پنجشنبه 8 تير 1396 - 1:34
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

فرهنگي و هنري

 

نيما نوربخش

 

هنر در خدمت تعالي انسان

 

سينماي متعهد از ديدگاه شهيد آويني

 

سيد شهيدان اهل قلم يک الگوي کامل و تمام عيار براي هنرمندان متعهد و انقلابي است. او چه با آثار مستندش(مجموعه روايت فتح) و چه با آثار مکتوبش(نقدها، مقالات و...) به شيوه اي شايسته، شاخصه هاي اسلامي و انقلابي را در عرصه هنر سينما تجلي بخشيد.

1-سينماي متعهد:

شهيد آويني سينما را هدف غايي نمي دانست بلکه از ديدگاه او سينما وسيله اي است در خدمت تعالي بشر؛ شهيد آويني در اين باره مي نويسد: «سينما رسانه اي عظيم است كه مي تواند منشأ تحول فرهنگي باشد و متأسفانه ما از اين واقعيت غفلت كرده ايم. معتقديم كه همه امكانات حياتي بشر، اعم از تكنولوژي، علم يا هنر بايد در خدمت تعالي انسان باشد، به سوي آن نهايتي كه انبياي عظام مي خواهند. فيلم و سينما نيز جدا از اين اصل براي ما معنايي ندارد.»

آويني سينما را هنر-صنعتي محصول غرب مي داند که آن را نمي توان از ماهيت اصلي اش جدا نمود؛ اما مي توان آن را در راه خدمت به تعاليم اسلام به کار گرفت: «تعبير سينماي اسلامي درست نيست. سينما شايد آنچنان كه هست مسلمان شدني نباشد، اما مي توان آن را به خدمت اسلام درآورد و اين وظيفه اي است گران بر گرده ما... اگر ما بخواهيم در سينما روي خطاب خويش را همچون انبيا به فطرت الهي انسان بگردانيم- كه براي استخدام سينما در خدمت اهداف متعالي اسلام چاره اي جز اين نيست- بايد كيفيت تأثيرگذاري عناصر بياني سينما را خوب بشناسيم...

...اگر ما بخواهيم هنر امروز را در خدمت اسلام درآوريم، بايد آفاق تذكر و تفنن را با يكديگر اشتباه نكنيم و بدانيم كه هنر- اگر آنچنان كه هست ملحوظ شود، نه آنچنان كه بايد باشد- در خدمت تفنن بشر قرار گرفته است... براي آن كه سينما در خدمت اسلام درآيد بايد حجاب تكنيك سينما خرق كند... سينمايي كه مي خواهد در خدمت اسلام باشد، بايد روي خطاب خويش را به فطرت الهي بازگرداند.»

يا در جايي ديگر مي گويد: «بر ما تقليد از غربي ها روا نيست، چرا كه تاريخ ما در امتداد تاريخ غرب نيست. ما عصر تازه اي را در جهان آغاز كرده ايم و در اين باب، اگر چه سينما يكي از مواليد تمدن غربي است، لكن در نزد ما و در اين سير تاريخي كه با انقلاب اسلامي آغاز شده، صورت ديگري متناسب با اعتقادات ما خواهد پذيرفت.

سينما در غرب چيزي است و در اين مرز و بوم چيزي ديگر ... و سينماي ما نمي تواند كه در امتداد تاريخي سينماي غرب باشد، اگر چه زبان سينما يا بيان مفاهيم به زبان سينما قواعد ثابتي دارد، فراتر از شرق و غرب.

... ما خود را بي نياز از تجربيات غربي ها نمي دانيم، اما براي اين تجربيات شأني متناسب با آنها قائليم. ما چاره اي نداريم جز آن كه سينما را يك بار ديگر در ادب و فرهنگ اسلام معنا كنيم. ما بايد قابليت هاي كشف ناشده سينما را در جواب به فرهنگ و تاريخ خويش پيدا كنيم ... و چه كسي مي تواند ادعا كند كه سينما ديگر قابليت هايي ناشناخته ندارد؟»

شهيد آويني سينماي متعهد را سينمايي مي داند که از جاذبه هاي کاذب به دور باشد: «جاذبه هاي کاذب، جاذبه هايي «منافي آزادي و اختيار تماشاگر» و مانع او از «رشد و تعالي کمال طلبانه» به سوي حق است. جاذبه کاذب، جاذبه اي است که تماشاگر را سحر مي کند و او را از رجوع به فطرت خويش باز مي دارد.

هر جاذبه اي که عقل بشر را تحت سيطره خويش و تماشاگر را به ورطه تسليم در برابر وهم و شهوت و غضب بکشاند، جاذبه کاذب است. سوء استفاده از گرايش هاي شهوي تماشاگر، جايز نيست و ترس و وهم و خشم او را نيز تا آنجا بايد تحريک کرد که مانع کمال روحاني اش نباشد.»

سيد شهيدان اهل قلم هرگز مقوله «هنر براي هنر» و «سينما براي سينما» را نپذيرفت؛ او اثر هنري را وسيله اي براي رسيدن انسان به تعالي مي ديد: «... اين ‌كه من وارد اين مباحث شدم به همين دليل است، در غير اين صورت به هيچ وجه علاقه‌ اي به سينما به عنوان سينما نداشته و ندارم و معتقدم مؤمنيني كه مي‌خواهند در اين مسير گام بگذارند، براي اين‌كه بتوانند بيش‌ترين نتيجه را از كارشان بگيرند نبايد در هيچ صورتي به خود سينما علاقه‌مند شوند زيرا اين امر كاملاً انحرافي است و انسان را از مسير بازمي‌دارد و در نهايت به نوعي گرايش‌هاي روشنفكرانه مي‌كشاند.

اگر براي ما واقعاً مهم است كه بر اساس آن چه شريعت خواسته - يعني در چارچوب قواعد و ضوابطي كه به‌طور دقيق منطبق بر فطرت و اصل خلقت بشر است و بهترين طريقي است كه مي‌تواند حقيقت وجود بشر را ظاهر كند و در نهايت او را به اين حقيقت برساند - زندگي كنيم، به سينما به عنوان خودش نبايد علاقه‌مند باشيم بلكه بايد در سينما غايتي ديگر را دنبال كنيم، چنان كه در ساير هنرها هم همين‌ طور است.»

شهيد آويني مقوله سينما براي سينما را مخالف اهداف فيلمسازان مسلمان و از دغدغه هاي جهان غرب مي داند: «... اگر به دنبال چيز ديگري غير از اين هستيم(سينماي متعهد)، بايد گفت كه اين صحبت‌ها بي‌فايده است. در اين صورت مي‌توان به بسياري از اين گونه مسايل(مانند سينما براي سينما) كه نظريه‌پردازان غربي طرح كرده‌اند و در كتاب‌ها موجود است مراجعه كرد.

به هر تقدير همان‌طور كه گفتم، آن چه مورد نظر من است نسبت سينما با دين است و اين كه متوجه ماهيت سينما شده‌ايم به اين دليل بوده كه اگر ماهيت سينما را نشناسيم و نسبت به آن معرفت پيدا نكنيم، خود به ‌خود نخواهيم فهميد كه چه ‌طور بايد آن را به خدمت دين درآوريم. بايد قبل از هر چيز مشخص كنيم كه اولاً امكان اين كار هست يا نه و ثانياً تا چه حد اين امكان وجود دارد.»

شهيد آويني سينمايي انقلابي را مقصد نهايي فيلمسازان ايران اسلامي مي دانست: «سينماي مبارزه بايد منظر غايي و مقصود نهايي دست اندركاران محترم امور سينمايي كشور باشد. اگر امت مسلمان ايران هويت حقيقي خويش را در مبارزه يافته است، سينماي ايران نيز بايد هويت مستقل خويش را در سينماي مبارزه پيدا كند.»

2-سينماگر متعهد:

شهيد آويني فيلمساز متعهد را کسي مي داند که دغدغه رابطه دين و سينما را دارد: « غايتي كه حقير را به اين گونه مباحث و اصلاً به كار سينما كشانده و چيزي كه برايم اهميت دارد، «نسبت سينما با دين» است. من اعتقاد دارم كه بايد از تمام امكانات موجود در خدمت استمرار نهضت ديني استفاده شود. در سينما بايد به دنبال اين باشيم كه اولاً نسبت ميان سينما و دين را پيدا كنيم و ثانياً ببينيم با توجه به ماهيت سينما چگونه مي‌توان از آن در خدمت استمرار انقلاب و دفاع از دين استفاده كرد.»

شهيد آويني معتقد بود که فيلمساز متعهد بايد موفقيت را در ميان مردم خود جستجو کند و نه در جشنواره هاي خارجي: «حقيقت اين است كه كسب توفيق در جشنواره هاي خارج از كشور، ارزشي را اثبات نمي كند. آنها به تكنيك محض جايزه نمي دهند و راهشان نيز با ما متفاوت است.

تكنيك و محتوا را نيز نمي توان از يكديگر تفكيك كرد و چون اين چنين است، پر روشن است كه آنها كدامين فيلم ها را مي خواهند ... بنده مخالف شركت در جشنواره هاي جهاني و دعوت از منتقدان بين المللي نيستم، اما مخالف آن هستم كه به ارزيابي جشنواره ها و داوري منتقدان بين المللي ايمان بياوريم. سينماي ايران بايد در جهت دستيابي به يك هويت مستقل حركت كند و خود را در آينه صيقلي وجود مردم ببيند، نه در سراب روشنفكري و روشنفكرنمايي.»

شهيد آويني تاکيد زيادي بر پرورش هنرمندان متعهد به اسلام داشتند: «اگر يك برنامه بلندمدت براي پرورش هنرمندان برنامه ساز نداشته باشيم، همين عامل مذكور مي تواند ما را تدريجا به سمت يك خضوع ناخواسته در برابر هنرمندان و متخصصان غيرمتعهد به اسلام براند.»

شهيد آويني معتقد بود که هنرمند بايد به خودسازي و تزکيه نفس بپردازد: «هنرمند آيينه اي است كه اگر صيقلي نباشد، صورت زيباي حقيقت را مشوه و كج و معوج مي نمايد؛ پس هنرمند از آن حيث كه واسط ظهور حق در عالم است، بايد به تزكيه نفس بپردازد و ميزان توفيقش در اين امر با ميزان هنرمنديش رابطه مستقيم دارد.»

شهيد آويني معتقد بود که فيلمسازان مسلمان وظيفه دارند آستين همت را بالا بزنند و سينمايي متناسب با اعتقادات خود را سامان دهند: «تفکري که با انقلاب اسلامي در جهان امروز طرح شده است تفکر تازه اي است که بايد به ظهور تحولاتي عظيم در صورت اين تمدن نيز بيانجامد، چرا که «صورت» در عالم وجود همواره تابع «سيرت» است و و وظيفه ايجاد اين تحول نيز جز ما- که پرورده اين تفکر هستيم- برگرده چه کساني مي تواند باشد؟»

3-شهيد آويني، الگويي براي تمامي نسل ها:

نگاه متعهدانه شهيد آويني به مقوله سينما باعث شد تا وي از اين هنر-صنعت براي معرفي انقلاب اسلامي و معارف ديني بهره‌هاي فراواني ببرد و آثاري نو و ماندگار در حوزه سينما به ويژه در سينماي مستند از خود به يادگار بگذارد. در حالي كه برخي صاحبنظران و دست اندركاران سينما اعم از تهيه كننده، كارگردان و منتقد نگاهي كه به سينما دارند، نگاه هنر براي هنر است.

چنين هنرمنداني، سينما را آن گونه به کار مي گيرند كه دنياي غرب در فرهنگ و هنر خود آن را دنبال مي کند؛ ولي اگر آنگونه از اين هنر استفاده شود كه شهيد آويني از آن بهره برد و در تفاوت هاي اين دو ديدگاه بيشتر تامل شود، وضعيت سينما به وضعيت مطلوب نزديكتر مي‌شود.

با گذشت 30 سال از پيروزي انقلاب اسلامي و گسترش تفكرات مباني انقلاب اسلامي در جهان، بايد از اين مقوله براي معرفي انقلاب و مفاهيم متعهدانه آن به جوانان و نسل هاي پس از انقلاب استفاده كنيم.

هنرمندان متعهد امروز انقلاب اسلامي بايستي مباني تفكرات شهيد آويني در مقوله هنر و به ويژه سينما را در کنار سينماي مستند و روايت فتح، در آثار مكتوب او جست و جو كنند تا بدانند چگونه آويني توانست با استفاده از اين ابزار غربي، هنر متعهدانه را در تمام لايه هاي جامعه انقلابي مان جاري كند و وظيفه خود را نسبت به انقلاب و نظام اسلامي ادا كند.

منابع:

1-آينه جادو(مقالات سينمايي)-سيد مرتضي آويني-انتشارات برگ

2-خبرگزاري ايرنا

3-سايت نسل بيداري

4-سايت تبيان

 

دوشنبه 25 دی 1391 - 12:43


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری