سه‌شنبه 6 تير 1396 - 20:12
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

گزارش

 

نيما نوربخش

 

نواي آخرين نوازنده

 

گزارشي از استاد کهنسال موسيقي سيستان و بلوچستان

 

موسيقي بومي سيستان و بلوچستان يکي از کهنترين نواهاي بشري است که رواج دارد و مردمان اين سرزمين به موسيقي درماني نيز اعتقاد راسخ دارند اين درحالي است که نواي برخي از اين سازها در حال خاموش شدن است.

به گزارش خبرگزاري مهر، سال ها پيش در کتابي از يک نويسنده گمنام خواندم که وقتي خداوند امر کرد تا روح وارد جسم انسان شود، روح اشتياق و رغبتي نشان نداد پس به دستور باري تعالي فرشتگان به نواختن موسيقي مشغول شدند و روح آرام آرام وارد جسم انسان شد.

نمي دانم اين مطلب تا چه حد نزديک به يقين است اما موسيقي بخصوص از نوع سنتي و بومي آن تاثير فراواني بر روح و روان انسان مي گذارد به گونه اي که در برخي مناطق از جمله بلوچستان، موسيقي درماني رواج دارد.

نواي دونلي اسپندار پير هر شنونده را مسحور مي کند، گويي در جان و روان انسان جاري شده است، همانگونه که مي گويند هر سخني از دل بر آيد بر دل نشيند، دونلي اسپندار واقعا بر دل و جان مي نشيند و آرامش خاصي به انسان دست مي دهد.

موسيقي سنتي سيستان و بلوچستان در حال فراموشي

افسوس که اين ساز کم نظير و نوازنده آن در حال فراموشي هستند زيرا فراگيري آن بس دشوار است و علاقه خاص و وقت زيادي را براي يادگيري آن بايد صرف کرد.

گويا اسپندار اولين و آخرين نوازنده دونلي در ايران است که او هم اکنون به سبب کهولت سن خانه نشين شده و در گوشه اي دور افتاده از ميهن اسلامي روزگار سپري مي کند.

روزگار آخرين نوازنده

استاد شيرمحمد اسپندار تنها نوازنده دو نلي در کشور در سال 1310 در شهر بمپور از توابع شهرستان ايرانشهر در جنوب سيستان و بلوچستان ديده به جهان گشود.

وي از نوجواني به نواختن ني علاقه زيادي داشت و از 10 سالگي فراگيري ساز نل(نوعي ني) را آغاز کرد.

اسپندار در سفري که به کراچي و سند رفته بود، دونلي يا جفت ني را نزد استاد خود جمالشاه که از دونلي نوازان مشهور زمان خود بود، فراگرفت.

با استعدادي که داشت در نخستين مسابقه دونلي نوازي که شرکت کرد، توانست مقام اول را کسب کند.

اکنون استاد شيرمحمد اسپندار مشهورترين دو نلي نواز ايران و جهان است که اجراهاي مختلف در جشنواره ها و فستيوال هاي بزرگ توانست وي را به عنوان يکي از نوازندگاني که سازي غيرمعمول را با توانايي غيرقابل وصف اجرا مي کند، به جهانيان بشناساند.

شيرمحمد در سنين کودکي به دلايل مختلف راهي پاکستان شد.

ظاهرا براي کار و امرار معاش به آنجا رفته بود اما دست تقدير او را با نوازنده ني آشنا کرد.

اسپندار نوجوان با شنيدن نواي ني استاد دلباخته آن مي شود و عشق ني او را به فراگيري اين ساز کم نظير مجذوب مي کند.

استعداد سرشار شير محمد اسپندار به ياري او مي آيد و در مدت زماني کوتاه رفته رفته دونلي را فرا مي گيرد و او را به يکي از ستاره هاي درخشان هر جشنواره داخلي و خارجي تبديل مي کند.

هيچ راديوي خارجي را نمي توان نام برد که سعادت پخش يکي دو ساعت از هنر اين نوازنده شهير ايراني را نداشته باشد.

اسپندار هنگام نواختن دونلي عادت زيبايي دارد و نشستن بر روي زمين را ترجيح مي دهد.

شال يا چفيه اي را که هميشه همراهش است گره مي زند و با آن کمر و زانوهايش را به هم مي بندد (عادت بيشتر مردان بلوچ ساکن در جنوب سيستان و بلوچستان)، کلاه کوچکش را جابه جا مي کند و آماده نواختن مي شود.

دونلي يعني شيرمحمد

نواي دونلي اسپندار شنونده را به سير و سلوکي در ماوراء زمان فرو مي برد، همچنانکه تمام وجودت را در اختيار صداي دونلي قرار مي دهي، چشم ها را فرو بسته و تمام تصاوير ريز و درشت قافله شترها و ساربانان چون پرده سينما از مقابل ديدگانت عبور مي کنند و براي دقايقي به عمق تاريخ سراسر زيبا و با نشاط سرزمين مادري خود ايران عزيز سفر مي کني.

اسپندار از همان دوران جواني عاشق دونلي مي شود و او را هيچگاه از خود دور نمي کند و تمام هم و غم و عشق و علاقه اش را به پاي اين دوست ريخته است و خودش در جايي گفته است: «دونلي يعني شيرمحمد.»

اين جمله اسپندار دو معني دارد، اول اينکه دونلي او را وابسته خود کرده است و دوم آن که مشکل بودن يادگيري اين ساز پذيرش هيچ شاگردي را ممکن نمي سازد.

دونلي سازي است که فقط شيرمحمد مي تواند بنوازدش و بس، اي کاش اين گونه نبود، اي کاش دونلي با شيرمحمد تمام نمي شد و اصلا اي کاش شيرمحمد هيچ وقت تمام نمي شد.

به نظر مي رسد آدمي با اين وسعت جهاني و آن کهولت سن ديگر نبايد بيل بزند.

شيرمحمد پير است گرچه همواره روايت هاي تازه و بکري از سازش مي شنويم اما طبيعت خشن منطقه و يک عمر کار طاقت فرسا به هرحال کار خودش را مي کند و اي کاش تدبيري انديشيده مي شد که او فقط و فقط بنوازد.

حضور استاد کهنسال در جشنواره هاي بين المللي

استاد براي شرکت در جشنواره ها و اجراي برنامه به کشورهاي مختلفي از جمله کلمبيا، اکوادور، پاناما، ايتاليا و فرانسه سفر کرده و يگانه زمانه خويش در نواختن دو نلي است.

گفته مي شود استاد اسپندار مفتخر به دريافت مدرک دکتراي افتخاري موسيقي سنتي از دست ژاک شيراک رئيس جمهور اسبق فرانسه است.

او درجه دکتري افتخاري خود را از دست وزير وقت فرهنگ و ارشاد اسلامي ايران دريافت کرده است.

 استاد اسپندار صدها مدارک، لوح هاي تقدير وجوايز ارزنده ديگر هم به دست آورده و همچنين تنديس وي در موزه تهران به يادگار گذاشته شده است.

استاد اسپندار اکنون با 88 سال سن در شهر بمپور مرکز بخش بمپور از توابع شهرستان ايرانشهر (325 کيلومتري جنوب زاهدان) ساکن است.

ساز دو نلي

دونلي، سازي که با نام‌هاي «دو ني» يا «دو ناي» نيز شناخته مي‌شود، اختصاصي‌ترين و اصلي‌ترين ساز موسيقي مقامي نواحي بلوچستان است.

دونلي شامل دو ني است که نوازنده هر دو را هنگام نواختن در دهان خود قرار مي‌دهد اين ساز دو جنس مذکر و مونث دارد که ني مونث اندکي پايين‌تر از ني مذکر در دهان قرار مي‌گيرد، قميش ندارد و نوازنده در دهانه ورودي آن که بسيار شبيه فلوت است، مي‌دمد.

دونل در حقيقت استفاده هم‌زمان دو عدد ساز نل است که يکي از آنها صداي ثابت و ديگري ملودي‌ها را جاري مي‌کند نوازندگي با اين ساز، تبحر ويژه‌اي را مي‌طلبد.

 نوازندگان ماهر دو نلي بسيار کميابند نل و دو نل علاوه بر تک‌نوازي، اغلب با دهلک(ساز کوبه‌اي بلوچستان) همراهي مي‌شود متاسفانه مشکل بودن يادگيري اين ساز پذيرش هيچ شاگردي را ممکن نمي‌کند.

موسيقي بلوچستان و دو نلي

استاد اسپندار درباره موسيقي بلوچستان در گفتگو با ايرنا مي گويد: «موسيقي، زبان گويا و بيان كننده غم ها، شاديها و حماسه هاي درگيري قوم بلوچ با طبيعت و پژواك صداي طبيعت در جسم و جانش است.»

وي مي افزايد: «ضمير مايه موسيقي اين قوم، روحيه فداكاري، تقوا، وفاي به عهد، مردانگي، حب وطن، مهمان نوازي و صفاتي از اين قبيل است كه به همديگر پيوند خورده اند و به طور قطع يكي از عمده مواردي كه در شناسايي شخصيت و ويژگي هاي اجتماعي قوم بلوچ دخيل بوده، موسيقي است.»

استاد اسپندار درباره نواختن دو نلي هم مي گويد: «هر كس نمي تواند دونلي بنوازد، نوازندگي اين ساز خيلي مشكل و يك هنر خدادادي است كه حتي فرزندان من هم نتوانستند نواختن آن را ياد بگيرند.»

وي همچنين اظهار داشت: «تنها نگراني من اين است كه پس از مرگم دونلي به عنوان يكي از سازهاي سنتي بلوچ همچون خودم نقاب در خاك خواهد كشيد چرا كه اجراي آن به دليل مشكل بودن پس گردان (برگشت نفس از يك ني به ديگري) بسيار سخت است.»

وي گفت: «حتي با برگزاري كلاس عملي سه ماهه در مجموعه سعد آباد تهران براي اساتيد مسلم و بزرگ ني در ايران(موسوي و كسايي) اين مهم ميسر نشد و استاد موسوي تاكيد داشت يادگيري و تسلط كامل به دونلي غير ممكن است.

در عين حال اين عامل نبايد باعث نااميدي محض شود و انتظار مي رود دستگاههاي مسوول و انجمن هاي هنري به ويژه اداره كل فرهنگ و ارشاد اسلامي سيستان و بلوچستان به آموزش و گسترش موسيقي بلوچ كمك كنند.»

اين استاد موسيقي شرفيابي به محضر رهبر معظم انقلاب را بهترين خاطره خود عنوان مي كند و مي گويد: «تلاش حضرت آيت الله خامنه اي هنگام تبعيد در ايرانشهر براي كمك به مردم از جمله توزيع آرد بين محرومان را هيچ وقت فراموش نخواهم كرد.»

 

 

 

دوشنبه 2 بهمن 1391 - 11:37


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری