جمعه 3 آذر 1396 - 7:14
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

گزارش

 

نيما نوربخش

 

رونق جاجيم ‌بافي در استان مرکزي

 

گزارشي از هنر جاجيم ‌بافي

 

نشانه هايي از مادر در چهره او پيدا بود و حرکت دستهايش يادگاري از هنر مادر داشت، او جاجيم باف با سابقه اي است که کارگاه خود را از مادر به ميراث دارد. به سراغش رفتيم تا با دست مريزادي، به هنر ديرينه زنان ايراني سرک بکشيم. هنري که اين روزها در استان مرکزي رونق گرفته است.

به گزارش خبرگزاري مهر، جاجيم ‌بافي به عنوان يکي از گونه صنايع دستي است که از ديرباز در ايران و بالاخص در حال حاضر طي چند سال اخير در استان مرکزي رواج دارد.

حيات اين هنر در استان مرکزي مديون يک زن است، «بتول صاحب الداري»، اولين هنرمند جاجيم بافي استان مرکزي.

اکنون بعد از 20 سال تلاش اين زن، و خداحافظي اش از دنيا و زندگي، دختر وي اين هنر را در استان زنده نگه داشته است و اکنون دست هايش ميراث دار هنر مادر است.

براي آشنايي بهتر و بيشتر با اين هنر زنان ايراني به سراي مهر در بازار اراک رفتيم تا از نزديک توصيفات و توضيحات اين هنر اصيل ايراني را از زبان هنرمند برجسته اش جويا شويم.

نقش خيال بر تار و پود جاجيم

رضوان بهزاد نسب در گفتگو با خبرگزاري مهر گفت: جاجيم هنرنقش آفريني وايجاد طرحهاي افسونگر و خيال پرور بر روي پارچه به شمار مي رود و گونه هنرهاي دستي ارزشمندي است که از ديرباز در اين سرزمين رواج داشته و در زمانهاي مختلف اوج  و فرود يافته است.

وي در ادامه افزود: از پيشينه بافت جاجيم در ايران و جهان اسلام اطلاع چنداني در دست نيست، در قرن چهارم مؤلف حدودالعالم انواع بافته هايي را که با جاجيم سنخيت داشته و در نواحي گوناگون بافته مي شده نام برده ولي از جاجيم يا ضبطي نزديک به آن مطلبي نياورده است.

به گفته اين هنرمند، اين ويژگي در آثار ساير جغرافي نويسان عصر چهارم، و نيز منابع جغرافيايي و غير جغرافيايي قبـل و بعد از وي نيز کمابيش ديده مي شود.

نوآوري جاجيم بافي در استان مرکزي

بهزاد نسب در ادامه تصريح کرد: ريشه اين هنر از استان لرستان است اما در استان مرکزي اين هنر نوآوري شده است و از اين هنر به صورت کاربردي استفاده مي شود و با توجه به اينکه بافته‌ها و منسوجات پشمي به مرور زمان بر اثر سرما و گرما و يا تماس با خاک از بين خواهد رفت به اين دليل نمي‌توان گفت تاريخ دقيق آن مربوط به چه زماني است.

وي با بيان اينکه جاجيم يکي از قديمي ترين پارچه هاي دست باف ايران است اظهار داشت: جاجيم دستبافت هاي شبيه گليم به صورت راه راه و رنگين است که از نخهاي پشمي يا پنبه اي و ابريشم و بعضا کرک بافته مي شود.

بهزاد نسب گفت: وسيله اساسي که در هنر جاجيم بافي احتياج است کارگاه و دستگاه مخصوص بافت جاجيم است، نخ در اين هنر خيلي مي باشد، مواد اوليه جاجيم پشم است اما به دليل اينکه پشم بعد از برخورد با رطوبت بو ورنگ ميدهد از  نخ اکلريک که همان نخ فرش ماشيني است به دليل استقامت بالاي آن استفاده مي شود.

فرصتي براي شاغل شدن

هنرمند جاجيم باف استان مرکزي گفت: اين هنر فوق العاده کار شاد و با احساسي است و من از انجام آن لذت بسياري مي برم وقتي پارچه را مي بافي گذر زمان را حس نمي کني.

وي اين هنر را مفيد براي روحيه مي داند و مي گويد: زيبايي اين هنر به دليل زحمتي است که هنرمند مي کشد و البته با داشتن پشتکار مي توان بازار خوبي براي آن رقم زد و از نظر اقتصادي کمک حال هنرمند است.

بهزاد نسب با اشاره به اينکه اکنون اشتغال به موضوع مهمي در کشور تبديل شده است گفت: توجه به اين هنر مي تواند بخشي از دغدغه ايجاد شغل را حل کند چرا که هم هنر است هم مي توان زندگي را با آن گذراند.

کاربرد هاي جاجيم

بهزاد نسب در ادامه افزود: جاجيم بالاپوشي است که روزهاي سرد مورد استفاده قرار مي‌گيرد، حتي در بين برخي از خانواده‌هاي روستايي جاجيم را براي چشم روشني و جهيزيه نوعروسان هديه مي‌دهند که همچون يادگاري ارزنده سال‌ها در خانوارها باقي مي‌ماند.

وي به آرايه ها و نقش هاي جاجيم اشاره کرد و گفت: آرايه هاي پرنقش و نگار بر روي وسايلي همچون، بقچه، کيف، جاي نماز، جاي جوراب، رختخواب پيچ، سجاده و تن پوشهاي گوناگون به زيبايي پارچه ها افزوده و ماندگاري آنرا هميشگي مي سازد.

دغدغه تامين مواد اوليه

اين بانوي هنرمند، به دغدغه هاي تهيه مواد اوليه جاجيم اشاره کرد و گفت: براي تهيه نخ به مشکل برمي خوريم جاي مشخصي در استان نيست که بتوان نخ تهيه کرد و همچنين با ناشناس بودن هنر جاجيم بافي در بين مردم استان و حتي در بازار به ندرت مي شود کسي را پيدا کرد که با اين هنر آشنا باشد.

وي تصريح کرد: براي اينکه اين هنر رو به زوال نرود تا به حال سه نمايشگاه در سراي مهر و موزه حسن پور اراک توسط اينجانب برگزار شده و تاکنون سعي کرده ام اين هنر را به علاقه‌مندان آموزش دهم و هم اکنون نيز دو هنر آموز من اين هنر را آموزش ديده اند و در حال حاضر در اراک کارگاهي جدا دارند.

اميد به رونق اين هنر

جاجيم بافي در گذشته، هنر نبوده، بلکه کالايي براي گذران زندگي بوده است.

امروز جاجيم به عنوان کالايي لوکس محسوب مي شود، و بيشتر براي کيف و فرش پاي تخت از آن استفاده مي شود و شايد يکي از آرزوهاي هنرمند توجه بيشتر به استفاده و توليد آن است.

بهزاد نسب با اميد به رونق اين هنر در ميان مردم به ما گفت: انسانها هنر را براي تسکين خود برگزيده‌اند، چه هنرمندان و چه مخاطبان اثر هنري در هنر مايه آرامش مي‌جويند و در هنر اصلي ترين نکته زيبايي است.

اين هنرمند گفت: هر چند در هر زماني زيبايي را به شکل‌هاي مختلفي درک مي‌کنند و بسته به آنکه هنرمند چه ابزاري را براي بيان هنرش انتخاب کند،‌ هنرها شاخه‌هاي مختلفي را تشکيل داده‌اند اما همچنان که گفته شد ‌اصل در هنر زيبايي است و با هر ابزاري که مي‌طلبد، ‌بايد چيز زيبا را خلق کنيم و آنرا به جهان و جهانيان هديه کنيم اين مي‌تواند براي هميشه ماندگار باشد.

توضيحاتي درباره هنر جاجيم بافي

جاجيم گونه‌اي زيرانداز دورويه است. جاجيم دست‌بافي است از پارچه کلفت شبيه به پِلاس که از پلاس نازک‌تر است و آن را از نخ‌هاي رنگين و ظريف پشمي يا پنبه‌اي يا آميزه‌اي از اين دو مي‌بافند. جاجيم‌ها پرز ندازند و مي‌توان از هر دو روي آن استفاده کرد. کوچ‌گردان از آن بهره زيادي مي‌گيرند و کاربرد آن به عنوان روانداز و محافظ سرما است.

جاجيم‌بافي به عنوان يکي از صنايع دستي در ايران رايج در بعضي استان‌ها از جمله آذربايجان شرقي، اردبيل، کرمانشاه، کردستان، همدان و فارس و ... است که از ديرباز بين خانواده‌هاي روستايي و عشاير رواج داشته ‌است.

جاجيم به عنوان زيرانداز استفاده مي‌شود وهم‌چنين هنگام کوچ عشاير براي بسته‌بندي و جابه‌جايي اسباب و لوازم و گاهي به‌عنوان بالاپوش گرم مورد استفاده قرار مي‌گيرد. حتي برخي از خانواده‌هاي روستايي جاجيم را به‌عنوان چشم‌روشني و جهيزيه نوعروسان هديه مي‌دهند و به‌عنوان يادگاري ارزنده سال‌ها در خانوارها باقي مي‌ماند.

مواد اوليه جاجيم پشم است و بافت آن شبيه گليم است، با اين تفاوت که جاجيم در چهار تخته بافته مي‌شود و پس از بافتن به هم متصل و دوخته مي‌شود. در منطقه اورامان و ثلاث باباجاني زنان جاجيم‌هايي را با نقوش متنوع و جنس مرغوب مي‌بافند که در نوع خود کم‌نظير است.

به طور کلي بايد گفت از نخ پشمي در تار و پود جاجيم استفاده مي گردد و تنها نخ پنبه اي در پود نازک آن کاربرد دارد. ضمن آن که براي توليد نخ جاجيم هاي ابريشمي نيز از نخ ابريشمي در تار و پود نخ پنبه اي در پود نازک استفاده مي شود. نخ هاي پشمي يا ابريشمي الوان، همراه با طرح هاي اصيل و سنتي رايج در مناطق توليد ويژگي خاصي به جاجيم مي بخشد.

عمده ترين تفاوت جاجيم هاي توليدي مناطق مختلف، طرح هاي آن است که در هر منطقه، ويژگي ها و خصوصيات خود را داراست. جاجيم معمولا به صورت نواري به عرض 20 تا 35 سانتي متر بافته شده و بر اساس کاربردهايي که دارد در قطعات مورد نظر بريده مي شود و مورد استفاده قرار مي گيرد.

جاجيم بافت که بر خلاف ديگر بافته ها، تارنماست و پود آن ديده نمي شود بافتي متناوب دارد و تارهاي آن در نقش اندازي ها معلق است. اين تارهاي معلق اضافي موجب مي شود که جاجيم بافته اي نسبتا برجسته به نظر آيد. رنگ تارها نيز، متناسب با نقش مورد نظر بافنده، فرق مي کند.

اين ويژگي ها ايجاب مي کند که طرح و ترکيب بندي نقش هاي جاجيم بافت به صورت خطي باشد. تار، در راستاي درازاي بافت است؛ از اين رو، نقش پردازي جاجيم منحصر است به نقش محرمات قائم (نقش مايه اي به شکل نوارهاي پهن بافته شده در طول يک تخته جاجيم) و نيز نقش مايه هاي چهارخانه و شطرنجي و طرح هاي سرتاسري که در جهت درازاي بافت امتدادپذير باشد.

براي بافت جاجيم، دستگاه (دار) جاجيم بافي به صورت افقي روي زمين قرار مي گيرد. مجموعه تارها (چله ها)، که نسبت به ساير بافته ها، متراکم تر و رنگ آن ها متغير است، به طول تقريبي بيست تا سي متر، به موازات هم به فاصله چند سانتي متري زمين، در کنار هم کشيده مي شوند.

تارها در ابتداي دستگاه، به دور چوبي به نام سردار و در انتها به دور چوبي به نام زيردار که به زمين متصل شده اند، مي چرخند. در دستگاه جاجيم بافي، از چوب هايي استفاده مي شود که بافنده به مقتضاي طرح و نقش، با آن ها تارهايي را که مي خواهد روي بافته معلق بمانند، بلند مي کند و پودگذاري مي نمايد.

به اين طريق، چند ورد به طور غيرمستقيم وارد دستگاه بافندگي مي شود. هر بار که پود از ميان تارها عبور مي کند، با جا به جا کردن چوبي که در ميان تارهاست، جاي اين دو رشته تار عوض مي شود. پود، ضمن بافت، در زير تارها پنهان مي شود و تارها از روي کار ديده مي شوند.

تعداد پود در بافت هاي ديگر، مانند گليم و غيره، متعدد و رنگ آن متنوع است و مي تواند نقش هاي بي شماري را ايجاد نمايد، ولي در جاجيم بافت چون رشته هاي تار نقش را به وجود مي آورند و تعداد و رنگ آنها محدود است و پس از بسته شدن تارها به دو چوب سردار و زيردار، ديگر نمي توان آن را کم و زياد کرد، نقش پردازي نيز محدود است.

امروزه از توليد جاجيم براي زيرانداز، پشتي، سجاده، رختخواب پيچ، مفرش، پتو، روفرشي، رومبلي، انواع پشتي، ساک، رويه کرسي و... استفاده مي شود.  

 

 

يكشنبه 10 دی 1391 - 13:5


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری