سه‌شنبه 2 آبان 1396 - 7:45
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

نقد و تحليل

 

روابط عمومي اداره كل تبليغات اسلامي استان كردستان

 

مفهوم تقوا در نهج البلاغه

 

معمولاً چنين فرض مى‏شود كه تقوا يعنى «پرهيزكارى» و به عبارت ديگر تقوا يعنى يك روش عملى منفى، هر چه اجتناب‌كارى و پرهيزكارى و كناره‏گيرى بيشتر باشد تقوا كامل‌تر است.
طبق اين تفسير اولاً تقوا مفهومى است كه از مرحله عمل، انتزاع مى‏شود، ثانياً روشى است منفى، ثالثاً هر اندازه جنبه منفى شديدتر باشد تقوا كامل‌تر است.
به همين جهت متظاهران به تقوا براى اين كه كوچكترين خدشه‏اى بر تقواى آنها وارد نيايد از سياه و سفيد، تر و خشك، گرم و سرد اجتناب مى‏كنند و از هر نوع مداخله‏اى در هر نوع كارى پرهيز مى‏نمايند.
شك نيست كه اصل پرهيز و اجتناب يكى از اصول زندگى سالم بشر است. در زندگى سالم، نفى و اثبات، سلب و ايجاب، ترك و فعل، اعراض و توجه توأم است. با نفى و سلب است كه مى‏توان به اثبات و ايجاب رسيد، و با ترك و اعراض مى‏توان به فعل و توجه تحقق بخشيد.
كلمه توحيد يعنى كلمه «لا اله الا الله» مجموعاً نفيى است و اثباتى، بدون نفى ماسوا دم از توحيد زدن ناممكن است. اين است كه عصيان و تسليم، كفر و ايمان قرين يكديگرند، يعنى هر تسليمى متضمن عصيانى و هر ايمانى مشتمل بر كفرى و هر ايجاب و اثبات مستلزم سلب و نفيى است: فمن يكفر بالطاغوت و يؤمن بالله فقد استمسك بالعروة الوثقى.(1)
اما اگر نيروى روحانى تقوا در روح فردى پيدا شد، ضرورتى ندارد كه محيط را رها كند، بدون رها كردن محيط، خود را پاك و منزه نگه مى‏دارد.
اما اولاً پرهيزها و نفي‌ها و سلب‌ها و عصيان‌ها و كفرها در حدود «تضاد» هاست. پرهيز از ضدى براى عبور به ضد ديگر است، بريدن از يكى، مقدمه پيوند با ديگرى است.
از اين رو پرهيزهاى سالم و مفيد، هم جهت و هدف دارد و هم محدود است به حدود معين. پس يك روش عملى كوركورانه كه نه جهت و هدفى دارد و نه محدود به حدى است، قابل دفاع و تقديس نيست.
ثانياً مفهوم تقوا در نهج البلاغه مرادف با مفهوم پرهيز حتى به مفهوم منطقى آن نيست. تقوا در نهجالبلاغه نيرويى است روحانى كه بر اثر تمرين‌هاى زياد پديد مى‏آيد و پرهيزهاى معقول و منطقى از يك طرف سبب و مقدمه پديد آمدن اين حالت روحانى است و از طرف ديگر معلول و نتيجه آن است و از لوازم آن به شمار مى‏رود.
اين حالت، روح را نيرومند و شاداب مى‏كند و به آن مصونيت مى‏دهد. انسانى كه از اين نيرو بى‏بهره باشد، اگر بخواهد خود را از گناهان مصون و محفوظ بدارد چاره‏اى ندارد جز اين كه خود را از موجبات گناه دور نگه دارد، و چون همواره موجبات گناه در محيط اجتماعى وجود دارد ناچار است از محيط كنار بكشد و انزوا و گوشه‏گيرى اختيار كند.
مطابق اين منطق يا بايد متقى و پرهيزكار بود و از محيط كناره‏گيرى كرد و يا بايد وارد محيط شد و تقوا را بوسيد و كنارى گذاشت. طبق اين منطق هر چه افراد اجتناب‌كارتر و منزوى‏تر شوند جلوه تقوايى بيشترى در نظر مردم عوام پيدا مى‏كنند.
اما اگر نيروى روحانى تقوا در روح فردى پيدا شد، ضرورتى ندارد كه محيط را رها كند، بدون رها كردن محيط، خود را پاك و منزه نگه مى‏دارد.
دسته اول مانند كسانى هستند كه براى پرهيز از آلودگى به يك بيمارى مسرى، به دامنه كوهى پناه مى‏برند و دسته دوم مانند كسانى هستند كه با تزريق نوعى واكسن، در خود مصونيت به وجود مى‏آورند و نه تنها ضرورتى نمى‏بينند كه از شهر خارج شوند و از تماس با مردم پرهيز كنند، بلكه به كمك بيماران مى‏شتابند و آنان را نجات مى‏دهند. آنچه سعدى در گلستان آورده نمونه دسته اول است:
بديدم عابدى در كوهسارى‏      ***     قناعت كرده از دنيا به غارى‏
چرا گفتم به شهر اندر نيايى   ***     كه بارى بند از دل برگشايى؟
بگفت آنجا پريرويان نغزند     ***     چو گل بسيار شد پيلان بلغزند
نهج البلاغه تقوا را به عنوان يك نيروى معنوى و روحى كه بر اثر ممارست و تمرين پديد مى‏آيد و به نوبه خود آثار و لوازم و نتايجى دارد و از آن جمله پرهيز از گناه را سهل و آسان مى‏نمايد، طرح و عنوان كرده است:
دسته اول مانند كسانى هستند كه براى پرهيز از آلودگى به يك بيمارى مسرى، به دامنه كوهى پناه مى‏برند و دسته دوم مانند كسانى هستند كه با تزريق نوعى واكسن، در خود مصونيت به وجود مى‏آورند و نه تنها ضرورتى نمى‏بينند كه از شهر خارج شوند و از تماس با مردم پرهيز كنند، بلكه به كمك بيماران مى‏شتابند و آنان را نجات مى‏دهند.
"ذمتى بما اقول رهينة و انا به زعيم. ان من صرحت له العبر عما بين يديه من المثلات حجزته التقوى عن تقحم الشبهات؛ همانا درستى گفتار خويش را ضمانت مى‏كنم و عهده خود را در گرو گفتار خويش قرار مى‏دهم . اگر عبرت‌هاى گذشته براى يك شخص آينه قرار گيرد، تقوا جلو او را از فرو رفتن در كارهاى شبهه‏ناك مى‏گيرد. تا آنجا كه مى‏فرمايد:
"الا و ان الخطايا خيل شمس حمل عليها اهلها و خلعت لجمها فتقحمت بهم فى النار. الا و ان التقوى مطايا ذلل حمل عليها اهلها و اعطوا ازمتها فاوردتهم الجنة (2) ؛ همانا خطاها و گناهان و زمام را در اختيار هواى نفس‏[قرار]دادن، مانند اسب‌هاى سركش و چموشى است كه لجام از سر آنها بيرون آورده شده و اختيار از كف سوار بيرون رفته باشد و عاقبت اسب‌ها سوارهاى خود را در آتش افكنند. و مثل تقوا مثل مركب‌هاى رهوار و مطيع و رام است كه مهارشان در دست سوار است و آن مركبها با آرامش سوارهاى خود را به سوى بهشت مى‏برند.
در اين خطبه تقوا به عنوان يك حالت روحى و معنوى كه اثرش ضبط و مالكيت نفس است ذكر شده است. اين خطبه مى‏گويد لازمه بى‏تقوايى و مطيع هواى نفس بودن، ضعف و زبونى و بى‏شخصيت بودن در برابر محركات شهوانى و هواهاى نفسانى است. انسان در آن حالت مانند سوار زبونى است كه از خود اراده و اختيارى ندارد و اين مركب است كه به هر جا كه دلخواهش هست مى‏رود. لازمه تقوا قدرت اراده و شخصيت معنوى داشتن و مالك حوزه وجود خود بودن است، مانند سوار ماهرى كه بر اسب تربيت شده‏اى سوار است و با قدرت و تسلط كامل آن اسب را در جهتى كه خود انتخاب كرده مى‏راند و اسب در كمال سهولت اطاعت مى‏كند.
"ان تقوى الله حمت اولياء الله محارمه و الزمت قلوبهم مخافته حتى اسهرت لياليهم و اظمأت هواجرهم (3) ؛ تقواى الهى اولياى خدا را در حمايت خود قرار داده، آنان را از تجاوز به حريم منهيات الهى باز داشته است و ترس از خدا را ملازم دلهاى آنان قرار داده است، تا آنجا كه شب‌هايشان را بى خواب (به سبب عبادت) و روزهايشان را بى آب (به سبب روزه) گردانيده است."
در اينجا على عليه السلام تصريح مى‏كند كه تقوا چيزى است كه پرهيز از محرمات الهى و همچنين ترس از خدا، از لوازم و آثار آن است. پس در اين منطق تقوا نه عين پرهيز است و نه عين ترس از خدا، بلكه نيرويى است روحى و مقدس كه اين امور را به دنبال خود دارد.
"فان التقوى فى اليوم الحرز و الجنة و فى غد الطريق الى الجنة (4) ؛ همانا تقوا در امروز دنيا براى انسان به منزله يك حصار و به منزله يك سپر است و در فرداى آخرت راه به سوى بهشت است."
نهج البلاغه تقوا را به عنوان يك نيروى معنوى و روحى كه بر اثر ممارست و تمرين پديد مى‏آيد و به نوبه خود آثار و لوازم و نتايجى دارد و از آن جمله پرهيز از گناه را سهل و آسان مى‏نمايد، طرح و عنوان كرده است.
در خطبه ‏156 تقوا را به پناهگاهى بلند و مستحكم تشبيه فرموده كه دشمن قادر نيست در آن نفوذ كند.
در همه اينها توجه امام معطوف است به جنبه روانى و معنوى تقوا و آثارى كه بر روح مى‏گذارد، به طورى كه احساس ميل به پاكى و نيكوكارى و احساس تنفر از گناه و پليدى در فرد به وجود مى‏آورد.
نمونه‏هاى ديگرى هم در اين زمينه هست و شايد همين قدر كافى باشد و ذكر آنها ضرورتى نداشته باشد.
تقوا مصونيت است نه محدوديت
سخن در باره عناصر موعظه‏اى نهج البلاغه بود. از عنصر «تقوا» آغاز كرديم. ديديم كه از نظر نهج البلاغه تقوا نيرويى است روحى، نيرويى مقدس و متعالى كه منشأ كشش‌ها و گريزهايى مى‏گردد، كشش به سوى ارزش‌هاى معنوى و فوق حيوانى، و گريز از پستي‌ها و آلودگي‌هاى مادى. از نظر نهج البلاغه تقوا حالتى است كه به روح انسان شخصيت و قدرت مى‏دهد و آدمى را مسلط به خويشتن و مالك «خود» مى‏نمايد .
تقوا مصونيت است
در نهج البلاغه بر اين معنى تأكيد شده كه تقوا حفاظ و پناهگاه است نه زنجير و زندان و محدوديت. بسيارند كسانى كه ميان «مصونيت» و «محدوديت» فرق نمى‏نهند و با نام آزادى و رهايى از قيد و بند، به خرابى حصار تقوا فتوا مى‏دهند.
قدر مشترك پناهگاه و زندان «مانعيت» است، اما پناهگاه مانع خطرهاست و زندان مانع بهره‏بردارى از موهبت‌ها و استعدادها. اين است كه على عليه السلام مى‏فرمايد:
اعلموا عباد الله ان التقوى دار حصن عزيز، و الفجور دار حصن ذليل، لا يمنع اهله و لا يحرز من لجأ اليه. الا و بالتقوى تقطع حمة الخطايا (5) ؛ بندگان خدا! بدانيد كه تقوا حصار و بارويى بلند و غير قابل تسلط است، و بى‏تقوايى و هرزگى حصار و بارويى پست است كه مانع و حافظ ساكنان خود نيست و آن كس را كه به آن پناه ببرد حفظ نمى‏كند. همانا با نيروى تقوا نيش گزنده خطاكاري‌ها بريده مى‏شود.
على عليه السلام در اين بيان عالى خود گناه و لغزش را كه به جان آدمى آسيب مى‏زند، به گزنده‏اى از قبيل مار و عقرب تشبيه مى‏كند، مى‏فرمايد نيروى تقوا نيش اين گزندگان را قطع مى‏كند.
از نظر نهج البلاغه تقوا حالتى است كه به روح انسان شخصيت و قدرت مى‏دهد و آدمى را مسلط به خويشتن و مالك «خود» مى‏نمايد .
على عليه السلام در برخى از كلمات تصريح مى‏كند كه تقوا مايه اصلى آزادي‌هاست، يعنى نه تنها خود قيد و بند و مانع آزادى نيست، بلكه منبع و منشأ همه آزادي‌هاست.
در خطبه 221 مى‏فرمايد:
فان تقوى الله مفتاح سداد و ذخيرة معاد و عتق من كل ملكة و نجاة من كل هلكة؛ همانا تقوا كليد درستى و توشه قيامت و آزادى از هر بندگى و نجات از هر تباهى است.
مطلب روشن است، تقوا به انسان آزادى معنوى مى‏دهد، يعنى او را از اسارت و بندگى هوا و هوس آزاد مى‏كند، رشته آز و طمع و حسد و شهوت و خشم را از گردنش بر مى‏دارد و به اين ترتيب ريشه بردگي‌هاى اجتماعى را از بين مى‏برد. مردمى كه بنده و برده پول و مقام و راحت طلبى نباشند، هرگز زير بار اسارت‌ها و رقيت‌هاى اجتماعى نمى‏روند.
در نهج البلاغه درباره آثار تقوا زياد بحث شده است و ما لزومى نمى‏بينيم در باره همه آنها بحث كنيم. منظور اصلى اين است كه مفهوم حقيقى تقوا در مكتب نهج البلاغه روشن شود تا معلوم گردد كه اين همه تأكيد نهج البلاغه بر روى اين كلمه براى چيست.
در ميان آثار تقوا كه بدان اشاره شده است، از همه مهمتر دو اثر است: يكى روشن‏بينى و بصيرت، و ديگر توانايى بر حل مشكلات و خروج از مضايق و شدايد. و چون در جاى ديگر به تفصيل در اين باره بحث كرده‏ايم(6) و به علاوه از هدف اين بحث كه روشن كردن مفهوم حقيقى تقواست بيرون است، از بحث درباره آنها خوددارى مى‏كنيم.
ولى در پايان بحث «تقوا» دريغ است كه از بيان اشارات لطيف نهج البلاغه در باره تعهد متقابل «انسان» و «تقوا» خوددارى كنيم.
تعهد متقابل
در نهج البلاغه با اين كه اصرار شده كه تقوا نوعى ضامن و وثيقه است در برابر گناه و لغزش،به اين نكته توجه داده مى‏شود كه در عين حال انسان از حراست و نگهبانى تقوا نبايد آنى غفلت ورزد. تقوا نگهبان انسان است و انسان نگهبان تقوا، و اين دور محال نيست بلكه دور جايز است.
على عليه السلام در اين بيان عالى خود گناه و لغزش را كه به جان آدمى آسيب مى‏زند، به گزنده‏اى از قبيل مار و عقرب تشبيه مى‏كند، مى‏فرمايد نيروى تقوا نيش اين گزندگان را قطع مى‏كند.
اين نگهبانى متقابل از نوع نگهبانى انسان و جامه است كه انسان نگهبان جامه از دزديدن و پاره شدن است و جامه نگهبان انسان از سرما و گرماست، و چنانكه مى‏دانيم قرآن كريم از تقوا به «جامه» تعبير كرده است: «و لباس التقوى ذلك خير.» (7) 
على عليه السلام در باره نگهبانى متقابل انسان و تقوا مى‏فرمايد:
ايقظوا بها نومكم و اقطعوا بها يومكم و اشعروها قلوبكم و ارحضوا بها ذنوبكم... الا فصونوها و تصونوا بها (8)؛ خواب خويش را به وسيله تقوا تبديل به بيدارى كنيد و وقت خود را با آن به پايان رسانيد و احساس آن را در دل خود زنده نماييد و گناهان خود را با آن بشوييد... همانا تقوا را صيانت كنيد و خود را در صيانت تقوا قرار دهيد.
و هم مى‏فرمايد:
اوصيكم عباد الله بتقوى الله فانها حق الله عليكم و الموجبة على الله حقكم و ان تستعينوا عليها بالله و تستعينوا بها على الله (9)؛ بندگان خدا! شما را سفارش مى‏كنم به تقوا. همانا تقوا حق الهى است بر عهده شما و پديد آورنده حقى است از شما بر خداوند. سفارش مى‏كنم كه با مدد از خدا به تقوا نائل گرديد و با مدد تقوا به خدا برسيد.
 ________________________________
1ـ بقره/ 256 .
2ـ نهج البلاغه، خطبه‏ 16.
3ـ نهج البلاغه، خطبه‏ 113.
4ـ نهج البلاغه، خطبه‏ 233 .
5ـ نهج البلاغه، خطبه‏ 157 .
6ـ رجوع شود به كتاب گفتار ماه، ج اول، سخنرانى دوم، [يا به كتاب ده گفتار.]
7ـ اعراف/ 26 .
8ـ خطبه‏ 233 .

 

زينب حسين‌پور

 

دوشنبه 25 دی 1391 - 12:36


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری