چهارشنبه 7 تير 1396 - 1:24
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

مقاله

 

داود خسروي

 

نگاهي به معماري مسجد امام خميني(ره) سمنان

 

 

مسجد امام يا مسجد سلطاني در مرکز شهر سمنان در خيابان امام خميني(ره) واقع شده و يکي از مهمترين و زيباترين بناهاي تاريخي و مهم سمنان است. از اين بناي تاريخي به عنوان مصلاي نماز جمعه نيز استفاده مي‌شود.

اين مسجد چهار ايواني در زمان فتحعلي شاه قاجار و به همت «حاجي سيد حسن حسني» و استادي «صفر علي معمار» ساخته شده و کار ساخت آن در سال 1243 به پايان رسيده است. در خصوص تاريخچه اين مسجد چنين نقل شده است:

فتحعلي شاه قاجار، ذوالفقارخان را كه يكي از دوستان او بود، به دليل رشادت و دلاوري در جنگ هرات به حكمراني سمنان، دامغان، شاهرود و بسطام منصوب كرد. اين حاكم جبار در طول حكومت خود جهت جمع كردن مال و ثروت به اذيت و بيدادگري دست زد، تا جايي كه تعدادي از افراد متشخص مجبور به ترك ديار شدند و علي رغم مطلع بودن شاه از جريان ستمگريهاي ذوالفقارخان، به دليل دوستي بين او و ذوالفقار خان هيچ اقدامي صورت نگرفت، تا اينكه پس از مرگ حاكم جبار، اموال و دارايي او را كه بيت المال بود و يا به زور از مردم اخذ شده بود، در اختيار حاج سيد حسن حسني جد سادات شريعت پناهي و مؤلف كتاب «منهاج العارفين» قرار داد تا اين مسجد را بنا كند و متولي آن باشد. بعد از نامبرده، توليت مسجد مزبور به ترتيب در بين فرزندان ذكورش ادامه داشته است.

اين مسجد داراي چهار در بزرگ ورودي از شمال، جنوب، شرق و شمال غربي است. در شمال غربي به دالان درازي باز مي شود که در انتهاي آن تکيه پهنه‌ است.

درهاي شمال، جنوب و شرق داراي هشتي دالان و دهليز هستند . بالاي درهاي شمالي و شرقي تزئينات مقرنس کاري گچي زيبا با دو گوشواره دو طبقه در طرفين با پشت بغل‌هاي کاشي کاري شده وجود دارد .

در هشتي‌هاي شمالي، جنوبي و شرقي تاقهاي آجري گنبددار با تاقنماهاي متعدد با لچکي کاشي کاري شده مشاهده مي‌شوند . بعد از پيروزي انقلاب اسلامي اين مسجد بيشتر مورد توجه بوده و به وسيله سازمان ميراث فرهنگي نسبت به تعمير و باز سازي آن اقدام شده است.                                   

صحن وسيع ، مهتابي هاي متعدد و كاشيكاري زيبا بر شكوه اين بنا افزوده است. صحن مسجد به صورت چهار ايواني ساخته شده است. دو ايوان شمالي و جنوبي ، کوچکتر و ارتفاع هر کدام 11 متر است و از هر نظر با هم شباهت دارند.

ايوان غربي به ارتفاع 19.5 متر ، مفصل تر و زيباتر از ايوانهاي ديگر ساخته شده است و کاشيکاري و کتيبه هاي زيبايي دارد . در پشت ايوان غربي ، مقصوره زيبا به ارتفاع 21 متر قرار دارد . در بالاي اين مقصوره گلدسته اي وجود دارد که شامل گنبد کوچکي با پوشش کاشي فيروزه اي و ساقۀ هشت ضلعي بلند است . در طرفين اين ايوان دو منار بنا شده که تا نزديک بالاي ايوان رسيده ولي ناتمام مانده است .

در طرفين ايوان غربي، دو شبستان شامل چهل طاق و سي ستون مدور و قطور در وسط و پنج نيم ستون در هر سمت که جمعاً چهل ستون مي شود، قرار دارد . ايوان شرقي مسجد به ارتفاع 18.5 متر داراي شکوه کم نظيري است . بر بالاي اين ايوان ، گلدسته اي زيبا به صورت طرح شش ضلعي ، با پوشش هرمي شکل و نرده مشبک و چوبين جالبي خود نمايي مي کند . صحن وسيع مسجد، مربع و به طول 62 قدم است.

در طرفين ايوانها و چهار گوشۀ صحن ، چهار مهتابي بزرگ با اتاق ها و حجره هايي چند، و در زير آنها شبستان هايي با پنجره هاي مشبک آجري لعابدار ساخته شده است .

حجت‌الاسلام قربانعلي صفايي‌پور، مديرکل اوقاف و امور خيريه استان سمنان درباره اين مسجد مي گويد: اين مسجد يك نمونه كامل از مساجد چهار ايواني و نمايانگر سبك معماري در دوران قاجار است كه در سال 1342 هجري قمري در زمان فتحعلي شاه قاجار به همت حاج سيد حسن حسني از علماي مشهور شهر سمنان كه مؤلف كتاب منهاج‌العارفين است و به دست صفرعلي معمار ساخته شده كه در منابع ذكر شده كه ايشان هزينه ساخت مسجد را با مصادره اموال ذوالفقارخان، حاكم جبار وقت سمنان كه از بيت‌المال تصرف كرده بود، تامين نموده است.

وي با اشاره به اينکه اين مسجد داراي ايوانهاي متعدد، شبستانهاي وسيع، حجره‌ها و كاشي‌كاري‌هاي متنوع است، گفت: مسجد امام خميني(ره) داراي 3 درب ورودي است و راهرويي طولاني ارتباط بين مسجد و تكيه معروف "پهنه" را برقرار مي‌كند و هر 3 درب ديگر داراي هشتي، دالان و دهليز هستند.

بالاي درب شمالي و شرقي تزئينات مقرنس كاري گچي زيبا با دو گوشواره دو طبقه در طرفين ديده مي‌شود و در هشتي‌هاي شمالي، جنوبي و شرقي طاقهاي آجري گنبددار با طاق نماي متعدد و لچكي كاشي‌كاري شده وجود دارد.

مديرکل اوقاف و امور خيريه استان سمنان اظهار کرد: بلندترين ايوان اين مسجد، ايوان غربي آن است و داراي كاشي‌كاري و كتيبه‌هايي است كه با خط ثلث در زمينه لاجوردي نقش بسته و در برگيرنده آياتي از كلام‌الله مجيد است.

وي گفت: در پشت اين ايوان مقصوره زيبايي بنا شده و در بالاي اين مقصوره گلدسته‌اي وجود دارد كه شامل گنبد كوچكي با پوشش كاشي فيروزه‌اي و ساقه هشت ضلعي است.

وي اضافه کرد: در بالاي ايوان شرقي نيز گلدسته‌اي زيبا به صورت طرح شش ضلعي و با پوشش هرمي شكل و نرده مشبك و چوبين جالبي خودنمايي مي‌كند و صحن وسيع مسجد نيز مربع شكل است. همچنين در طرفين ايوانها و چهار گوشه صحن اصلي، چهار مهتابي بزرگ با اطاق‌ها و حجره‌هايي چند در زير آنها شبستانهايي با پنجره‌هاي مشبك آجري لعابدار ساخته شده است.

صفايي‌پور تصريح کرد: در پيشاني درب شمالي، كتيبه‌اي از كاشي لاجوردي وجود دارد كه بر روي آن نوشته شده است، "اين بناي رفيع به دست حسين ايلياد اصفهاني كاشي‌ساز و استاد فرج‌الله معمار سمناني و به سعي آقاي معصومي تعمير و مرمت شده است، في‌الرمضان المبارك 1368".

وي گفت: «در پايين اين كتيبه و زير مقرنس‌كاري‌هاي سر در مسجد قطعه سنگي مرمري است كه در آن نصف قصيده محمد حسن‌خان كاشاني متخلص به عندليب كه در تاريخ بناي مسجد و مدح فتحعلي‌شاه سروده شده و به خط نستعليق حجاري شده، به چشم مي‌خورد.»

در وقف‌نامه اين مسجد آمده است، "دو هزار اسه مياه استخر جنبدان، يك هزار و پنج اسه مياه استخر محله اسفنجان و ناسار و 400 چوب مياه محله كوشمغان و كديور و زاوقان با اراضي متعلقه كه تجميعأ چهار آغشته تبريز بذر افكن مي‌باشد كه در صحراي اسفنجان و ناسار و جنبدان و محلات بيرون شهر واقع است".

همچنين در اين سند تاريخي اذعان شده است، با توجه به اينكه كليه اين املاك و اموال در تصرف ديوانيان بود و احدي نيز مدعي مالكيت نبود وليكن مشهور به خالصه بود و احتمال غصب داده مي‌شد و بعضي مي‌گفتند كه مجري المياه و اراضي مفصله فوق را شنيده‌ايم كه از مال شيخ علاءالدوله است كه آنها را وقف كرده، و ليكن كيفيت وقف و مصارف و آنكه وقف عام يا خاص است. مشخص نبوده و مال شيخ بودن نيز به ثبوت شرع انور نمي‌رسد و وارث شيخ هم مشخص و معلوم نبود و مالك ديگري كه مدعي مالكيت آنها باشد، نيز نبود و تمامأ در تصرف ديوانيان بود، لذا متولي مذبور من‌باب احتياط مياه و اراضي مذكور را بعد از گرفتن از شاهنشاهي باذن مجتهد جامع‌الشرايط متصرف شده و به جهت نهايت احتياط از چند مجتهد بطريق مبايعه و مصالحه با شرايط آنها منتقل به خود ساخته، ثمن و مال‌المصالحه را تسليم كرده تا آنكه در حليت آن از هيچ راه شبهه نباشد.

در ادامه اين وقف‌نامه ضمن اشاره به حدود شهر و محلات اطراف مسجد در سمنان قديم، تصريح شده است: بعد از تصرف بطريق ملكيت شرعي و متولي مزبور همگي و تمامي اراضي مياه مذكور را بانضمام پنجاه چوب مياه استخر محله اسفنجان و ناسار كه متولي معري‌اليه از عاليجاه مصطفي قلي‌خان بموجب تمسك معتمده عليحده ابتياع نموده بود، با همگي و تمامي مزرعه موسومه به علي‌آباد در سمت جنوب شهر سمنان كه در زمان وقف به سعادت‌آباد موسوم شده بود و حدود آن به اين تفضيل است: شرق به دره‌اي كه واسطه‌اي است في‌مابين اين مزرعه و مزرعه ابراهيم‌آباد غرب به دره واسطه فيمابين اين مزرعه و مزرعه سيد‌آباد شمال و جنوب به اراضي موات متصرف في واقف و همگي مزرعه اسماعيل‌آباد كه در زمان وقف موسوم است به ابراهيم‌آباد با اراضي و معماري و كل متعلقات به آن از ده دهكده و غيره محدود است، به حدود و سامان مفصله شرق به دره واسطه اين مزرعه و مزرعه مهدي‌آباد غرب در دره واسطه اين مزرعه و مزرعه سعادت‌آباد شمال و جنوب به اراضي متصرفات واقف كه هر دو مزرعه را جناب متولي در زماني كه باير و خراب و بد ابتياع نمود و خود قناتها را جاري ساخت و همگي و تمامي يك درب كاروانسرا و دكاكين و بازارچه متصل به مسجد را وقف مؤبد و حبس منحله نمود، بر مسجد و مدرسه مسجد و بر مدرسه ديگر كه در جنب مدرسه صادقيه واقع شده و موسوم است به مدرسه حسينيه به تفضيل ذيل و توليت آنها را مادام العمر به نفس خود تفصيض داشت و بعد از خود به اولاد و اولاد اولاد خود ما تعاقبو و تناسلو بطنأ بعد بطن و عقبأ بعد عقب به شرط تقدم بطن اعلا به اسفل وذكور براناث اعلم و اصلح‌وار شد برغير و جامع اوضاف ثلثه بر جامع اثنين و جامع اثنين بر صاحب واحد و به تساوي در صفات مذكور و متولي اكبر خواهد بود.

در بخش ديگري از اين وقفنامه که روايتگر نثر زيباي آن روزگار است، آمده است: به حسب من واقف در وقفنامه آورده است كه عشر عوايد به عنوان حق‌التوليه و عشر آن را به عنوان حق ناظر قرار داده تا درآمد موقوفات را صرف تعزيه گلگون كفن صحراي كربلا حضرت سيدالشهدا(ع) در دهه عاشورا در همان مكان مسجد با امكان و در صورت عدم امكان در هر وقت و هر مكان كه امكان داشته باشد، نمايد و باقي منافع را صرف تعمير و روشنايي و برف اندازي و اندود و فرش و ساير ضروريات چون مواجب خدام، وعاظ، پيش‌نماز و مشرف و روضه خوان و مؤذن و مدرس و طلاب كه در همان مسجد سكني دارند و تعميرات مدرسه كه ذكر شد، نمايد.

همچنين در اين سند تاريخي اضافه شده است: متولي در هر طبقه از زياد و كم خدام و غزل و نصب آنها مختار مي‌باشد و اگر چيزي از منافع زايد آمد، متولي چيزي كه نفعي داشته باشد، ابتياع نمايد و وقف كند بر مسجد با شرايطي كه ذكر شد و چنانچه ممكن نبود متولي مختارست آن منافع زايد را صرف خيرات و معبرات و زوار قبور ائمه نمايد.

مهدي زحمتكش(كارشناس معماري)، بارزترين ويژگي معماري مسجد امام(ره) را چهار ايواني بودن آن برشمرد و گفت: شبستان و مقصوره اصلي همراه با نقاشي بسيار زيباي آن و تزيين ايوان اصلي از برجسته‌ترين ويژگي معماري اين مسجد در مقياس با ساير مساجد استان و كشور است.

زحمتكش به تزيين ايوان اصلي مسجد امام(ره) با كاشي‌كاري‌هاي زيبا رنگ آبي پاز و خط سفيد مزين به آيات مبارك كلام‌الله مجيد اشاره كرد و افزود: به علت گرماي بيش از حد در تابستان و سرماي شديد در زمستان در اين بنا 4 شبستان زير زميني در نظر گرفته شده است و بالاي اين شبستانها حجره‌هايي ساخته شده است كه راحتي طلاب و علوم ديني را فراهم سازد.

اين كارشناس معماري اظهار كرد: در مسجد امام و در طرفين ايوان غربي دو شبستان شامل40 طاق و 30 مدور و قطور در وسط و پنج و نيم ستون در هر قسمت كه جمعأ 40 ستون مي‌شود، قرار گرفته است.

زحمتكش در تشريح ساختار مسجد امام(ره) به طرفين ايوانها و چهار گوشه صحن و اتاق و حجره‌هاي آن اشاره كرد و افزود: شبستانها با اتاقهايي با پنجره‌هايي مشبك آجري لعاب‌دار ساخته شده است.

اين كارشناس معماري با اشاره به ساخت مسجد امام(ره) در دوران حكومت قاجاريه يادآور شد: معماري قاجار اصول و مباني معماري ايران را ارتقاء بخشيده است و از نظر فضا نوآوري ايجاد كرده، ليكن به نظر مي‌رسد قوت لازم خلق يك معماري نوين را نداشته است.

وي تصريح كرد: به طور خلاصه اگر تكامل معماري را گشايش، شفافيت و سبكي فضا بدانيم، معماري دوره قاجار به عنوان مرحله تكامل معماري قديم ايران مطرح مي‌شود.

يک کارشناس ارشد معماري اظهار کرد: معمار مسلمان ايراني بر خلاف معماران ساير اقوام ديگر وقتي شروع به طراحي مسجد و ساخت آن مي‌کند، در نهايت سعي و تلاش خود را به کار مي‌بندد تا خانه‌اي در خور ذات مقدس احديت بنا کند.

ناصر قدس(استاد دانشگاه) پيرامون مولفه‌هاي معماري اسلامي و ايراني در مسجد امام سمنان، گفت: در بناي اين مسجد اين خصيصه ايراني با توجه به امکانات موجود در 200 سال پيش در نهايت آن مشاهده مي‌شود.

قدس پرهيز از اسراف و بيهودگي را از ديگر مولفه‌هاي معماري اسلامي ايراني برشمرد و تصريح کرد: براي مثال در معماري مسجد امام در پوشش سقف فضاهاي دسترس دهنده به شبستان و مقصوره(گنبد خانه) از عنصر تزييني "کاربندي"به عنوان يک عنصر باربر به جهت ايستايي بنا و پوشش سقف فضاها استفاده شده است و اين يکي از شاهکارهاي معماري ايراني است.

قدس يک تفاوت اساسي مسجد امام(ره) با ساير مساجد چهار ايواني هم عصر خود را تحول اين مسجد در بدنه‌هاي داخلي و اطراف حياط آن دانست و تصريح کرد: احداث مهتابي‌هاي موجود بر فراز زيرزمينهاي آن که باعث شده ديوارهاي اطراف حياط حالت پله‌اي به خود بگيرد و اين مسئله در کمتر مسجد چهار ايواني کشورمان اتفاق افتاده است، به طوري که چهره ماندگار معماري کشور سيد هادي مير ميران از اين مسئله به عنوان يک تحول بزرگ در مساجد چهار ايواني ياد مي‌کند.

استاد دانشگاه سمنان با اشاره به 3 ورودي اصلي در شمال، جنوب و شرق اين مسجد افزود: معمار طراح مسجد به جهت تقويت محور اصلي مسجد(محور شرقي-غربي) به جهت وجود قبله، دو ايوان شرقي و غربي را بلندتر و با تزئينات بيشتري در نظر گرفته است، لذا سلسله مراتب قرار گرفتن فضاها و تدريج در ورود از بيرون به درون در جاي جاي مسجد رعايت شده است تا مسجد پذيراي نمازگزاران واقعي باشد و ورود به شبستان و محراب آن اتفاقي و با تفنن صورت نگيرد.

وي استفاده از عنصر تيم در نماي داخلي مسجد امام(ره) را تجلي نظم موجود در بطن نظام هستي برشمرد و افزود: فواصل اين ستونها، طاقها، طاق‌نماهاي اطراف حياط باعث وحدت و انسجام بعدي عناصر معماري و وجود تيم باعث حرکت مي‌شود.

قدس اظهار کرد: با آمدن اسلام به ايران و تشرف مردم در کشورمان به دين اسلام بود که ساخت مساجد شروع شد و تا قبل از آن بناهاي مذهبي ايران در ساختمان آتشکده‌ها خلاصه مي‌شد.

اين استاد دانشگاه با بيان اينکه ايرانيان تازه مسلمان در طراحي مساجد تبحري نداشتند و طرحها ابتدا تا حدودي عربي بود، يادآور شد: نخستين مساجدي که در کشور شکل گرفت، مساجد شبستاني چهل ستوني بود که با الگوبرداري از مسجد پيامبراکرم(ص) در مدينه ساخته شدند.

وي ادامه داد: روند احداث مساجد به تدريج مساجد شبستاني تک ايواني، دو ايواني و نهايتأ چهار ايواني است.

قدس، معماري ايراني از نظر شيوه و سبک احداث در قرون اسلامي را به 4 نوع شيوه خراساني، شيوه رازي، شيوه آذري و اصفهاني تقسيم كرد و گفت: مساجد معمولأ به شيوه‌هاي خراساني، آذري و اصفهاني طراحي و ساخته شده‌اند و کمتر مسجدي به سبک رازي در کشورمان وجود دارد.

اين استاد دانشگاه سمنان، شيوه ساخت مسجد امام(ره) سمنان را شيوه اصفهاني بر شمرد و با توجه به ساخت اين مسجد در دوران قاجار خاطر نشان کرد: معماري دوره قاجار ادامه سبک آذري و اصفهاني و آميختگي معماري اصيل ايراني با معماري مدرن و معماري متاثر از هند و اروپايي است.

وي استفاده از پنجره‌هاي عمودي مشبک رنگي، استفاده از رنگ قرمز يا ارغواني در کاشي‌هاي خشتي هفت رنگ، به کارگيري نقش گل لندني در کاشي‌کاري، استفاده از کنگره‌هاي کنار با هم کاخها، به کارگيري نقش و موتيف تخت جمشيد، عناصر تزييني و نماکاري تحت تأثير عناصر غربي، ايجاد ايوانهاي عظيم و مرتفع در وروديها، درونگرايي، استفاده از تزئينات داخلي، معماري کارت پستالي، ايجاد پلکان در محور اصلي، سقف شيرواني و احداث ارگها را از ويژگيهاي خاص معماري دوره قاجار برشمرد.

اين کارشناس ارشد معماري در ادامه و در قياس مسجد امام(ره) سمنان با ساير مساجد استان به مسجد تک ايواني جامع سمنان اشاره کرد و گفت: استفاده قوي از آجر و سعي در هر چه بلندتر نشان دادن بن، مخصوصأ در طراحي و ساخت ايوان آن، تزئينات و گره‌بندي‌هاي آجري و ... از ويژگي‌هاي معماري فوق‌العاده، مسجد تک ايواني جامع سمنان كه در قرن هفتم يا هشتم هجري به سبک آذري ساخته شده، است.

قدس ادامه داد: مسجد امام(ره) در قرن دوازدهم و سيزدهم به سبک اصفهاني و با تمام ويژگيهاي اين سبک ساخته شده و سادگي در طراحي، چهار ايوانه بودن آن، استفاده از کاشي به صورت خشت و معرق در بدنه ايوانها و داخل گنبدخانه از ويژگيهاي معماري مسجد امام(ره) سمنان است.

وي تصريح کرد: با يک مقايسه ضمني در شيوه ساخت اين مساجد در مي‌يابيم که معماري مساجد کشورمان همواره در حال تکامل است و در اين سير مبارک بطور ملموسي از توده، جرم، مصالح، قطر ديوارها و ستونها کاسته شده و بر فضاسازي و استفاده بهينه از فضاهاي عملکردي تکيه شده است و چيزي که از آن به عنوان شفافيت فضايي ياد شده، شفافيت در استفاده از مصالح در کالبد و شفافيت فضايي است که نتيجه تفکر بهتر و برتر معماري در طول دوران بوده است.

اين استاد دانشگاه، استفاده از قوس، طاق و گنبد در مسجد امام(ره) سمنان را ماهرانه و استادانه دانست و افزود: گنبد خانه(مقصوره) که قلب مسجد و نقطه عطف مسجد بوده، جايي که محراب اصلي و منبر در آن قرار دارد با هندسه کاملأ متفاوت با ديگر نقاط مسجد است.

قدس افزود: استفاده از گنبد براي پوشش فضا، شايد تأسي معمار ايراني از خالق جهان هستي باشد که آسمان را به صورت گنبد در نظر جهانيان پديدار ساخته و استفاده از رنگ آبي و فيروزه‌اي نيز به همين موضوع دلالت دارد.

وي در پايان گفت: با نگاه از بيرون به حجم بنا و مسجد، توجه هر بيننده، به فرم کاملأ متفاوت گنبد جلب مي‌شود، حجمي با هندسه متباين با ساير احجام که به مدد خلاقيت و ذوق طراح با ساير فرمها به وحدت رسيده است.

منابع:

1-سايت شهرداري سمنان

2-سايت صدا و سيماي مرکز سمنان

3-خبرگزاري ايسنا

 

چهارشنبه 25 بهمن 1391 - 11:32


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری