژ كه از نظر پيچيدگي در سطح عالي شخصيت پردازي در سينما و عرصه درام‌نويسي مطرح مي‌شود.

اين كارشناس و محقق سينما با اشاره به اين‌كه تيپ ضعيف‌ترين شكل نمايش چهره هر شخصي است، گفت: تيپ‌سازي از چهره روحاني با وجود گذشت سه دهه از انقلاب اسلامي و نشان دادن روحاني در قالب فردي كلي و مثبت موجب شد كه در شرايط كنوني كمبود و خلأيي در اين زمينه احساس كرده و به دنبال چهره روحاني تراز بگرديم.

وي گفت: البته در اين شرايط اگر به دنبال مقصر بگرديم، راه به جايي نخواهيم برد، چرا كه يك بخش اين عدم توفيق در تصويرسازي از روحاني متوجه خود اين قشر مي‌شود كه در مدل نقش اجتماعي خود مدل تواضع را اختيار كرده و برخي از آنها كه اهل سلوك و فضايل انساني هستند، كنج عزلت اختيار كرده و گروهي ديگر هم در عرصه اجتماع با كاركردهاي ديگري همچون تخصص علمي و اجتماعي مطرح شده‌اند.

شاه‌حسيني تصريح كرد: در طرح چهره روحاني در پرده سينما با دو آفت افراط و تفريط نيز مواجه هستيم و در شكل تفريطي آن، روحانيت را خيلي دور و دست‌نيافتني نشان مي‌دهيم كه همه خوبي‌هاي او در يك فضاي خلأ باقي مي‌ماند و در شكل افراطي آن نيز شاهد هستيم كه دوستان روحاني كه به عالم سينما روي آورده‌اند، در خود اجتهاد شخصي احساس كرده و ممكن است در ساحت هنر كه در خلوت روشنفكري دارند و در جلوت اهل تفحص هستند، كاركردي دو گانه در بازنمايي چهره روحاني در سينما را پيش گيرند در حالي‌كه سينما و پرداختن به آن در قالب جلوت معنا مي‌يابد و وقتي فيلمي ساخته مي‌شود، بايد از شكل اعتقاد فردي فيلمساز به موضوعي فراتر رفته و شكل عمومي پيدا كند.

رئيس سابق بنياد فارابي در ادامه گفت: براين اساس، آنچه در سينما تصوير مي‌شود، از حدودي فراتر مي‌رود و كمتر نقصي كه ممكن است در ساير رشته‌هاي هنري به آن وقعي گذاشته نشود در سينما ظهور و بروز يافته و خيلي اوقات معنويت در آن سوي شيشه و پرده سينما باقي مي‌ماند، اما به هر حال خاصيت دوربين آن است كه قادر نيست بسياري از مفاهيم انتزاعي را مشخص كند.

وي به چهره زنان طلبه كه در سينما اخيراً باب شده است كه به تصوير كشيده شوند، اشاره كرد و گفت: به طور مثال در فيلم «گهواره‌اي براي مادر» كه در جشنواره سي و يكم فجر به اكران درآمد، با وجود آنكه قصد فيلمساز خير است اما شاهد تبيين الگويي غلط از چهره يك روحاني زن هستيم و با وجود آن‌كه مي‌خواهد به استقلال فردي و خودكفايي يك طلبه زن صحه بگذارد، اما الگويي را تحت عنوان تجرد آتنايي به بيننده منتقل مي‌كند.

 الگويي كه براساس تفكر يونان باستان به زن به دليل استقلال و اين‌كه قادر است از همه امور خود به خوبي برآيد، اين امكان را مي‌داد كه همچنان مجرد باقي بماند و اين تفكر جاري و ساري شود كه هيچ همسري ايده‌آل او نيست و با اين فرض كه او انساني است كه از برآورده شدن همه نيازهاي مادي خود برمي‌آيد، مقام و شأن او را آن‌چنان مذبوحانه تنزل بدهد كه خلاف واقع باشد.

مسعود ده‌نمكي هم در اين همايش در سخناني اظهار كرد: روحانيت در كشور ما در جايگاه حكومت و مبلغ دين قرار گرفته، لذا انتظار مي‌رود در خيلي جاها نيز پاسخگو باشد، ولي چون در ادامه روزمرگي گريبان انقلاب را گرفت ما در بسيار از جاها با مشكل رو به رو شديم، البته من تمام اين كم كاري را نشئت‌‌گرفته از عملكرد روحانيت نمي‌دانم، بلكه تمام كساني كه دغدغه دين دارند تاثيرگذار هستند.

وي افزود: براي رسيدن به سينمايي كه مي‌خواهد در خدمت دين باشد، بايد مفاهيم را به صورت تئوريزه بيان كرد. مطلب ديگر اينكه سينما همانند منبر است، پس اگر اين مسئله را قبول داريم بايد آدابي هم براي آن در نظر بگيريم تا بتوانيم مخاطبان بسياري را جذب كنيم.

ده‌نمكي اضافه كرد: اساس يك فيلم سينمايي فيلمنامه است، ولي اعتقاد و ايمان به مفهوم، عامل بسيار مهم‌تري براي خوب درآمدن كار است. براي مثال اگر فيلمنامه‌اي كه مي‌خواهد به روحانيت بپردازد توسط حوزه تأييد شد، توسط كارگرداني جلوي دوربين رود كه به آن مضمون اعتقاد ندارد، اثر مورد نظر مسلما نتيجه مطلوبي به همراه نخواهد داشت.

اين سينماگر در بخش ديگري از سخنان خود تصريح كرد: در دين به سرگرمي نيز اهميت داده شده است، به شرطي كه آن سرگرمي با خود آموزش نيز داشته باشد، اما اينكه ما تا چه حد به اين نوع سرگرمي توجه كرده‌ايم اين جاي بحث دارد.

وي در بخش ديگري از سخنان خود بيان كرد: اين تصور كه نشان دادن يك فرد به معناي تمام آدمهايي است كه به وي شباهت دارند، اشتباه محض است. براي مثال اگر من يك روحاني را در فيلم تصوير مي‌كنم، منظور تمام روحاني‌ها نيست، بلكه آن شخصيت مد نظر من است كه آن خصوصيت را دارد.

وي در بخش ديگري از سخنان خود تاكيد كرد: حدودا 400 فيلم درباره دفاع مقدس ساخته شده كه با رويكرد حاجي و سيد بود، اما زماني كه «اخراجي ها» با رويكردي متفاوت ساخته شد، اعتراضات فراواني را در پي داشت؛ فيلمي كه با رويكردي نو مي‌خواست ويژگي انسان‌سازي جبهه‌ها را تصوير كند.

آيت‌الله مرتضي مقتدايي، نائب رئيس جامعه مدرسين حوزه علميه قم درمراسم اختتاميه نخستين جشنواره، همايش «روحاني در قاب سينما» گفت: پيش از انقلاب اسلامي تضادي ميان سينما و حوزه بود و سينما ماهيتي صد در صد غير اسلامي داشت به شكلي كه پس از انقلاب بسياري از مؤمنان و انقلابيون انتظار اين را مي‌كشيدند كه امام راحل حكم به حرمت سينما بدهند و در آن را تخته كنند اما در كمال ناباوري امام(ره) فرمودند كه ما مخالف سينما نيستيم بلكه مخالف با فحشا هستيم.

وي گفت: بينش امام راحل مقابله با ضد ارزشهاي ديني بود كه سينما ابزاري براي اشاعه آن بود كه اگر اين ضد ارزش از سينما خارج شود ساختار آن مي‌تواند تأييد و تضميني باشد براي اشاعه فرهنگ ناب ديني همچنان كه مقام معظم رهبري نيز به اين مسئله تأكيد داشتند و آن را وسيله مناسبي براي تبليغ دين و ترويج احكام الهي به ويژه براي جوانان دانستند.

مقتدايي با تأكيد بر اهميت تأثير سينما در تبليغ مباني ديني و مذهبي گفت: همايش روحاني در قاب سينما» آغاز تعامل و همفكري ميان حوزه و سينماست و از آنجا كه هدف اين است كه سينماي ما ديني و اخلاقي باشد لذا اين همايش قدم مباركي است كه مي‌توان اين جريان را تبديل به سنت حسنه و رايج كند.

وي افزود: در ميان چهره‌هايي كه در اين همايش و در آئين پاياني آن حضور دارند، چهره‎هاي انقلابي و متعهدي را مي‌توان مشاهده كرد كه نشان از دلسوزي و دغدغه‌مندي آنها نسبت به سينما به عنوان ابزاري كارآمد در مسير ترويج فرهنگ ديني دارد.

مدير سابق حوزه‌هاي علميه كشور گفت: حضور چشمگير فعالان عرصه سينما و مديران فرهنگي در اين همايش مرا به عنوان نماينده حوزه علميه قم غافلگير كرد و درصدد هستم تا پس از مراجعتم به قم مسئولان و مدرسان اين حوزه را در جريان گزارش كم و كيف آن قرار بدهم تا ان شاء الله در آينده گامي فراتر نهيم و با برگزاري اين همايش در دل حوزه‌هاي علميه از مشورت و مشاركت طلاب و علماي اسلامي نهايت بهره را ببريم.

وي گفت: دغدغه همه مراجع و علماي دين تبديل شدن سينما به ابزاري سالم و كارآمد براي انتقال مفاهيم ديني و الهي است چيزي كه شايد به دلايلي تاكنون آنگونه كه بايد و شايد محقق نشده است و بايد اعتماد آيات عظام و مراجع تقليد در اين زمينه جلب شود تا در آينده شاهد رشد و شكوفايي هر چه بيشتر سينما در عرصه دين باشيم.

 

 

سه‌شنبه 17 ارديبهشت 1392 - 11:9


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری