پنجشنبه 27 مهر 1396 - 7:2
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

اكرم اماني

 

چهل و يک مجلس غزوه و روضه

 

 

- چهل و يک مجلس غزوه و روضه                          

- دکتر محمدجواد مرادي نيا

- انتشارات سوره‌ي مهر، چاپ اول 1391

- شابک: 3- 248-175- 600-978

- قيمت: 11000 تومان

 روز دهم محرم سال 61 هجري، نقطه‌ي کوچکي از کره ارض، واقعه‌اي را از سر گذراند که زمين و زمان را متأثر ساخت و تاريخ را به حيرت وا داشت؛ واقعه‌اي که به دليل وقوع آن در سرزميني غريب و پس کوچه‌اي از تاريخ تصور مي‌رفت به سرعت رو به فراموشي گذاشته و از يادها و خاطره‌ها محو گردد.

در آن روز و در آن سرزمين، جماعتي جنايت پيشه، که طمع و حُمق آنان را بدانجا کشيده بود، تيغ بر روي خاندان کسي کشيدند که دينشان را از او داشتند و به افتخار او نام مسلم بر خود نهاده بودند.

از قضا، همان جماعت به ظاهر مسلم، فرزند و خاندان پيامبر خود را در کنار دريايي از آب روان، با لب تشنه، کشتند و سر بريدند و به اسيري بردند و هلهله کنان بر پيروزي خود جشن گرفتند و پاي کوبيدند.

آن روز و در آن سرزمين نفرين شده همگان پنداشتند که همه چيز به آخر رسيده است و نام حسين و حسينيان براي هميشه از خاطره‌ها پاک خواهد شد...

آن روز به پايان رسيد و خبر واقعه‌ي عظيم از کربلا و کربلاييان گذشت و زبان به زبان و سينه به سينه در همه جا پيچيد؛ واقعه‌اي که نام عظيم‌ترين حادثه‌ي تاريخ اسلام را بر خود گرفت و راهي فرا روي ميلياردها مسلم و شيعه در طول تاريخ گشود. به گونه‌اي که امروز و پس از گذشت يک هزار و چهار قرن از آن روز، خون حسين همچنان تازه است و در رگ‌هاي صدها ميليون شيعه‌اش مي‌جوشد؛ خوني که معرف مکتب حسين است و مکتبي که بر سردر آن نوشته‌اند: «مرگ با عزت بهتر از زندگي با ذلت».

به هر روي، آنچه ترديدناپذير مي‌نمايد اين است که خبر رخداد عاشوراي سال 61 هجري بسيار ماهرانه از يک گوشه‌ي دنج جغرافيا بر گستره‌ي تمامي اقاليم غلتيده و در قلب تاريخ براي هميشه تپيده است و اين ميسر نشده است مگر به ابتکار و اهتمام شاگرداني از مکتب حسيني.

آن شاگردان عاشق و دلسوخته به اقتضاي شرايط هر زمان و مکان و نيز بضاعت خويش از مقتل نويسي، روضه خواني، واقعه گويي، نقالي، شبيه خواني، شبيه گرداني و ... سود جسته‌اند تا رسالت خويش را انجام داده باشند.

اينک، آنچه پيش روست و کتاب حاضر را – چهل و يک مجلس غزوه و روضه – شکل داده حاصل تلاش يکي از همان شاگردان مکتب حسيني است که در قالب چهل و يک مجلس عزا تدوين و تبويب گشته تا روضه خوانان و واقعه گويان و شبيه خوانان از آن بهره بگيرند؛ شاگردي که نامش بر صحيفه درج نگشته و خواننده در صفحه‌ي پاياني آن صرفاً با امضاي کاتب آن روبرو مي‌گردد: «حسين ابن محمد الخوانساري».

بنابراين، روشن نيست چهل و يک مجلس به خامه چه کسي تأليف گشته و مربوط به چه دوره‌اي است. اگرچه تاريخ کتابت آن معلوم است: يکشنبه في سنه 1295 غرّه شوال المکرمه.

در هر حال کتاب حاضر به تصحيح دکتر محمدجواد مرادي نيا مي‌باشد، سبک نگارش اين کتاب به گونه‌اي خاص مي‌باشد و آن تلفيق و ترکيب و سپس قياس قطعاتي از جنگ‌هاي پيامبر اسلام با کفار در نخستين سالهاي هجرت از سويي و جزئيات و زوايايي از حادثه‌ي عاشورا در محرم سال 61 هجري از سوي ديگر است.

نويسنده با تيزبيني خاص، موضوعات و رخدادهايي را که در دو مقطع تاريخي مزبور اتفاق افتاده و شباهت بسيار يا تضاد فاحش با يکديگر داشته‌اند را برگزيده و پس از مقايسه‌ي آنها با يکديگر، مظلوميت امام حسين و خاندان و يارانش را به تصوير کشيده است.

سبک چهل و يک مجلس تلفيقي از نثر و نظم فارسي و بعضاً عربي است. نويسنده با تسلط بر منابع تاريخي فارسي و عربي توانسته است بخش‌هايي از تاريخ صدر اسلام، به علاوه رخداد عظيم عاشورا، را در قالبي از نثر سليس و روان ريخته و بسته به موضوع از اشعار شاعران پارسي گوي و بعضاً عرب زبان نيز بهره گرفته و مجالس خواندني و سوزناکي پديد آورد.

خواننده در جاي جاي کتاب با نثري دلنشين و بعضاً مسجع روبرو شده و از توصيفات و واژه پردازي زيباي نويسنده حظّ و بهره مي‌برد.

همچنين بهره‌گيري درست و بجا از اشعار فارسي و عربي در اثر نيز بر جذابيت آن افزوده و يکنواختي را از متن دور کرده است.

اشعار مورد استفاده‌ي نويسنده، عمدتاً سروده‌ي شعراي دوره‌ي صفويه به بعد بوده که، به جز يکي دو جا، نامي از آنان ذکر نشده است. نظم و نثر کتاب مکمل يکديگر بوده و هرکدام زاويه‌اي از داستان کتاب را براي خواننده روشن مي‌کند: بطور مثال، «بني اسد يک يک کشته‌ها را مي‌آوردند و آن جوان بر وي نماز مي‌خواند و در محل خود دفن مي‌نمودند. ناگاه شيون زنان به ناله و افغان بلند گرديد. مردان بني اسد ترسيدند...

ناگهان شد بانگ واويلا بلند                         در ميان مرد و زن غوغا بلند

پيکري ديدند افتاده به خاک                         پاره پاره، پاره پاره، چاک چاک ....

چهل و يک مجلس شامل ده مجلس جنگ بدر، نه مجلس جنگ احد، ده مجلس جنگ احزاب، دو مجلس جنگ بني قريظه، سه مجلس جنگ بني مصطلق و هفت مجلس جنگ خيبر مي‌باشد.

به چکيده‌ي چهل و يک مجلس در ذيل اشاره شده است:

مجلس اول: بيان کيفيت بشير جزلم و ورود اهل بيت؛ اشاره به چگونگي شروع جنگ بدر دارد. نويسنده دهشت اثر بودن اين خبر را با خبردار شدن اهل مدينه از قتل عام امام حسين(ع) و يارانش همسنگ دانسته است.

مجلس دوم: در بيان جنگ بدر است و بيان کيفيت شب عاشورا.

مجلس سوم: در بيان بقيه غزوه بدر است و گريستن حضرت به جهت اصحاب؛ در اين مجلس تعداد سپاهيان مسلمان و کفار در جنگ (313 نفر و 1000 نفر) مقايسه شده‌اند با تعداد لشکريان امام حسين و يزيد در کربلا (72 نفر و هزاران نفر).

مجلس چهارم: در بيان تتمه غزوه بدر است و بيان کيفيت حر بن يزيد رياحي و شهادت نوجوانش.

مجلس پنجم: در بيان بقيه‌ي غزوه بدر است و بيان کيفيت شهادت مسلم ابن عوسجه.

مجلس ششم: در وقايع جنگ بدر است و احوال کيفيت ورود سيدالشهدا به کربلا.

مجلس هفتم: در بيان کيفيت جنگ بدر و بيان وقايع مجلس ابن زياد.

مجلس هشتم: در بيان جنگ بدر و مجلس يزيد لعنه الله عليه.

مجلس نهم: در بيان خاتمه‌ي بدر و ندا دادن سيدالشهدا اصحاب خود را.

مجلس دهم: در بيان تتمه جنگ بدر و وقايع غارت کردن خيمه‌هاي اهل بيت.

مجلس يازدهم: در بيان غزوه احد و بيان شب عاشورا.

مجلس دوازدهم: در بيان احد و شهادت عباس ابن علي؛ در اين مجلس پس از ذکر نمونه‌هايي از رشادت‌هاي امام علي(ع) در جنگ ماجرايي از جنگ جمل نقل شده که در آن جواني ايراني در ياري حضرت مقابل دشمن رفت و آنان دو دستش را قطع کردند و علي(ع) طاقت نياورد و دستور داد سپاه بصره را تار و مار کردند. نويسنده سپس با گريز به صحراي کربلا داستان قطع شدن دست ابوالفضل عباس را بيان کرده است.

مجلس سيزدهم: در بيان غزوه‌ي احد و شهادت وهب ابن عبدالله کلبي.

مجلس چهاردهم: در بيان غزوه احد است و به کربلا آمدن جبرئيل؛ در مجلس مزبور، داستان نزول جبرئيل در جنگ احد و حفاظت از پيامبر در برابر مشرکان و نزول او در صحراي کربلا به هنگام شهادت امام حسين(ع) روايت شده است.

مجلس پانزدهم: در بيان تتمه غزوه‌ي احد و بيان شهادت مسلم.

مجلس شانزدهم: در بيان جنگ احد و حکايت ابوخليق شاعر و تعريف نمودن وقايع کربلا را به جهت مختار.

مجلس هجدهم: در بيان آمدن فاطمه زهرا(س) به احد و آمدن زينب خاتون به قتلگاه.

مجلس نوزدهم: در بيان غزوه احد.

مجلس بيستم: در بيان غزوه احزاب و بيان اينکه چند چيز بود که باعث تشنگي سيدالشهدا شد.

مجلس بيست و يکم: کيفيت غزوه احزاب و مجملي از شهادت علي اکبر.

مجلس بيست و دوم: غزوه احزاب و برخي از شهادت مسلم بن عقيل.

مجلس بيست و سوم: غزوه احزاب و ميدان رفتن امام(ع).

مجلس بيست و چهارم: در بيان غزوه احزاب، وداع سيدالشهدا با سکينه و روانه شدن به ميدان.

مجلس بيست و پنجم: در بيان احزاب و کيفيت نماز خواندن سيدالشهدا.

مجلس بيست و ششم: در بيان غزوه احزاب و آمدن زينب به قتلگاه.

مجلس بيست و هفتم: در بيان غزوه احزاب و آمدن ذوالجناح به خيمه‌ها.

مجلس بيست و هشتم: در بيان غزوه احزاب و شهادت حر بن يزيد رياحي.

مجلس بيست و نهم: غزوه خندق است و گفت و گو نمودن امام در ميدان.

مجلس سي‌ام: غزوه بني قريظه و حکايت خرابه‌ي شام.

مجلس سي و يکم: در بيان غزوه بني قريظه و کيفيت دفن شهدا.

مجلس سي و دوم: غزوه بني مصطلق و بيان کيفيت سوار شدن اهل بيت و روانه شدن.

مجلس سي و سوم: غزوه بني مصطلق و کنيز خواستن شامي رقيه را.

مجلس سي و چهارم: در بيان غزوه بني مصطلق و درآمدن اهل بيت به عسقلا.

مجلس سي و پنجم: غزوه خيبر و شهادت علي اصغر.

مجلس سي و ششم: در بيان فتح خيبر و حکايت حبيب ابن مظاهر.

مجلس سي و هفتم: فتح خيبر و آمدن امام به خيمه‌هاي اصحاب.

مجلس سي و هشتم: رجز خواندن امام حسين(ع).

مجلس سي و نهم: غزوه خيبر و کشته شدن يزيد ابطحي.

مجلس چهلم: فتح خيبر و بيان مجملي از شهادت امام حسين(ع).

مجلس چهل و يکم: فتح خيبر و کيفيت حکايت قتلگاه.

با اين همه بايد دانست که بر اين کتاب نام تاريخ نمي‌توان گذاشت، چه اگر اين گونه بود نويسنده مي‌بايست به الزامي پايبند مي‌بود و شرايط صحت و درستي يک واقعه را با ابزارهاي پژوهش تاريخي به آزمون مي‌گذاشت؛ هرچند بسياري از روايات منقول در چهل و يک مجلس هستند به منابع قابل اعتنايي همچون ارشاد شيخ مفيد، اعلام الوري طبرسي، الاحتجاج طبرسي، لهوف سيد ابن طاووس و ... مي‌باشند.

داستان‌هاي چهل و يک مجلس پيش از آنکه به روايات تاريخي نزديک باشند حديث حيرت و دلسوختگي تاريخي شيعه بوده و انعکاس سوز و فغاني است که به خاطر مظلوميت آل عترت از دل برکشيده است.

چهل و يک مجلس پيش از آنکه يک متن تاريخي باشد، نمونه‌اي از هنر شيعه، به ويژه ايرانيان، براي حفاظت از يک خاطره‌ي تاريخي مهم در برابر تطاول روزگار و محو آن در کشاکش ايام است؛ هنري که الهام بخش دلدادگان بسياري در طول قرون‌ها بوده و قالبهاي جديدي از راه‌هاي انتقال افکار و انديشه‌ها را به بشريت عرضه کرده است؛ قالبهايي که روضه خواني، تعزيه، نقالي و ... از آن شمار محسوب مي‌گردند.

هرچند چهل و يک مجلس متن آماده‌ي اجراي تعزيه نيست اما در شمار مجموعه‌ها يا جنگ‌هايي محسوب مي‌گردد که علاوه بر بهره‌گيري در روضه خواني، از آن براي تأمين محتواي نسخه‌هاي شبيه خواني يا تعزيه نيز استفاده مي‌شده است.»   

 

 

يكشنبه 27 اسفند 1391 - 10:1


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری