چهارشنبه 26 مهر 1396 - 16:33
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

گفتگو

 

محمد عصاريان

 

خانواده در اسلام اخلاق محور است

 

گفتگو با مصطفي پورنصرالله

در تربيت اخلاقي، تربيت ديني از جايگاه بسيار بالائي برخوردار است تحقيقات انجام شده نشان مي­دهد که تربيت ديني توسط خانواده­ها نقش اساسي در سلامت روان و سازگاري اجتماعي دارد. همچنين پژوهش­ها مويد اين نکته است که مذهب مي­تواند خويشتن داري را که عنصر اساسي در تربيت است افزايش دهد و در اين ميان خانواده مي­تواند به عنوان اصلي­ترين و اساسي­ترين عنصر تربيت ديني تلقي شود.

براي اينکه بتوان تعريف درستي از تربيت ديني بدست آورد نخست بايد به تبيين درست معناي تربيت و دين پرداخت که مي­توان گفت تربيت درست فراهم آوردن زمينه­ها و عوامل به فعليت رساندن يا شکوفا ساختن استعدادهاي شخص در جهت رشد و تکامل اختياري او به سوي هدف­هاي مطلوب (دين در لغت به معناي جزا، اصاعت و قهر و غلبه، عادت، خضوع و پيروي است) و در اصطلاح عبارت است از مجموعه عقايد، اخلاق و قوانين و مقرراتي که براي اداره جامعه انساني و پرورش آنها بکار گرفته مي­شود.

بنابراين مي­توان گفت: تربيت ديني فرآيندي است دوسويه ميان مربي و شخص يادگيرنده که ضمن اين مربي با بهره گيري از مجموعه قواعد و عقايد و مقررات ديني تلاش مي­کند که شرايط لازم را فراهم کند که شخص آزادانه در جهت رشد و شکوفائي استعدادهاي خود گام برداشته به سوي هدف­هاي مطلوب رهنمون گردد. هدف از تربيت ديني آن است که مربي چه در مقام والدين شور و شوق فطري کودک را نسبت به جلال و جمال الهي پرورش دهد و از رهگذر آن فضائل اخلاقي را به ملکات اخلاقي مبدل سازد.

مصطفي پورنصرالله از جمله افرادي است که در زمينه­ي اخلاق اسلامي و پژوهش­هاي تربيتي در ساختار خانواده سالها است به تحقيق و تفحص پرداخته است وي با ارائه­ي مهمترين راهکارهاي فرهنگي سعي کرده است. اخلاق را در خانواده مهمترين عامل بنيادي و عنصر متمايزکننده يک خانواده غربي و يک خانواده اسلام مدار بداند:

- خانواده در دنياي کنوني با بحران سياسي جدي مواجه است و تلاش براي نجات آن نتيجه نداده است. چرا اين نتايج بي ثمر است؟

براي ارائه برنامه صحيحي در مورد خانواده بايد از نگاه خودمان، نگاه خرد، جزءنگرانه، روبنائي و سطحي احتراز کرد راه حل­هاي مرسومي که براي حل مشکلات در زمينه خانواده مطرح مي­شود همگي در فضاي پذيرش حاکميت نظام سلطه­ي سرمايه تعريف شده است و در صورت اثربخش بودن صرفاً قادر به اصلاح جزئي، موضعي و کوتاه مدت و روبنائي است. ممکن است جمع محدودي را براي مدت کوتاهي نجات دهد اما مشکل درباره اکثريت همچنان پابرجا خواهند ماند و براي آن بايد فکري کرد.

در يک نگاه کلي و کلان ابتدا بايد ببينيم که خانواده در نظام سرمايه داري چه جايگاه و تعريف و کارکردي دارد تا مشخص شود چرا تلاش­هائي که اکنون براي حفظ خانواده صورت مي­گيرد موضعي و ناکارآمد است. در يک مثال ابتدائي نظام سرمايه داري را به يک پيکر تشبيه مي­کنيم در اين پيکر شرکت­ها نقش سلول­ها را دارند و سلول در همه جاي بدن است امروزه در غرب همه جا شرکت­ها حضور دارند شرکت براساس سود مالي فعاليت مي­کند و ما مشاهده مي­کنيم امور فرهنگي و حتي امور امنيتي نيز به شرکت­هاي خصوصي واگذار مي­شود و شرکت­ها با محاسبه سود و زيان اين دست امور را در دست مي­گيرند اخيراً هم در خبرها مشاهده کرديم مسائل امنيتي در عراق به يک شرکت خصوصي واگذار شده است که بازنشسته­هاي شرکت­هاي امنيتي ديگر را در آن به کار گرفته­اند تا به لحاظ اقتصادي برايشان به صرفه باشد.

حضور شرکت‌ها در پيکر نظام سرمايه داري به عنوان سلول نشان دهنده محوريت تعريف اقتصادي و سود و زيان مادي در همه­ي عرصه­ها است بانک­ها به عنوان اندام اين پيکر تأمين کننده عقلانيت اين نظام است و جمع شرکت­ها و روابط ميان آنها در قالب يک بانک اندام شکل مي­گيرد. ممکن است سؤال شود که براساس نشان دادن جايگاه خانواده در نظام سرمايه داري بود اما در اينجا هيچ اشاره­اي به خانواده نشد!! آري در نظام سرمايه داري خانواده به صورت ساختاري تعريف نمي­شود و جايگاهي ندارد. تبيين اين موضوع بسيار مفصل است خانواده در بهترين شکل محل توليد نيروي کار است که البته با توضيحي که داده خواهد شد روشن مي­شود که چنين جايگاهي براي خانواده نيز با ساير اجزاي نظام سرمايه داري هماهنگ نيست و به لحاظ هزينه توليد نيروي انساني در خانواده­ها مقرون به صرفه نيز نمي­ باشد و نيروي انساني به طرق ديگر و با هزينه­هاي کمتري قابل توليد است اکنون درصد بالائي از فرزندان امريکائي تک والدين هستند کاملاً رسميت دارد و در شناسنامه ذکر مي­شود که اين فرد پدرش نامشخص است هيچ قبحي هم ندارد عقلانيت سرمايه داري اين را مي­پذيرد.

- حال، خانواده از نظر نظام اسلامي چه جايگاهي دارد؟

دستگاه انبياء که براي اقامه توحيد و عبوديت شکل مي­گيرد اخلاق محور است و خانواده نيز ذيل چنين دستگاهي تعريف مي­شود در مثالي که گفته شد خانواده نقش سلول را خواهد داشت که محل توليد خلق است اين سلول­ها در قالب مسجد و هيئت تبديل به اندام مي­شوند دستگاه فقه حکومتي و اخلاق حکومتي نقش مغز را بر عهده دارد و دستگاه ولايت نقش قلب را در اين اندام دارند که اخلاق را در اين پيکر مي­دمد بنابراين در مقايسه نظام سرمايه داري با نظام اسلامي خانواده معادل شرکت، مسجد معادل بانک، حوزه معادل سازمان برنامه و بودجه و دستگاه ولايت معادل بانک مرکزي است نظام اسلامي اخلاق محور است و نظام سرمايه داري سودمحور است به اين ترتيب مشخص مي­ شود که در نظام اسلامي خانواده چه جايگاهي دارد.

- با توضيح قبل مشخص شد که خانواده در ساختار سرمايه داري تعريف نشده است نظام سرمايه داري در برنامه ريزي اجتماعي در قبال خانواده چه رفتار و موضعي دارد؟

نظام سرمايه داري براساس اهدافي که دارد کودک را از بدو تولد ذيل استانداردهاي خاصي رشد مي­دهد و رفته رفته کودک از همان بدو تولد به طور کامل تحت برنامه قرار مي­گيرد. پس از آن در مهد کودک و آمادگي و آموزش عمومي براي نظام سرمايه داري تعليم داده مي­شود. از همان ابتدا آموزش در جهت ايفاي نقش در چنين نظامي انجام مي­گيرد پس از آن بايد وارد آموزش عالي شوند و تخصص لازم را پيدا کنند و بعد از آن وارد بازار کار شوند تفاوتي هم ميان زن و مرد وجود ندارد حال با اين برنامه ريزي سن ازدواج با بلوغ طبيعي به طور متوسط هشت سال اختلاف دارد بسته اينکه با چه سطحي از تحصيلات فرد وارد بازار کار شود سن ازدواج متفاوت مي­شود اين ساليان محروميت جنسي از طريق فحشا جبران مي­شود و جامعه به فحشا عادت مي­کند. در کنار اين برنامه ريزي و عادت به فحشا از رهگذر اين برنامه بايد به مؤلفه­هاي ديگري هم توجه کرد براساس سطح رفاهي که مورد ترويج قرار مي­گيرد هزينه­ي زندگي بسيار بالا است انتظارات زن و مرد هريک سطحي دارد که رفته رفته بالا مي­رود عقلانيت جامعه نيز براساس محاسبه مادي شکل داده مي­شود و ربا نيز محور اصلي مبادلات اقتصادي مي­شود در اين شرايط عقل محاسبه گري مادي به درستي تشخيص مي­دهد که تأمين نيازهاي عاطفي و جنسي در بازار آزاد بصرفه­تر از الگوي ازدواج است در شرايطي که فحشا نيز تبديل به عادت شده است چرا بايد تن به ازدواج داد؟ براي همين است که مشاهده مي­شود سن ازدواج در امريکا سي سال به بالا است ازدواج نيز در آن مرحله يک محاسبه­ي اقتصادي است چرا که موجب سرشکن شدن هزينه­ها مي­شود بجاي دو سقف هزينه يک سقف هزينه پرداخت مي­شود و در موارد ديگر نيز به همين شکل. براي همين پيوند ازدواج به طور واقعي وجود ندارد لذا زندگي کردن دو فرد به صورت مشترک با هزينه­هاي مشترک است و از اين رو تفاوتي نمي­کند که اين دو هم جنس باشند يا غيرهمجنس. اصولاً در اين مورد تعهدي هم در کار است که بر رسميت همجنس بازي تأکيد مي­شود و افرادي از اين گروه­ها را در مناصب خاص حکومتي نيز منصوب کنند و اين موضوعي است که در تاريخ جز يک نمونه سابقه نداشته است و اگر هم مواردي بوده است به عنوان يک عمل خلاف و قاچاق بوده نه به عنوان يک عمل مورد پسند و مقبول. بنابراين ملاحظه مي­شود که در نظام سرمايه داري خانواده از جهات مختلف نفي مي­شود.

- در مورد جامعه­ي کنوني خودمان شرايط به چه گونه­اي مي­باشد؟

در مورد اينجا ما بعد از انقلاب اسلامي از تعبد نسبت به نظام سياسي غرب خارج شديم و ولايت الهي در سياست را جايگزين ساختيم. اما از ولايت عملي غرب هنوز خارج نشده­ايم. سال­هاي نخست انقلاب اسلامي به مدد فضاي حاکميت شور و انقلابي و رونق آرمان­ها و نيز متأثر از فضاي خاص دفاع مقدس نسبت به تبعيت از غرب در عالم و تمدن وقفه­اي داشتيم اما پس از آن به مدل­ها و روش­هاي غربي بازگشتيم. و در ادامه­ي اداره جامعه سلطه­ي نظام سرمايه داري را در شئون مختلف پذيرفتيم. امام راحل و رهبر معظم انقلاب اسلامي جامعه را در حد حفظ جهت الهي مديريت فرمودند اما اداره کشور و ساز و کارهاي برنامه ريزي و اجرائي ديگري را پيمود به هر روي در اداره­ي اجرائي کشور ما به سمت منحل شدن در نظام سرمايه داري پيش رفتيم و به صورت طبيعي وضع خانواده نيز تابع از نظام سرمايه داري شد. يعني آنچه را که در بخش قبل گفتيم در اينجا نيز ملاحظه مي­شود نفي اساس خانواده از نظام سرمايه داري وجود دارد با اين تفاوت که ما در آموزش­هاي رسمي و غيررسمي بصورت يکجانبه و فوق برنامه، برنامه­ هاي پژوهشي و فرهنگي را تعبيه کرديم و در رسانه برنامه خانوادگي ساختيم جشنواره برگزار کرديم به برخي از تلاشگران براي نجات خانواده جايزه اهدا کرديم اين اقدامات البته بدون اثر نبود اما نجات دادن چند نفر در کنار هلاک شدن عموم بود. خانواده بصورت بنيادي مورد تعرض واقع شد و اصلاحات موردي و جزئي و موضعي بود.

- آيا در ايران هم همان اتفاقي که در غرب حادث شد اتفاق افتاد؟

در مورد درصدي از مردم همان فسادها رواج شد چنانچه امروز بحران عفاف در جامعه همه را نگران کرده است بايد توجه داشت که وضعيت وحشت­زاي حجاب در جامعه و آمار نگران کننده فساد کاملاً قابل پيش بيني بود. با پذيرفتن الگوي اقتصادي غربي و با اجراي نظام آموزشي کاملاً غربي طبيعي است که امکان تأمين نياز از طريق ازدواج به شدت محدود مي­شود و در بازار آزاد با هزينه­ي کمتر تأمين مي­شود.

عقل محاسبه­گري که در اين نظام رشد داده­ايم لزوماً چنين حکم مي­کند که با هزينه­ي کمتر نياز خودت را برطرف کن. از طرفي با حاکم شدن شرايط هماهنگ با فحشا طي کردن راه عفاف با هزينه­ي بالائي که دارد عقلاني نيست شما اگر اکنون به جاي مسافرت با وسائل مرسوم بخواهيد از وسائل گذشته استفاده کنيد هزينه­ي بسيار گزافي بايد بدهيد. بنابراين درصدي از جامعه­ي ما نيز به تأمين نياز از طريق فحشا روي آورده است اما درصد بالائي از افراد معتقد که با فرهگ اسلامي انسي دارند در جامعه داريم. درباره­ي اين افراد هم حالات مختلفي وجود دارد. درصدي براي حفظ عفاف به لحاظ اينکه امکانات مادي فراهم نيست از ازدواج براي هميشه محروم خواهم بود و عده­اي نيز در سنين بالا ازدواج مي­کنند صرف نظر از بالا رفتن کلي ميانگين سني فقط بخشي از جامعه مي­تواند در سن معمول رايج فعلي براي ازدواج، ازدواج کنند.

مطابق آمار نسبت نه چندان کمي از ازدواج­ها به طلاق منجر مي­شود باقي مانده­ي اين موارد را هم بايد با دقت مشاهده کرد به واسطه بالا رفتن سطح انتظارات بر اثر الگوي اقتصادي مورد ترويج نارضايتي زن و مرد هر دو بالا است به واسطه تحصيل و اشتغال، اذن مرد براي خروج از منزل و تمکين زن براي مرد عملاً بي معنا است. فلسفه­ي مديريتي مورد ترويج مشارکت و گفتگوست و ولايت مرد و تبعيت زن نيز در عمل به شدت نفي مي­شود و به جاي آن الگوي مشارکت قرار مي­گيرد در چنين شرايطي ملاحظه مي­کنيم که صورت ازدواج دائم در عمل ازدواج موقت است. ازدواج دائم در اين سيستم محقق نمي­شود توجه داريد که بحث در مورد ساختار و کليت نظام است و نه اشخاص و موارد نادر. اين برنامه ريزي براي آموزش و اشتغال و اين تعاريف از حداقل رفاه و اين فلسفه­ي مديريت در جامعه اجازه محقق شدن ازدواج دائم را نمي­دهد هرچند صورت قضيه ازدواج دائم است اما در عمل ازدواج موقت در حال اجراست. دين با شناخت زن و مرد تمکين را مطرح ساخته است مرد هرگاه که احساس نياز کند بايد تأمين شود اگر چنين نباشد فساد رايج مي­شود رواج غذافروشي­هاي مختلف در مجتمع­هاي مسکوني نشان دهنده اين است که در خانواده­ها کمتر غذايي پخته مي­شود هرگاه در خانه­اي غذا پخته نشود به صورت طبيعي غذافروشي­ها گسترش پيدا مي­کند درباره مسائل جنسي هم اين اتفاق مي­افتد عدم تمکين و ارضا در خانواده­ها باعث ايجاد بروز فساد مي­شود به اين ترتيب خانواده­ها به معناي رابطه­ي غريزي نيز در الگوي رايج سرمايه داري که ما نيز از آن تبعيت مي­کنيم جايگاهي ندارد چه رسد به خانواده با تعاريف اسلامي به عنوان محل توليد اخلاق.

- با اين توضيحات بحث از خانواده چه جايگاهي مي­يابد؟

تا زمانيکه ما نسبت خود را با بانک مشخص نسازيم و در عرصه اقتصاد و صنعت وضعيت خود را اصلاح نکنيم سخن گفتن از اصلاح موردي و جزئي و موضعي خانواده روي خواهد داد. ربا اخلاق بانکداري است و فحشا نتيجه ربا. کارهائي که اکنون درباره خانواده انجام مي­شود مانند جمع کردن برگ­هاي مسموم است و برگ­ها هرساله مي­ريزند. بايد نشست و منشأ مسموميت را پيدا کرد اگر مسموميت از چشمه­اي است که آبش به جنگل مي­رسد آنجا را علاج کرد ما بايد ابتدا برنامه­اي براي رهائي از سلطه اقتصادي نظام سرمايه داري داشته باشيم و از ساختار نظام سرمايه داري نجات بيابيم آنگاه اصلاح خانواده بصورت بنيادين امکان پذير خواهد بود البته اين بدان معني نخواهد بود تا زمان خروج از سلطه­ي اقتصادي غرب در مورد خانواده نبايد کاري کرد اما ذيل برنامه­اي که براي مقابله با سرمايه داري اجرا مي­شود برنامه­ها در مورد خانواده نيز مشخص خواهد بود.

- خانواده مطلوب از نظر ديني چه مختصاتي دارد؟

يک انتقاد به شما وارد است و آن اين است که مي­خواهيد آب يک رودخانه را در يک فنجان جاي دهيد بحث خانواده يک بحث بسيار مفصل است که براي بيان مباحث اصلي آن نيازمند يک تشکيل دوره دکتري است تا پس از آن پژوهش­ها آغاز شود. گنجاندن مباحث خانواده در يک نشريه يا يک صفحه سايت نشدني است با اين توضيح صرفاً در حد بيان بايد گفت از خانواده در دو سطح مي­توان صحبت کرد يکي قبل از ظهور و در دوران مبارزه و ديگري بعد از ظهور. زندگي به صورت طبيعي و زندگي طيبه به معني کامل آن پس از ظهور امکان پذير است اما اکنون اخلاق بايد اخلاق مبارزه باشد مثل اينکه زندگي معمولي يک انسان خصوصياتي دارد و زندگي ايده آل او در شرايط فعلي يک سري از مختصات ديگري دارد اما اگر در زندان باشد مطلوب اين است که بتواند مقاومت کند و نشکند. اکنون سلطه با حکومت کفر است و ما در حال مقاومت هستيم حال در دوران مقاومت خانواده بايد چگونه باشد؟ به يک مثال بسنده مي­کنم. مردم ژاپن مي­گويند ما سه خانه داريم. خانه، شرکت و ژاپن. خانواده بايد به گونه­اي باشد که تحمل اين را داشته باشد که مقام ولايت در مقابل استکبار و جوامع ديگر بدهکار باشد. اما حيات طيبه بعد از ظهور واقع مي­شود که نور قرآن و احاديث آنجا نمايان مي­شود.  

 

دوشنبه 2 ارديبهشت 1392 - 13:47


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری