جمعه 28 مهر 1396 - 23:15
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

مقاله

 

نيما نوربخش

 

نگاهي به معماري مسجد نو(شهدا) شيراز

 

 

 «مسجد جامع جديد» يا «مسجد اتابک»، معروف به «مسجد نو»(شهدا)، دومين مسجد شيراز از نظر اهميت تاريخي است.

اولين مسجد شيراز از نظر اهميت تاريخي مسجد جامع عتيق و سومين مسجد از اين منظر مسجد وکيل است. مسجد نو با بيست هزار متر مربع (دو هکتار) مساحت بزرگ‌ترين مسجد ايران است.

اين بنا در کنار فلکه مقابل امامزاده شاهچراغ واقع گرديده است . بناي اوليه اين مسجد در بين سال هاي 597 تا 615 ه-. ق توسط اتابک سعد بن زنگي ساخته شده و در دوره هاي مختلف، بازسازي ها ، تعميرات و تزيينات زيادي در آن صورت گرفته؛ به نحوي که از بناي اتابکي آثار قابل توجهي بر جاي نمانده و بنا صورت تازه اي به خود گرفته است .

اين ساختمان، نخست اندروني اتابک سعد بن زنگي بود. او هنگام بيماري سخت فرزندش، نذر کرد که در صورت بازيافتن سلامت فرزندش، خانه را خراب کند و به جاي آن مسجد بسازد. چنين شد و او نذر خود را ادا کرد.

اين مسجد در گذشته به اتابک شهرت داشته؛ اما با توجه به بازسازي هاي صورت گرفته- در مقابل مسجد عتيق شيراز- مسجد نو ناميده شده است .

بازسازي هاي مسجد:

از جمله بازسازي ها و تعميرات مسجد که در طول دوره هاي مختلف صورت گرفته ، مي توان به موارد ذيل اشاره کرد : در سال 995 ه-. ق، خواجه سعدالدين شيرازي معروف به شاه نوازخان- وزير دکن هندوستان - و در سال 1183 ه-. ق، صادق خان، برادر کريم خان زند ، مسجد را تجديد و تعمير کردند .

در سال 1269 ه-. ق، مسجد در اثر زلزله آسيب کلي ديد؛ به طوري که جز طاق بزرگ رو به مغرب و کرياس متصل به آن و شبستان پشت به قبله ، بقيه خراب شدند و بين سال هاي 1271 تا 1273 توسط حاجي ميرزا علي اکبر قوام الملک شيرازي بازسازي گرديد .

در سال 1301 ه-. ق، شبستان معروف به مقصوديه خراب شد که آن هم توسط فتحعلي خان - پسر ميرزا علي اکبر قوام الملک - دوباره ساخته شد .

در سال 1350ه-.ق ، معين الشريعه واعظ اصطهباناتي، از طرف حاجي محمد باقر بهبهاني ، مسجد را تعمير و سردر آن را که به کلي خراب شده بود، از نو بنياد کرد . در دوره هاي اخير، ازطرف اداره باستان شناسي، تعميرات و مرمت هاي ضروري در بناي مسجد صورت گرفته است .

ويژگي هاي بنا:

بناي مسجد مشتمل بر صحن وسيع مرکزي، ايوان ها و رواق هاي جانبي، شبستان هاي ستوندار جنوبي و 4 ورودي است که در کل مساحتي حدود 000/20 متر مربع را مي پوشاند .

مسجد از جهات مختلف داراي چهار ورودي است که از طريق رواق ها و دالان هايي به صحن راه پيدا مي کنند . ورودي ها از بيرون داراي تزيينات کاشيکاري هستند که عمدتا مربوط به دوره هاي اخير است .

صحن مياني مسجد به ابعاد 90/74×5/148 متر در ميانه داراي سه حوض آب و رديفي از درختان کهنسال است ( در منابع، ابعاد مختلفي ارائه شده؛ از جمله 90×170و 100×200 متر). اين صحن از چهار جهت توسط رواق هاي يک طبقه و ايوان هاي چهار گانه محدود شده است .

در اطراف ايوان شمالي و جنوبي، به قرينه يکديگر، 24 دهانه، و در اضلاع شرقي و غربي، 12 دهنه رواق در اطراف ايوان ها ساخته شده است . جلوي بسياري از دهنه ها و رواق ها با ديوار يا شبکه هاي چوبي مسدود شده است .

به غير از صحن مزبور، اين مسجد داراي دو حياط کوچکتر در طرف جنوبي بوده که يکي- معروف به باغچه- به دبستاني تبديل شده و ديگري حياط منجلاب مسجد است .

در ميانه ضلع جنوبي صحن، ايوان جنوبي به ارتفاع 40 و عرض 25 متر با رواق ها و غرفه هاي دو طبقه کناري، و به قرينه آن در ضلع شمالي، ايوان ديگري است . بر پيشاني و زير طاق اين ايوان، مقداري کاشيکاري قديمي ديده مي شود و در پاکار طاق آن، کتيبه اي قرآني به خط ثلث نوشته شده است .

جبهه ايوان با طاقنماهايي نماسازي شده است . پوشش نيم گنبد و طاق گهواره اي ايوان شمالي، در دوره نسبتا جديد برداشته شده و با پوششي با مصالح جديد جايگزين شده است . پشت اين ايوان، يکي از ورودي هاي مسجد قرار دارد.

ايوان غربي صحن نيز مختصر کاشيکاري معرق دارد . در پاکار طاق اين ايوان، کتيبه اي قرآني به خط ثلث نگاشته و در پايان آن، تاريخ 1275 ه-. ق قيد شده است .

ايوان شرقي نيز تقريبا با همان خصوصيات در پاکار داراي کتيبه قرآني به خط ثلث است و در پشت سر آن، يکي از ورودي هاي مسجد قرار دارد که به فلکه جلوي امامزاده شاهچراغ باز مي شود . اين سردر جديد است .

در پشت ايوان جنوبي و ضلع جنوبي مسجد، دو شبستان ستوندار، يکي بزرگ و ديگري کوچکتر، واقع شده است . شبستان بزرگ مسجد داراي پوشش کوتاه طاق و گنبد است که بر روي 24 ستون سنگي در 4 رديف 6 تايي هرکدام به ارتفاع 5/2متر قرار گرفته است .

شبستان کوچکتر در شرق شبستان بزرگ قرار دارد و ستون ها و طاق هاي آن از سنگ و گچ ساخته شده است . شسبتان مسجد داراي محرابي کاشيکاري و نفيس است که با نقوش هندسي و خطوط تزييني از جنس کاشي معرق به رنگ هاي سياه و زرد و فيروزه اي زينت يافته و در ميانه آن ، لوحه اي واقع شده که به طورحتم از جاي ديگري به اينجا منتقل شده است .

 بر روي اين لوح ، اسامي دوازده امام و عبارات ديگري نوشته شده است . شبستان هاي مسجد در دوره هاي مختلف مورد تعمير و بازسازي قرار گرفته است . اين بنا به شماره 73 به ثبت تاريخي رسيده است .

جديدترين بازسازي مسجد:

فريدون فعالي، مدير كل سازمان ميراث فرهنگي‌، صنايع دستي و گردشگري فارس چهارشنبه، 8 آذرماه 91 در جمع خبرنگاران از احيا و مرمت مسجد نو شيراز خبر داد.

مديرکل ميراث فرهنگي، صنايع‌دستي و گردشگري فارس گفت: احيا و مرمت مسجد نو شيراز که از تيرماه امسال آغاز شد، هم‌اينک 40 درصد پيشرفت فيزيکي دارد.

فعالي افزود: مسجد تاريخي شهدا(نو) ارزش‌هاي بي شماري دارد که از جمله بعد تاريخي و نوع معماري به‌کار رفته در آن است.

وي با بيان اين‌که مسجد نو در شيراز همواره از ديرباز تاکنون يکي از پايگاه‌هاي مهم مذهبي در حرم سوم اهل بيت(ع) بوده و هست، گفت: احياي اين مسجد يکي از ضرورت‌هاست.

مديرکل ميراث فرهنگي فارس با اشاره به لزوم مرمت و احيا بخش‌هايي از اين بناي تاريخي - مذهبي به ويژه ايوان‌هاي ضلع غربي و شمالي اين بنا، افزود: احيا پوشش ايوان ضلع غربي، اجراي طاق‌زني، اجراي آجرکاري در محل‌هاي مورد نياز و مرمت سنگ‌هاي ازاره ايوان ضلع شمالي از اقداماتي است که با اختصاص 310 ميليون ريال انجام مي‌شود.

منابع:

1-سايت کويرها و بيابان هاي ايران

2-ويکي پدياي فارسي

3-خبرگزاري ايسنا

 

 

 

سه‌شنبه 19 دی 1391 - 11:56


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری