يكشنبه 30 مهر 1396 - 19:4
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

نقد و تحليل

 

محمدعلي موظف‌رستمي

 

نقش مساجد در تحقق شعار سال حماسه سياسي و حماسه اقتصادي

 

 

يکي از راه ها و شيوه هاي رهنمون سازي و هدايت هدفمند جامعه به سمت و سوي رشدي همه جانيه و فراگير در تمامي عرصه ها و حوزه هاي حيات سعادتمند جامعه اسلامي که با هدف دستيابي به آمال و آرزوهاي کمال گرايانه و ترسيم شده براي يک اجتماع متعالي و اسلامي صورت مي گيرد، ارائه برنامه اي جامع، ريل گذاري شده و کلان نگر براي تمامي سطوح، طبقات و آحاد مختلف جامعه است.

در اين راستا  طرح ها و برنامه هاي مختلفي بر اساس نياز و موقعيت و براي نيل به اين اهداف ارائه مي گردد؛ يکي از برنامه هاي بسيار کارآمد با سبقه اي بيش از يک دهه در کشور،  تعيين عنوان و شعاري است که در عين کوتاهي، خلاصه نويسي و مختصر گويي  داراي جمع جهات باشد و بتواند حق مطلب را به نحو احسن ادا نمايد. اين عنوان، کلمات و جملات در عين حال که از جامعيت لازم برخوردار است بايد داراي ظرفيت و توانايي  برنامه ريزي و سازماندهي و بکارگيري تمامي پتانسيل هاي موجود براي به بالفعل در آوردن و دستيابي به نقطه هدف گذاري شده نيز باشد.

همزمان با آغاز سال نو شمسي، هر سال از سوي مقام معظم رهبري نامگذاري مي شود و سنتي جاري، نيکو، حسنه و بسيار هوشمندانه است  و اين پيام،  فصل الخطابي است آگاهانه و بايسته که با توجه به شرايط و مقتضيات زماني و مکاني براي تمامي اقشار و لايه ها و سطوح مختلف جامعه اسلامي تبيين شده و با ابلاغ رسمي از سوي معظم له براي اجرا، در سطح جامعه ساري و جاري مي گردد.

سال 92 با عنوان حماسه سياسي و اقتصادي نامگذاري شده که اين عناوين براي وضعيت حال  جامعه ما و نيز رويدادهايي مهمي که در اين سال در در پيش روي داريم بسيار لازم و ضروري بوده و حاکي از انتخابي زيرکانه،  با  ذکاوت و بسيار خردمندانه است.

الف- حوزه سياسي: برگزاري همزمان دو انتخابات مهم در سال 92، نماد مردم سالاري ديني را بار ديگر در معرض ديد ناظران و افکار عمومي جهاني قرار مي دهد؛ انتخابات يازدهم رياست جمهوري و همچنين شوراهاي اسلامي شهر و روستا درسراسر کشور که در اوايل سال 92 برگزار خواهد شد و با توجه به حساسيت موضوع انتخاب رئيس دولتي که بتواند سکاندار جامعه اسلامي در حوزه اجرايي باشد بسيار حايز اهميت است؛ چرا که انتخاب اصلح با داشتن شرايط حداکثري نسبت به بقيه رقبا، همواره از دغدغه هايي است که در تمامي انتخابات از حساسيت لازم برخوردار بوده و از سوي ديگر به خاطر جايگاه والاي رياست قوه مجريه  در نظام اسلامي است که دشمنان نظام  نيز از مدت ها قبل وارد ميدان شده و با ارائه برنامه هايي جهت دار و تحليل هايي يک جانبه و توأم با غرض ورزي در صدد ايجاد اخلال و مشکل در اين امر مهم هستند. با عنايت به اين امر مهم، انتخابات هم از سوي نظام  و هم از سوي دشمنان نظام داراي اهميت بسيار مي باشد و تنها چيزي که مي تواند در اين خصوص دشمنان را مأيوس و دوستداران نظام را خرسند سازد خلق حماسه اي ديگر و حضور حداکثري مردم و راي بالا به فرد اصلح از ميان کانديداهاست، به همين منظوراز اين مشارکت آگاهانه و فراگير در واقع تولد حماسه اي ديگر تعبير مي شود و بيان اين نکته  نيز ضروري است که برگزاري با شکوه اين دو انتخابات،  پيام هاي زيادي را براي دشمنان  در پي دارد.

ب- حماسه اقتصادي: يکي از مهم ترين نيات استکبار جهاني در تحريم هاي مکرر و همه جانبه مردم ايران در حوزه اقتصادي، وارد ساختن فشار مضاعف و نفس گير و ايجاد شورش هاي داخلي با هدف به تسليم در آوردن مسئولان نظام مي باشد. چيزي که تا کنون با درايت و تصميمات آگاهانه مسئولان نظام که بخشي در قالب اقتصاد مقاومتي صورت گرفت دشمن را در دستيابي به اهداف شومش ناکام گذاشت و از اين رو دشمن قطعاً در سال جاري و در پوشش و ظاهر دوستي و ارتباط، همچنان که از شواهد و قراين بر مي آيد در صدد تشديد فشارها و گسترده تر کردن  دايره تحريم هاست؛ اگر چه در وراي اهداف اقتصادي ناشي از تحريم ها مسايل سياسي پنهان شده و قصد نهايي و پليد استکبار جهاني، نابودي نظام اسلامي مي باشد. آن چه از شرايط موجود و نقشه هاي غرب استنباط مي گردد فشار همزمان تودمان اقتصادي و سياسي به کشور است و به همين دليل تنها مقابله هوشمندانه و همه جانبه جهت خنثي سازي و تبديل تک به پاتک خلق حماسه در اين دو حوزه است.

در اين راستا با توجه به اين که تحقق اين شعار نياز به بسترها و زمينه هاي لازم در تمامي حوزه ها بخصوص حوزه سخت افزاري و نرم افزاري دارد بايد تمامي داشته ها و امکانات موجود در اين دو حوزه را وارد ميدان نمود و بر تمامي سازمان ها، نهادها و دستگاه هاي اجرايي و سياستگذاري و... و اشخاص حقيقي و حقوقي فرض و واجب است که با توجه به توانمندي ها و ظرفيت هاي خويش وارد عرصه اجرا شده و گام هاي عملي را براي عملياتي کردن منويات مقام معظم رهبري بردارند.

يکي از ظرفيت هاي بسيار غني و فرصت هاي طلايي براي تحقق شعار سال، بهره گيري از فضاي مساجد با توجه به پيشينه روشن و جايگاه والاي آن که همواره  از آغاز شکل گيري آن از صدر اسلام  تا کنون، زمينه ساز الگو براي جامعه اسلامي بوده مي باشد. به همين خاطر شايسته است از مساجد به صورت ويژه جهت  تحقق اين امر استفاده شود و در تمامي برنامه ريزي ها و تصميم گيري ها مدنظر قرار گيرد.

همچنان که با واکاوي و بررسي کارکردهاي مختلف و متعدد مسجد از صدر اسلام  تا به حال، نتايج  و يافته هايي  به دست مي‌آيدکه حاکي از نقش انکار ناپذير و محوريت و جامعيت مسجد در همه عرصه ها و زمينه هاي عبادي، مناسکي، آموزشي، سياسي، فرهنگي، اقتصادي، تربيتي، نظامي و قضايي است که در همه اين بسترها جايگاه محوري مسجد در رهنمون سازي و هدايت جامعه اسلامي کاملاً مشهود است. اهميت پايگاه مسجد در ساختار و شاکله جامعه اسلامي به اندازه‌اي است که در زمان حضور پيامبر اکرم (ص) در مدينه، خود اداره مسجدالنبي (ص) را به عهده گرفتند. در اين مقال بر آنيم تا  نقش و جايگاه مسجد در تحقق شعار سال در کارکردهاي اقتصادي و سياسي مورد بررسي و تحليل قرار گيرد:

کارکرد سياسي:

اگر به آموزه هاي ديني که  در سيره و سنت  پيشوايان ديني ما همواره ساري و جاري بوده نظري توأم با دقت  داشته باشيم درخواهيم يافت که امور ديني با امور سياسى  عجين و رهبرى  اسلامي و حكومت  در ارتباطي تنگا تنگ با يکديگرند. در اين خصوص فضايي به نام مسجد،  بستر و محور ترويج و بسط انديشه مشارکت فعالانه مسلمانان در جهت امور سياسى و ديني به طور همزمان  بوده است. به همين خاطر است که «دو واژه دين و سياست، در آيين مقدس اسلام مقوله‏ى واحدى را تشكيل مى‏دهد. به عبارتى ديگر، عبادت و سياست يك عنصر هم‏شكل هستند كه به موازات هم در جهت اعتلاى كلمةاللَّه تعريف و تجلى مى‏يابند و به هيچ وجه قابل تفكيك از همديگر نيستند. آنان كه وجود يكى‏از اين دو عنصر را مزاحم ديگرى تلقى كرده‏اند به بيراهه افتاده و مخاطب اين كلام الهى شده‏اند كه «فَاَيْنَ تَذْهَبونَ»[1]كجا به بيراهه مى‏رويد!»[2]

شعار «سياست ما عين ديانت ماست» که از شعارهاي راهبري نظام اسلامي محسوب مي شود و از سوي معمار کبير انقلاب اسلامي حضرت امام خميني (ره) تبين شده است نيز براساس همين آموزه ها صورت گرفته است.

از ميان کارکردهاي بسيار متنوع و متعدد مساجد مي توان اذعان نمود که کارکرد سياسي مسجد از مهم ترين آن ها به شمار مي رود. «از آن جا كه در حكومت اسلامى ‏ميان مقامات مسوول و توده‏هاى مردم جدايى نيست و مسلمانان مى‏توانند بر مسير و جهت‏گيري هاى حكومت و بر روند امور جامعه نظارت كنند و موضع خود را در مسائل سياسى به طور آشكار اعلام نمايند و با ارايه برنامه‏ها، طرح ها و پيشنهادهاى سازنده حكومت را يارى دهند. بر همين اساس پيامبر اكرم(ص) پس از بنيانگذارى نظام نوين اسلامى در مدينه و به منظور دخالت مسلمانان در شيوه حكومت و آگاه ساختن آنان با اهداف سياسى اسلام، مسجد را كه مركزى عمومى و محل تجمع مسلمانان براى اداى فرايض دينى بود به عنوان پايگاه حكومت و نهاد سياسى اسلام برگزيد. بايد يادآورى کرد كه مسجد از نظر عملكردهاى سياسى در دوره‏هاى بعد نيز همچنان فعال بود و بيشتر امور سياسى آن روز مانند معرفى خليفه مراسم بيعت با وى، عزل و نصب استانداران و ديگر كارگزاران و مسئولان مملكتى، نشست هاى مشورتى، تحريض و ترغيب مسلمانان براى جهاد با كفار و... همگى در مسجد صورت مى‏گرفت. به اين ترتيب،  مسجد از آغاز حيات سياسى‏اش در زمان رسول‏اكرم(ص) تا اوايل عصر عباسى، مركز كل فعاليت هاى سياسى جهانى اسلام به شمار مى‏رفت.»[3]به همين دليل برجسته در شيوه اداره حکومت توسط نبي مکرم اسلام (ص) بود که نقش سياسى مسجد از جايگاهي والا برخوردار و از آن  پس  به عنوان  يك نهاد سياسى در ميان اجتماع مسلمانان  محسوب شد كه  مهم ترين نتيجه اي که از اين رويکرد نسبت به مساجد مي توان  متصور شد زمينه‏سازي آن براي  ايجاد بسياري  از تحولات ژرف و  جنبش هاي اصلاحگرايانه در ميان جوامع مختلف اسلامى است.

در طول تاريخ حيات اين مکان مقدس، رابطه مسجد و سياست به چند صورت نمود يافت. «يكى در اين واقعيت هويداست كه مسلمانان در پى هر فتح همواره مى‏كوشيدند مسجد اصلى خود را در مركز شهر و در مجاورت محلّ زندگى حاكم كه معمولاً دارالاماره ناميده مى‏شد ايجاد كنند. در برخى شهرها مسجد چنان نزديك «دارالاماره» ساخته مى‏شد كه هر دو ساختمان ظاهراً به هم متّصل بودند. اين پيوستگى نزديك نشانگر اين عقيده همگانى بود كه تمام قدرت سياسى و مذهبى در دست حاكم است: «خصلت ذاتى اسلام آن است كه سياست و مذهب نمى‏توانند از يكديگر جدا باشند. يك تن، حكمران و مجرى تمام اختيار اين هر دو مورد بود و يك ساختمان، يعنى مسجد مركز ثقل سياست و مذهب. همچنين رابطه‏ى مسجد و سياست را مى‏توان از اين جا نيز دريافت كه بيت‏المال هميشه در مسجد اصلى شهر نگهدارى مى‏شد.»  [4]

ازکارکرد هاي ديگر سياسي مسجد در صدر اسلام که توسط  پيامبر مکرم (ص) در آغاز شکل گيري حكومت اسلامى در مدينه صورت مي گرفت فرمان‏هاى غزوات، مشاوره در مورد صلح  و جهاد و سرانجام در مسايل حقوقى و فراخوان عمومى براى يادگيرى فرمان‏هاى الهى بوده است که از اين تاريخ کم کم  مسجد پذيراي نقش اصلي خود به عنوان  مقر حكومتى اسلامي  شد و در همين راستا بود که ايشان بسياري از وفدها، هيئت ها و فرستادگاني را که از اقصا نقاط به مدينه مي آمدند در مسجد پذيرا مي شد و با آن ها به گفتگو مي پرداخت که يکي از محورهاي اصلي مباحث ايشان در اين جلسات، مسائل مربوط به  دين  تازه اسلام  و سياست مبتني بر اين آيين جديد بوده است. به همين منظور يكى از ستون هاى مسجدالنبي، استونه الوفود نام گرفت و اين ستون جايگاه ويژه‏اى براى پذيرش و ديدار با هيئت‏ هاى نمايندگى قبايل و دولت‏ها و مذاهب خارجى بود. در همين مكان (ستون) مسجد بود كه  ديدار پيامبر با اين هيئت‏ها انجام مى شد و با توجه به اين حقيقت است كه افكار عمومى جامعه اسلامى در زير سقف مسجد و بر اساس شوراها شكل گرفت.

    مارسل بوازار در كتاب «l' humaisme de l' islam» در بخش «اسلام در جهان امروز» راجع به نقش نيرومند مسجد در فرهنگ، اقتصاد، سياست و وحدت مسلمانان چنين مى‏نويسد: «مسجد، عامل نيرومندى در همبستگى و اتحاد مسلمانان جهان است. مخصوصاً در روزگار معاصر كه مسلمانان شور و حرارت صدر اسلام را دگرباره از خود نشان مى‏دهند مساجد به صورت مراكز تربيت روحانى و پايگاه جنبش امت مسلمانان نسبت به ستمگران و سلطه‏جويان درآمده است. اقامه نماز جمعه وسيله‏اى براى گردهمايى مسلمانان در روز تعطيل و طرح مسائل مهم اجتماعى و بحث و گفتگو در باب كمبودهاى رفاهى و تصميم‏گيري هاى سياسى و غيره است و در سال هاى اخير و در ممالك آزاد شده اسلام كه به سوى پيشرفت اقتصادى و حاكميت سياسى مى‏روند  كارآيى بسيار داشته است.[5] همچنين مسلمانان به واسطه «مراسم گوناگونى چون اعياد، تولد پيشوايان دينى، عاشوراى حسينى و... در مساجد حضور مى‏يابند و اين وضعيت، ارتباط جمعى ميان مسلمانان را تقويت  و فرصت مناسبى براى روشنگرى سياسى و تنوير افكار عمومى مسلمانان را فراهم مى‏سازد.»[6]

در اين راستا حضرت امام  خميني (ره)  به عنوان بنيانگذار اين حرکت بزرگ اسلامي با الگوبرداري از تاريخ صدر اسلام و «نقش تعيين  كننده مساجد در دوران حكومت حضرت رسول خدا و حضرت علي، موفق شد تا كاركرد سياسي مسجد را در تاريخ معاصر احيا نمايد. به گونه  اي كه پيروزي انقلاب اسلامي ايران بر محور مسجدها، ساختار سياسي حاكم بر نظام بين  المللي را به چالش كشاند و طرحي نو در انديشه سياسي ارائه داد.  به فرمايش ايشان نقش مسجد به لحاظ سياسي و تحولات اجتماعي از اهميت ويژه  اي برخوردار بوده و غفلت جوامع اسلامي از تأثير سياسي مسجد ها، عمده ترين عامل مشكلات مسلمانان در تاريخ معاصر است. مسائل و معضلات و تمامي گرفتاري هاي جوامع اسلامي به خصوص در دو قرن اخير، تنها در اثر توجه به بعد عبادي مسجد بوده كه نتايج آن، سلطه استعمارگران بر سرزمين  هاي اسلامي و غارت منابع دنياي اسلام گرديد. به بيان بهتر و دقيق  تر در انديشه بنيانگذار جمهوري اسلامي تا شرك و كفر است مبارزه هست و تا مبارزه است ما هم هستيم و در اين راستا، مساجد مهم ترين مركز مبارزه مسلمانان است. لذا هشدار مي دهد مسجد سنگر است، سنگرها را پر كنيد، زيرا شياطين از مساجد مي  ترسند.»[7]

با توجه به همين نگرش سياسي و عبادي حضرت امام خميني(ره) «هشدار به مردم مبني بر اين كه اهداف برگزاري نماز جماعت در مسجدها صرفاً عبادي نيست، بلكه بايد به جنبه سياسي نماز هم توجه كنند نقش بسيار مهمي در حركت مردم به سوي فعاليت هاي سياسي داشته است؛ زيرا امام از آنان خواست تا در مساجد، مسائل روز را مورد نقد و بررسي قرار دهند و عليه برنامه  هاي دشمن بر ضد كشورشان فرياد بزنند. همچنين آن حضرت در مقابله با حركت رژيم، با توجه به شرايط زماني با اتخاذ مبارزه منفي، دولت و برنامه هايش را به چالش كشاند. توضيح اين كه امام با طرح تعطيلي مساجد در ماه مبارك رمضان در سراسر كشور در صدد برآمد تا با توقف فعاليت مسجدها در اين ماه، افكار عمومي را عليه رژيم بسيج نمايد.»[8]

 در حوزه کارکرد سياسي مسجد از نقش تأثير گذار اقامه نماز جماعت که به صورت همايش معنوي در طول شبانه روز چند بار  با اجتماع مسلمانان شکل مي گيرد نبايد غافل شد. «در يك تحليل نهايي مي توان گفت برگزاري نماز جماعت فضاي مناسبي است تا راه نيكي و تقوا بر روي مسلمانان گشوده شود. تنوير افكار، ايجاد همبستگي نيروهاي مسلمان بر محور دستورات الهي در زمينه  هاي مختلف سياسي – اجتماعي، عمده ترين عامل هدايت مردم براي حراست از سلامت جامعه و باز داشتن از ارتكاب معاصي است. چنان چه كه رسول گرامي اسلام در آغاز رسالت خويش، در اوج فشار و اذيت و آزار مشركين، در پيش چشم مشركان در مسجدالحرام نماز جماعت برگزار مي كردند. در اين باره سخنراني سياسي و افشاگرانه بانوي قهرمان كربلا حضرت زينب(س) و امام سجاد(ع) در دوران اسارت در مساجد كوفه و شام مي تواند الگوي برجسته مبارزه عليه ظلم و ستم باشد. بنابراين، نگاه معصومين از مسجد صرفاً جنبه عبادي، آن هم به صورت فردي نداشته است؛ چه بسا نتايج اثربخش سياسي و اجتماعي نماز جماعت در ايجاد وحدت مسلمانان مي باشد كه اهل  بيت به حضور شيعيان در نماز جماعت اهل تسنن تأكيد دارند. » [9]

يکي از جلوه هاي مهم کارکرد سياسي مسجد از صدر اسلام  تا به حال  که در آن بروز و ظهور پيدا نموده و يکي از ظرفيت هاي بسيار مناسب مساجد  نيز به شمار مي رود برپايي انتخابات در آن مي باشد؛ چرا که انتخابات با مساجد از گذشته هاي دور تا به حال گره خورده است. حتي در صدر اسلام نيز بيعت با زمامداران و خليفه مسلمين در مسجد انجام مي گرفت و از اين حيث مساجد توانسته اند اين نکته مهم را به اثبات برسانند که توانايي و قابليت نقش دهي به افکار عمومي جامعه در ايجاد فضايي مدني در رقابتي سالم در ميان کانديداها دارند و با روحيه معنوي و سلامت نفسي که بر اهالي مساجد بويژه متوليان و مديران آن حاکم است مي توانند سلامت عمومي انتخابات را نيز از اين طريق تضمين کنند. البته حضور مسجد در عرصه انتخابات که توأم با بسيج ميليوني اجتماعي همراه با شادابي و طراو تبخشي به اين امر مهم مي باشد ميسر و ممکن نمي شود مگر با تلاش مضاعف و گسترده ائمه جماعات و متوليان مساجد. چون نفس مشارکت فعالان مسجدي در امر برگزاري انتخابات بر اساس نيتي خالصانه و خدايي مي باشد در نتيجه هر اقدامي که از ناحيه آن ها صورت مي گيرد همراه با قداست خواهد بود و به شدت از رقابت ناسالم و انحرافي پرهيز مي شود. «انجام انتخابات در مساجد راهي براي ايجاد ارتباط سالم ميان مردم و کانديداها بوده و بستر معنوي مسجد باعث شکل گيري رابطه اي بدون انتقام گيري، دنيا طلبي و برتري جويي مي شود و آرامش لازم را براي انتخاب کانديداي اصلح مردم فراهم مي کند. چرا که سخنرانان در دوره انتخابات در مساجد همواره با زبان و بيان کنترل شده اي با مردم صحبت مي کنند و  از اين طريق با حضور قلب و آرامش لازم فضايي را ايجاد مي کنند که باعث منحرف شدن از برنامه هاي سياسي شان نشود.» [10]

در اين ميان نبايد از نقش خطير و برجسته ائمه جماعات مساجد، علما و روحانيون  در جهت دهي براي برگزاري انتخاباتي پر شور و تشويق و ترغيب در حضوري پرشکوه مردم پاي صندوق هاي رأي و انتخاب کانديداهايي اصلح و خبره غافل شد. در هر حرکتي که تاکنون، چه در قبل و چه  بعد از پيروزي انقلاب اسلامي در سطح جامعه شکل گرفت آن جايي که مسجد و مسجدي ها ميدان دار اين حرکت ها بوده اند نتايج حاصل از اين حضور پر شور، غالباً موفقيت آميز و دشمن شکن بوده است و با توجه به اين که مساجد خاستگاه انقلاب اسلامي به عنوان بزرگ ترين حرکت سياسي در تاريخ معاصر ما هستند اين اماکن داراي وظيفه اي خطير و  رسالتي بزرگ و نيز اداي مسئوليتي انقلابي عهده دار مي باشند.

      همان طور كه ملاحظه شد «نقش مساجد در امور سياسى بسيار مهم و حايزاهميت بوده است؛ اما آن چه كه در حال حاضر واجد اهميت است بازنگرى در خرده نقش هاى سياسى مساجد و به سازى آن متناسب با ضرورت‏هاى زمانى مى‏باشد. در اين راستا مساجد بايد در زمينه تشكل‏هاى سياسى فعال شوند و در اين زمينه برنامه و طرح‏هاى مشخصى را دنبال نمايند.». [11]

كاركرد اقتصادى‏:

مباحث اقتصادي يکي از موضوعاتي است که در فضاي امروز در جوامع انساني از اهميت زيادي برخوردار مي باشد و به همين دليل «مسائل اقتصادي از مهم ترين مسائل دولت ها و افکار عمومي است که بر سلطه سياسي، فرهنگي و نظامي کشورها مؤثر است. اسلام، ديني کامل است که به همه جنبه هاي زندگي بشر توجه دارد و زندگي اقتصادي جامعه را نيز به خوبي هدايت کرده است. مسجد، يکي از نهادهاي ديني است که جنبه هاي اقتصادي نيز دارد :تقويت حس خداباوري؛ کاهش هزينه هاي نظارت و کنترل مسجد به عنوان کانوني ديني با تقويت برتري هاي اخلاقي حس خداباوري را در افراد اهل مسجد بارور مي کند و به اين وسيله، در همه حال خدا را بر کارها و فعاليت هاي خود ناظر و شاهد مي داند و بدون اين که کسي بر آن ها نظارت کند کار خود را به بهترين شکل انجام مي دهند.»[12]

اگر چه  اين نکته مهم را بايد مد نظر قرار داد که «كاركرد اقتصادى مسجد غير مستقيم است و تأثيرى كه بيشتر از طريق موعظه و نصيحت و نيز بيان احكام خريد و فروش و انجام كارهاى اقتصادى در آن صورت مى‏گيرد و نيز مطابق تاكيدات فراوان حضرت رسول اكرم(ص) و ائمه هدى‏ مبنى بر رعايت انصاف و عدالت در انجام معاملات و نيز انجام دادن كار اقتصادى، اين امور فقط با هدف رضايت خداوند و رفع حوائج و نياز مسلمانان و نه در نظر گرفتن انگيزه مادى و سودجويانه انجام مي گيرد و زمينه ‏هايى را در جهت ايجاد رقابت سالم و تأثير در روند معاملات و كارهاى اقتصادىايجاد مي کند.»[13]

اگر  نظري به چگونگي ارتباط مسجد و امور اقتصادي در صدر اسلام داشته باشيم مشخص مي شود که «اكثر تجّار و بازرگانان به محض اين كه وارد شهرها مى‏شدند به مساجد مراجعه مى‏كردند. با توجه به نقش محوري مساجد، حضور اين تجّار و بازرگانان در اين اماکن نشان از ورود كالاهاى جديدى داشت كه به محض اتمام نماز، خريداران كالا وارد بحث و مذاكره براى خريد و فروش يا مبادله مى‏شدند. اگر چه مستقيماً خريد و فروش در داخل مسجد انجام نمى‏گرفت و هنگام حضور در مسجد، اصل همه كارها بر محور عبادت و نيايش بود ديد و بازديد و گفتگو براى تبادل و خريد بعد از انجام اعمال عبادى صورت مى‏گرفت و حتي بيت‏المال، در مسجد نگهدارى مى‏شد. خزانه يا دارالمال، معمولاً روى چند ستون مستقل در وسط مسجد ساخته مى‏شد تا از همه جهت در معرض ديد باشد و كاملاً محافظت شود. علاوه بر بيت‏المال مسلمانان، اهالى محل يا شهر، اشياى قيمتى خود را به آن جا مى‏سپردند. همچنين، تنظيم قراردادها در مسجد انجام مى‏گرفت و بازرگانان هنگام مسافرت هاى خود كه اغلب به درازا مى‏كشيد اموال با ارزش خود را در خزانه به امانت مى‏گذاشتند و پس از بازگشت، پس مى‏گرفتند.»[14]

  از ديگر خدماتى كه در زمينه اقتصادى در زمان رسول خدا(ص) در مسجد صورت مى‏گرفت، «پخش كمك هاى مالى ميان مسلمانان بود. در آن زمان هرگاه مالى از ناحيه‏اى به مدينه مى‏رسيد آن را به مسجد پيامبر(ص) مى‏آوردند و با نظر آن حضرت ميان مردم تقسيم مى‏شد. اموال عمومى در اين مسجد تقسيم و غنايم جنگى نيز در آن جا ميان مسلمانان توزيع مى‏شد. در صحيح بخارى آمده است: مالى را از بحرين براى رسول‏خدا(ص) آورده بودند. آن حضرت فرمود: آن را در مسجد توزيع كنيد. آن گاه رسول‏خدا(ص) براى اداى نماز به مسجد آمد. پس در كنار آن مال نشست و هيچ كس نبود مگر اين كه پيامبر(ص) چيزى از آن مال را به او بخشيد.»[15]

 از انواع ديگر كاركرد اقتصادى كه عمدتاً در مساجد و با مشاركت و هميارى و در جهت كمك اقتصادى به مردم، انجام مى‏گيرد، مى‏توان از تشكيل صندوق قرض‏الحسنه، ارائه خدمات بانكى اعم از حفظ سپرده‏هاى مردم و واگذارى وام بدون بهره كه از طريق شوراى صندوق قرض‏الحسنه صورت مي گيرد نام برد و اين سنت حسنه قرون متمادى است كه در بين مؤمنين نمازگزار مساجد انجام مى‏شود. با توجه به تأكيدات فراوان آيات و روايات در خصوص منع انجام معاملات ربا، تشكيل صندوق هاى قرض‏الحسنه از بهترين روش هاى اقتصادى براى رفع احتياجات مالى و اقتصادى مردم مى‏باشد كه خاستگاه اوليه تشكيل اين نوع صندوق هاى خيريه و قرض‏الحسنه، مساجد بوده‏اند. علاوه بر آن مى‏توان از تشكيل فروشگاه ها و تعاونى‏هاى مصرف محله نام برد كه توسط هيئت امناء مساجد جهت رفع نيازهاى ضرورى جمعيت، حوالى مسجد انجام مى‏گيرد. نوعي ديگر از فعاليت هاي اقتصادى كه عمدتاً در مساجد صورت مى‏گيرد و بيشتر جنبه خيرخواهانه و بشر دوستانه دارد، جمع آورى پول براى مستمندان و نيازمندان، خريد جهيزيه براى خانواده‏هاى كم درآمد و فقير، پيدا كردن كار براى بيكاران و نيز جمع آورى كمك و اعانه براى ساخت كارگاه هاى توليدى و مراكز كوچك اقتصادى براي كمك رسانى به صورت خيرخواهانه و فى سبيل‏الله است.

    با توجه به اين كه در ادوار گذشته، مساجد در مراكز شهرها قرار داشتند و بازار در كنار آن ايجاد مى‏شد، اكثر مساجد داراى حجره‏ها و دكاكين بوده‏اند كه درآمد حاصل از اجاره يا تجارت آنان براى مسجد هزينه مى‏شد و اين درآمدها بخشى از فعاليت‏هاى اقتصادى مسجد را تشكيل مى‏داد كه در راه كارهاى عام‏المنفعه، تعمير و نگهدارى و توسعه مساجد يا كمك به ابن‏سبيل و فقيران و مستمندان هزينه مى‏شد.

 از ديگر راه هاى تأمين هزينه مساجد وقف مى‏باشد. معمولاً بعضى از مساجد داراى زمين، مغازه يا كارگاه‏هاى توليدى هستند كه با هدف توسعه و ترويج فرهنگ اسلامى توسط مومنين وقف مي شوند و درآمد حاصل از اين زمين ها بالنسبه صرف امورات فوق الاشاره مى‏شود. از ديگر نقش هاي غير مستقيم مسجد در امر اقتصاد، اجراي جلسات وعظ و خطابه و سخنرانى ائمه جماعات و سخنرانان در مساجد در خصوص رعايت اخلاق اسلامى در معاملات اقتصادى مى‏باشد. با توجه به اين كه مساجد در اكثر كشورهاى جهان اسلام داراى محوريت اصلى بوده و در مركز بازار و مركز اقتصادى هر شهر مسجد داراى نقش فعالى است. و هنگام نماز مسجد محل مراجعه بازاريان، كسبه، و اصناف اطراف بازار مى‏باشد. امام جماعت نيز در هر جلسه از نماز، ضمن دعوت نمازگزاران كه عمدتاً در فعاليت‏هاى اقتصادى فعالند آنان را به رعايت اخلاق اسلامى و اقتصادى، انصاف و عدل در معاملات و كارهاى اقتصادى دعوت مى‏كند كه اين موعظه و سخنرانى ائمه جماعات در مساجد، تأثيرى عميق در نمازگزاران ايجاد كرده و به تبع، آنان نيز براى رعايت مسائل شرعى مجبور به فعاليت هاي سالم اقتصادى مى‏شوند.[16]

در حوزه اقتصادي مساجد، راه هاي مختلفي وجود دارد که امکان ارتباط تنگاتنگ را در بين آن ها فراهم مي سازد. مسجد با « تقويت دين داري و با توجه به فضاي معنوي حاکم بر آن، نمازگزاران را به شيوه اسلامي تربيت مي کند و در نتيجه آنان با پرداخت خمس و زکات به فقيران مسلمان کمک مي کنند. انفاق و صدقه يکي از ارزش هاي اسلامي است؛ اجتماع مسلمانان در مسجد، روحيه تعاون و همکاري را افزايش مي دهد و با پند و اندرز مبلغان ديني در مسجد، جريان هاي فقرزدايي در سطح جامعه افزايش مي يابد. با قرار دادن صندوق صدقه، و کمک به فقيران در مسجد، شناسايي فقيران آبرومند به وسيله هيئت امنا و جمع آوري کمک هاي نمازگزاران، گام مهمي در زدودن فقر برداشته مي شود. در فرهنگ اسلامي، قرض دادن و برطرف کردن نيازهاي مؤمنان، کار پسنديده اي به شمار مي آيد. از سوي ديگر، مؤسسه هاي مالي، چون صندوق قرض الحسنه در رونق اقتصادي مؤثرند و اين کار، افزون بر شکوفايي مساجد با تقويت سنت مذهبي قرض (وام)، در برطرف کردن مشکلات اقتصادي مردم نيز مؤثر است.»[17]



[1] -  قرآن‏كريم، سوره تكوير، آيه 26.

[2] - رهبري،  حسن، مسجد نهاد عبادت و ستاد ولايت، ص 250.

[3] - فراهتى، عباسعلى ، مسجد نخستين پايگاه عبادى سياسى...، مجله مسجد شماره 18، ص 23 و ص 24.

[4] - مكى سباعى، محمد،  تاريخ كتابخانه‏هاى مساجد ، ص 39 تا 42.

[5] - بوازار، مارسل، اسلام در جهان امروز (ترجمه محسن موّيدى)، ص‏101 و ص 102.

[6] - فتحى و اجارگاه ، كورش،  تأملى دوباره بر كاركرد مسجد، (مسجد نقطه وصل)، ص 18 .

[7] - حسيني، زينب السادات ، فروغ مسجد، ج7، ص 522.

[8] - همان منبع.

[9] - همان منبع.

[10] - www.shabestan.ir

[11] -  فتحى و اجارگاه كورش،  تأملى دوباره بر كاركردهاى مسجد، مسجد نقطه وصل، ص 18.

[12] - www.shabestan.ir

[13] - فراهتى، عباسعلى،  مسجد نخستين پايگاه عبادى سياسى...، مجله  مسجد شماره 39، ص 56.

[14] - موظف رستمي،  محمد علي ، آيين مسجد، جلد دوم، ص 158.

[15] - همان منبع.

[16] - همان منبع.

[17] - www.shabestan.ir

 

يكشنبه 18 فروردين 1392 - 13:27


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری