يكشنبه 30 مهر 1396 - 9:50
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

م رستمي

 

خليج فارس در عصر ظهور اسلام

 

خليج فارس  در عصر ظهور اسلام

 به اهتمام: دکتر علي اکبر ولايتي

ناشر: شرکت سهامي کتابهاي جيبي  (وابسته به مؤسسه انتشارات اميرکبير)

نوبت چاپ: اول 1391

کتاب حاضر در خصوص شناخت اوضاع خليج فارس و شرايط تاريخي و بازرگاني آن هم زمان با ظهور اسلام است.کهن بوم ايران سرگذشتي پر فراز و نشيب را پشت سر گذاشته که کمتر مملکتي مشابه آن را تجربه کرده است. همين گذشته و تاريخ طولاني، انباشت تجربه تاريخي ملت ايران را موجب شده که در نتيجه آن فرهنگ و تمدن ايراني غنايي در خور توجه يافته است. اما بايد توجه داشت که در شکل گيري اين فرهنگ و تمدن پربار، مردمان هر بخش از سرزمين بي کران ايران به تناسب موقعيت هاي جغرافيايي، فرهنگي و مردم شناسي سهمي داشته و نقشي ايفا کرده اند. بازشناسي اين موضوع و کاوش در دقايق آن نيازمند طرحي جامع و جزئي نگر است تا به واسطه آن بتوان منصفانه و با دقت به بررسي هويت هاي قومي، ويژگي هاي اقليمي و جغرافيايي مشخصه هاي تاريخي و فرهنگي و بنيان هاي اصلي فکري مردمان گوشه ايران زمين پرداخت.

مجموعه اقليم آفتاب با بهره گيري از تجارب و رهنمودهاي بزرگان تاريخ و پژوهشگران متخصص در هر منطقه به بازشناسي سهم و نقش مردمان مناطق گوناگون و متنوع ايران در شکل گيري و تداوم فرهنگ و تمدن ايران اسلامي همت گمارده تا از اين راه، گامي مؤثر در بزرگداشت غيور مردان و دلاورزنان ايراني برداشته و دين خود را به خاک وطن ادا کرده باشد.

هدف نگارنده در تأليف اين مجموعه آثار تهيه و تدوين توصيفي جامع و دقيق از ويژگي هاي جغرافيايي رويدادهاي تاريخي و خصايص فرهنگي مناطق جغرافيايي سرزمين ايران است. در اين تعريف ايران مجموعه سرزمين هايي را در بر مي گيرد که در حيات تاريخي و فرهنگي ايران جزئي از اين سرزمين وسيع بوده اند، فارغ از آن که امروز در جغرافياي سياسي ايران جاي داشته باشند و يا در تاريخ پر فراز و نشيب آن از اين سرزمين جدا شده باشند.

بدين منظور اثر حاضر در پنج فصل تنظيم شده است، که فصل اول نگاهي دارد به نام خليج فارس و محدوده جغرافيايي، که در اين فصل ايالت فارس در نخستين متون جغرافيايي مسلمانان بررسي شده است.

آب هاي نيلگون خليج فارس از گذشته هاي دور بازار داد و ستد و تأمين معيشت اهالي بومي اين دريا بوده است. در دوران باستان، همه اقوام منطقه از هر رنگ و نژادي که بودند، زير سايه امنيت فراهم آمده از نيروي پر قدرت ناوگان دريايي ايرانيان به بهره برداري از موقعيت تجاري و خزاين غني دريايي خليج فارس مشغول بودند. اما رفته رفته نبردهاي متعدد و گاه طولاني شاهان ايراني با رقباي يوناني و رومي شان موجب فرسايش توان نظامي و اقتصادي ايرانيان گشت...

جغرافي دانان در نام گذاري سرزمين ها و درياها و رودها و کوه ها به ريشه هاي تاريخي آن مناطق توجه داشته اند، به ويژه درياها که اغلب به نام سرزميني که پيرامون آن قرار داشت ناميده مي شدند. روميان و يونانيان باستان هم به پيروي از همين رسم کهن، درياي جنوب ايران را، به سبب بزرگي و آباداني سرزمين پارس، دريا (خليج فارس) ناميدند. از آن پس از همان عهد باستان تا امروز، در همه آثار تاريخي و جغرافيايي معتبر، آب هاي جنوب ايران به نام خليج فارس شناخته شده است.

در ادامه آمده است، بعدها سنت کهن جغرافي نويسي يوناني، که با بطلميوس به اوج خود رسيده بود، به همت جغرافي دانان مسلمان ايراني تکامل يافت و به دوران اسلامي انتقال پيدا کرد.

در فصل دوم اين اثر، نخستين تماس اعراب و ايرانيان، و نيز ورود اسلام به جزاير و بندرهاي خليج فارس، مورد مطالعه قرار گرفته است، همچنين شورش اهل رده در بحرين و عمان، فتوحات در دوران خليفه دوم، فتح ابله و جزيره قشم و توج و نيشابور و فتوحات ديگر در همين فصل، بررسي شده است.

در ابتداي اين فصل مي خوانيم: هنگامي که دين اسلام در شبه جزيره عربستان طلوع کرد، سرزمين ايران دستخوش بحران و نابساماني بود. امپراطوري عظيم ساساني بر اثر بحران هاي داخلي و منازعات خارجي تضعيف شده و تنها انگاره اي ضعيف از آن باقي مانده بود. تضعيف قدرت قبايل خليج فارس و گرايش آنان به مسلمانان نيز موجبات تسهيل کار مسلمانان در امر فتوحات جزاير و بندرهاي خليج فارس را فراهم کرد. اعراب نو مسلمان نقشه اي، از پيش تعيين شده براي فتح ايران نداشتند و با توجه به شرايط موجود مسير حملات آنان تغيير مي کرد، از همين رو، شرايط سياسي و اقتصادي وضعيت نامطمئني به خود مي گرفت. حمله اعراب به ايران و سقوط حکومت ساساني، تحولات عمده اي در وضعيت سياسي و اقتصادي ايران به وجود آورد. بيشترين لطمات در سال هاي آغازين حمله، به بخش هاي غربي ايران وارد آمد و مسير سنتي جاده ابريشم، که از همدان و تبريز به سمت غرب مي رفت، کاملا ناامن شد، افزون براين سپاه مسلمانان در تعقيب پادشاه ساساني به منطقه خراسان پيش راند و امنيت در غرب ايران نيز دستخوش دگرگوني شد، با وجود ناامني در مناطق داخلي ايران شرايط موجود باعث توسعه تجارت دريايي و رونق بازرگاني خليج فارس و اقيانوس هند، در قرون نخستين اسلامي گرديد.

در بخش ديگري از اين فصل آمده است: ورود اسلام به جزاير و بندرهاي خليج فارس در همان سال هاي ابتدايي ظهور اسلام به وقوع پيوست. بحرين نخستين منطقه پس کرانه اي ساساني بود که مسلمانان تسخير کردند. اين منطقه از زمان اردشير بابکان تا زماني که نعمان بن منذر به دست خسرو پرويز کشته شد، تحت حکومت خاندان منذر از قبايل عرب دست نشانده ايران بود.

نيز در قسمتي با عنوان فتح جزيره قشم آمده است: اگرچه اختلاف نظرهاي بسياري در ترتيب و توالي زماني و مکاني فتوحات نخستين اسلامي در خليج فارس و بندرها سواحل آن ديده مي شود، اما آنچه به اجمال مي توان دريافت اين است که با استقرار نيروهاي مسلمانان در عمان و بحرين، جزاير خليج فارس به ويژه جزيره قشم يکي از مسيرهاي حمله به ايران بود، شايد بتوان دو عامل را سبب اتخاذ چنين تصميمي دانست، نخست موقعيت جغرافيايي مناسب جزيره قشم و فاصله نزديک آن با صفحه خشکي بزرگ ايران و ديگر استقرار قبايل عرب ازد در اين ناحيه، که از روزگار پيش از اسلام در آن جا ساکن شده بودند و در اين دوران مي توانستند به کمک نيروهاي مسلمان وارد عمل شوند..

فتح بيشابور، فتوحات ديگر در فارس، فتوحات در دوران خلافت عثمان، فتح فسا و دارابگرد، شورش در فارس و جزاير و بندرهاي تابع آن، همچنين اوضاع کوره فارس در دوران خلافت اميرالمؤمنين، و همينطور شورش در اصطخر و فارس از ديگر مباحث و موضوعات اين فصل است.

موضوع ديگري که در زمينه تاريخچه و موقعيت خليج فارس در دوران خاصي از تاريخ، در اين فصل گردآوري شده است نفوذ خوارج در فارس است که در اين رابطه آمده است، از جمله حوادث مهم جزاير و بندرهاي خليج فارس در سال هاي خلافت حضرت امام علي (ع)، شورش خوارج در فارس به رهبري خريت بن راشد، از قبيله بني ناجيه، بود. خريت بن راشد همان کسي بود که در زمان عثمان از طرف عبدالله بن عامر مأمور سرکوب قيام مردم اصطخر شده بود، بنابراين بعد از موقعيت در اين کار به حکومت يکي از ولايات فارس منصوب گرديد.

خريت بن راشد در زمان خلافت اميرالمؤمنين علي (ع) نيز به امارت شهر اهواز منصوب گرديد، اما پس از جنگ صفين و ماجراي حکميت به مخالفت با آن امام معصوم برخاست و رهبري خوارج و شورشيان فارس را بر عهده گرفت. فصل سوم اين كتاب نيز اختصاص دارد به تاريخ بندرها و جزاير خليج فارس اختصاص دارد.

 

يكشنبه 1 ارديبهشت 1392 - 11:4


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری