چهارشنبه 7 تير 1396 - 1:23
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

مقاله

 

نيما نوربخش

 

مسجدي قديمي در شمال کشور

 

نگاهي به معماري مسجد فرح‌آباد ساري

 

مسجد فرح‌آباد (که بخشي از مجموعه فرح آباد است)در دوران صفويه (شاه عباس اول) با سياق معماري مکتب اصفهان احداث گرديده‌است. در بنا کتيبه تاريخ‌داري يافت نشده‌ است اما بناي آن را حدود سال 1025 هجري قمري تخمين مي‌زنند.

اين مسجد که در فاصله 25 کيلومتري ساري و 2 کيلومتري درياي خزر واقع شده، طيق برنامه ريزي انجام شده به موزه تشيع شمال کشور تبديل مي‌گردد.

تاريخ عالم آراي عباسي ساخت مجموعه فرح آباد را 1025 هجري قمري ذکر کرده‌است و نوشته‌است که:« نام قديم فرح‌آباد طاهان بود و چون شاه عباس آن نقطه را مناسب ايجاد شهر ديد، دستور داد در آن جا دولت‌خانه و عمارات عاليه و نيز بازار و حمام و مسجد و کاروان‌سرا بسازند و خود آن خطّه را فرح‌آباد ناميد».

در سفرنامه مازندران و استراباد آمده‌است که فرح‌آباد در سال 1020 ق به فرمان شاه عباس ساخته شد. اما در دوره‌هاي تاريخي بعد سرانجام شهر در حمله قزاق‌ها در قرن هفدهم ميلادي/ يازدهم قمري ويران و به آتش کشيده شد.

ليکن بايد بي‌توجهي پادشاه و بازگشت مردم به ديار خود را علل اصلي رونق نيافتن مجدد شهر دانست پس از آن رطوبت زياد و باران‌هاي سيل‌آسا و رسوبات سيلابي و زلزله صدمات فراواني به ابنيه وارد کرد.

مسجد فرح‌آباد درزميني مستطيل شکل به ابعاد 65 در 75 متر قرار دارد. ساختمان مسجد از آجر و ملات آن ساروج و بصورت چهار ايواني بنا شده است.

 مسجد داراي سردر ورودي بزرگي مي‌باشد که همچون ساير مساجد دوره صفويه، در قسمت ورودي، ايوانها و طاقنماها مزين به کاشيهاي رنگارنگ است.

در قسمت جنوبي مسجد شبستاني بزرگ با طاقهاي هلالي روي ستونهاي عظيم آجري قرار گرفته ‌است. در اطراف حياط يا ميانسرا حجره‌هاي يک طبقه براي درس طلاب ديده مي‌شود که پيرامون حياط را گرفته است.

ايوان اصلي مسجد با گنبد بزرگ آجري در قسمت جنوبي که محراب نيز در آن جا واقع است قرار دارد. در دو طرف ايوان دو شبستان بزرگ قرار دارد.

گنبد شبستان جنوبي از نوع دو پوش پيوسته ‌است که آن را با آجر پوشانده ‌اند. با توجه به نقشه‌هاي بنا، به نظر مي‌رسد که گنبدخانه مسجد پوش دوم داشته که يا ساخت آن ناتمام مانده يا آنکه تخريب شده‌ است. همچنين از مناره هاي مسجد فقط پايه هاي آن باقي مانده است.

تعداد ناوهاي شبستان در جهت شمالي- جنوبي و شرقي- غربي چهار ناو در يك اندازه بدون هيچ‌گونه تأكيدي بر ناوهاي مركزي احداث شده‌اند. در مسجد فرح‌آباد در چهار گوشه حياط مركزي راهروهايي به وجود آمده كه عملكرد آن پيوند و ارتباط طبقه همكف به فضاي فوقاني مي‌باشد.

راهروها داراي پوشش تاوه‌اي در ابتدا و انتهاي در مركز پوشش چهاربخش هستند و مصالح مورد استفاده در اين فضاها، آجر معمولي، ختايي و ملات ماسه‌سيمان و گچ است.

آجر به عنوان اصلي‌ترين و بيشترين مصالح و در ابعاد و اندازه هاي مختلف در مسجد فرح آباد به كار برده شده است. مصالح ديگري مانند چوب در درب ورودي و زير شيرواني دو مناره‌، سفال به عنوان پوشش نهايي بام و از گرزمال، ساروج، غوره‌گل و ملات ماسه سيمان (جديد) به عنوان ملات چسبنده بين مصالح در بنا استفاده شده است. از مصالح جديد به كار رفته در بنا مي توان به ملات ماسه‌سيمان، قيرگوني، آجرهاي جديد و سفال‌هاي جديد اشاره نمود.

تزيينات ديگر مسجد به صورت کاربندي، مقرنس و گچبري است که در شبستان، قسمت فوقاني محراب، جلوخان و ورودي مسجد به چشم مي‌خورد.

در وسط حياط حوضي واقع است که در گذشته از ضلع شمالي مسجد آب وارد آن مي‌شد. نقش‌دارِ به دست آمده از مسجد نشانه آن است که نماهاي صحن و سردرِ بنا کاشي‌کاري بوده ‌است.

در دورۀ زنديه به دستور کريم‌خان زند و به دست محمدخان سوادکوهي اين مسجد تجديد بنا شد . در سال 1353، بناي مسجد توسط «ادارۀ حفاظت آثار باستاني» تعمير و مرمت شد. در اين مرمت، رسوبات سيلابي از بنا پاک و سقف بعضي از قسمت‌ها شيب‌دار شد.

با آغاز مجدد تعميرات در سال 1360، سقف قسمتِ شرقي شبستان مرمت و براي اکثر رواق‌ها سقف شيب‌دار ساخته شد. در سال 1382 نيز ايوان ورودي آن مرمت و کف سازي شبستان و گنبدخانه، دوخت و دوز ديوارها، مرمت کردن گنبد طاق‌ها و احداث کانال ناکش و زه کش انجام شد.

در سال 1388 نيز بودجه يک ميليارد ريالي براي ادامه مرمت آن اختصاص يافت و در آبان 1389 مرمت فضاي داخلي شبستان و گنبدخانه، کف سازي حياط، تأسيسات و مرمت ديوار محوطه مسجد و در بخش حجره‌ها مسجد، اقدامات مرمتي چون کف سازي، نورپردازي و ساخت در و پنجره آغاز گرديد و پيش بيني شده‌ است تا تير ماه 1390 پايان يابد.

در آثار جهانگردان به مجموعه فرح آباد و مسجد آن اشاره شده ‌است.جيمز بيلي فريزر که در سال 1300هجري قمري از آن بازديد کرده ‌است مي‌نويسد:

«... اين ابنيه را با اسلوبي صحيح و محکم ساخته‌اند.....اين بناي ظريف که 66 قدم طول و 25 قدم عرض دارد از چهار رديف طاقهاي جناغي تشکيل شده که بر روي ستونهاي ساده بدون نقش زده شده ‌اند.در مرکز بنا، گنبدي است که سقف آن را بسيار خوب جمع کرده‌اند، اين گنبد مانند ساير قسمتهاي بنا از آجر و ساروج ساخته شده‌است.

بدنه‌هاي داخلي گنبد و ديوارها هيچگاه گچ کاري نداشته‌اند، آجرهايي که به دقت با آهک بندکشي کرده‌اند به همان شکلي که در اول بوده‌اند، تا امروز باقي است، اما هلال طاقها در چند نقطه فرو ريخته‌است و قسمتهاي ريگر بنا بجز گنبد در حال خرابي است.

در مقابل مسجد حايلي است که رواقهاي مسجد را از يک رديف اطاق که محل امام و خدام است، جدا مي‌کند... مجموعه اين بناها مستطيل شکل اند و اطاقهايي داشته که سر بخاري، طاقچه، رف، صندوقخانه و پستو داشته وظاهراً محل اقامت طلاب بوده ‌است.»

 

 

چهارشنبه 4 ارديبهشت 1392 - 9:57


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری