يكشنبه 30 مهر 1396 - 10:0
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

گزارش

 

داود خسروي

 

هنر عاشورايي احياکننده فرهنگ عاشورا

 

گزارشي از نظرات سه کارشناس در مورد هنر عاشورايي

 

1-نظرات حبيب‌الله صادقي: 

حبيب‌الله صادقي، هنرمند نقاش و مدرس دانشگاه، در گفت‌وگو با خبرگزاري قرآني ايران(ايكنا) اظهار كرد: هنر اسلامي جزء آثار ارزشمند فرهنگي است كه هنرمندان مسلمان به جهان عرضه كرده‌اند و كتاب فرهنگ بشري با انديشه قرآن، حكما، عارفان و هنرمندان حوزه جهان اسلام مزين است و نقشي كه هنرمندان مسلمان در جهان ايفا مي‌كنند جز افتخارات فرهنگ بشري است.

وي افزود: از آن جمله مي‌توان به نقش هنرمندان شيعه ايراني و شيعيان جهان در پديد آوردن آثار هنري اشاره كرد كه تاثيرات بسيار جدي داشته‌اند. يكي از شاخه‌هاي هنر معنوي هنر ديني و شيعي است كه شيعيان جهان به اين كار همت گمارده‌اند و آثار بسيار خوبي را ارائه داده‌اند.

صادقي عنوان كرد: در حوزه هنرهاي تجسمي نيز هنرمندان ايراني با توجه به ارادت و علاقه‌اي كه به اهل بيت عصمت و طهارت(ع)، اميرالمومنين(ع) و فرزندان نازنين ايشان داشته‌اند، تاريخ زندگي آنها، انديشه‌‌ها و مفاهيم بالنده و ارجمندي كه آن امامان همام دنبال كرده‌اند موضوعي بوده است كه هنرمندان شيعه به آن توجه كرده‌ و به آن پرداخته‌‌اند.

آراء، نظرات، زندگي، خلقيات و فرمايش‌هاي اهل بيت(ع) كه همه آنان از قرآن برگرفته شده است جزء ويژگي‌هاي معنا‌شناسانه هنر ديني است كه مي‌شود به آن توجه كرد.

وي اضافه كرد: در ميان مسائلي كه در فرهنگ شيعي براي هنرمندان بسيار قابل توجه بوده است مظلوميت امام حسين(ع) و شهادت مظلومانه ايشان و 72 تن است كه در ادبيات، شعر و نقاشي و در فرهنگ ايراني بسيار تاثيرگذار بوده است.

به‌هر حال هنگام گشايش كتاب هنر شيعي، آراء و نظرات هنرمندان ايراني در بخش‌هاي مختلف و ويژگي‌هاي عارفانه، عاشقانه و شاعرانه آن جز گنجينه ارزشمند فرهنگ بشري محسوب مي‌شود كه هنرمندان ايراني به مناديان دين و رهبران خود با استفاده از نقاشي، خط و ... عاشقانه اعلام كرده‌اند.

اين مدرس دانشگاه تأكيد كرد: توجه به موضوع عاشورا يكي از اتفاقات بزرگي است كه جا دارد در مورد آن صحبت شود و جلوه‌هاي آن در نقاشي قهو‌ه‌خانه‌اي، سقاخانه‌اي و آثار نگارگري شاهد هستيم.

وي عنوان كرد: نقاشي قهوه‌خانه‌اي و سقاخانه‌اي يكي از موضوعاتي است كه هنرمنداني كه در ميان مردم زندگي مي‌كردند، آراء، نظرات، عقايد و باورهاي اين مردم را در زيباترين و باشكوه‌ترين شكل و منظر به گونه‌اي تصوير مي‌كردند كه در آن آداب معنوي و سلوك بازتاب داشته باشد.

صادقي ادامه داد: از سال 1335 تا 1340 مكتبي در ايران رايج شد و نقاشان معاصر كه توجه و اشاراتي به هنر آئيني و معنايي داشتند و نشانه‌هايي از هنر عاشورايي را در آثار خود دنبال مي‌كردند در بر گرفت. اين نقاشان معاصر بودن و نوگرا بودن را نيز به گونه‌اي در آثار خود دنبال كردند.

وي متذكر شد: پس از پيروزي انقلاب از آنجا كه انقلاب اسلامي خود نشات گرفته از تفكر ارجمند امام حسين(ع) و اهل بيت(ع) است، بسياري از نشانه‌هاي مكتب عاشورا در هنر ايران الهام گرفته شد.

در دفاع مقدس و نشانه‌ها، سرودها و رنگ‌هاي آن با عرصه‌هاي مختلف فرآيند دفاع، فداكاري و عزت‌خواهي كربلا و قيام اباعبدالله(ع) تطابق و انطباق بسياري وجود دارد. در مكتب هنر انقلاب اسلامي از بسياري از ريشه‌هاي تصويري هنر عاشورايي و هنر شيعي بهره گرفته شده است.

وي خاطرنشان كرد: اقدامات مهم و موثري از سوي هنرمندان معاصر ما، كساني كه انقلاب اسلامي و دفاع مقدس را مشاهده كرده‌اند، در هنر صورت گرفته است.

نشانه‌هاي وسيع و فراواني كه در روزگار عزت‌خواهي و فداكاري دوران دفاع مقدس بود و تطابق و تقارن تاريخي آن با واقعه عاشورا جزء موضوعاتي است كه هنرمندان معاصر ما كه علاقه به پردازش آن دارند تا فرهنگ و هنر علوي را تصوير كنند.

صادقي در پايان اظهار كرد: اميدوارم اين چشمه جوشان هنر ديني و معنوي همواره به آب پاك و جاري هنر شيعي و انديشه علوي وصل باشد تا هنر شيعي را كه ملهم از فرهنگ عاشوراست به عنوان يك فرهنگ زاينده روايت كنيم.

حبيب‌الله صادقي فارغ التحصيل رشته نقاشي از دانشکده هنرهاي زيباي دانشگاه تهران است و کارشناسي ارشد اين رشته و دکتراي پژوهش هنر از دانشگاه تربيت مدرس دارد.

او از محضر استاداني همچون اصغر محمدي، محمود فرشچيان، مهدي حسيني، مجيد مهرگان، هانيبال الخاص، مارکو گريگوريان، پرويز تناولي، حبيب الله آيت‌اللهي، جواد حميدي و محمود جوادي پور بهره جسته است.

عضويت در هيات هاي علمي دانشکده هاي هنري، برپايي نمايشگاه هاي متعدد آثار، دبيري و داوري نمايشگاه هاي هنرهاي تجسمي، تدريس در دانشگاه و دريافت جوايز مختلف داخلي و بين المللي از جمله فعاليت هاي صادقي محسوب مي شوند.

اين هنرمند نقاش در سال 1384 به رياست موزه هنرهاي معاصر تهران انتخاب شد و با وجود مشکلات متعدد در دستگاه فرهنگي کشور موزه هنرهاي معاصر تهران در تاريخ خود، يکي از دوره هاي طلايي خود را تجربه کرد.

او آثار بسياري را با موضوع دفاع مقدس، جنگ و حماسه خلق کرده است. صادقي معتقد است که در نقاشي سنتي ايران با يک بداهه پردازي مواجه ايم که ناشي از کشف و شهود هنرمند است

2- نظرات عبدالمجيد حسيني‌راد:

عبدالمجيد حسيني‌راد، دانشيار دانشكده هنرهاي تجسمي در پرديس هنرهاي زيبا، در گفت‌وگو با خبرگزاري ايكنا اظهار كرد: پس از دوره اسلامي بخشي از فرهنگ ايرانيان تحت تاثير فرهنگ شيعي و عاشورايي قرار داشته است. در حقيقت همه فرهنگ در ايران تحت تاثير تمدن شيعي و اعتقادات شيعه قرار داشته كه فرهنگ طبيعي يكي از بخش‌هاي آن است.

وي افزود: اين بحث عمدتا در ادبيات شعري زبان فارسي و به خصوص مرثيه‌سرايي تقريباً از سده چهارم هجري به بعد در وصف شجاعت‌ها و مصيبت‌هاي اباعبدالله(ع) و خاندان ايشان ديده مي‌شود. اوج اين مبحث مرثيه‌هايي است كه در دوره صفوي سروده شده است.

حسيني‌راد عنوان كرد: هنرهاي ديگر هم به نسبت تحت تاثير تفكر شيعي قرار داشته‌اند، حتي به طور غير‌مستقيم نيز مسئله عاشورا در بسياري از آنها نمود داشته كه گاهي اوقات جنبه‌هاي نمادين پيدا كرده است. اما آنچه كه به طور مشخص در هنر تجسمي به عنوان تأثيرات عاشورايي و شيعي نمود پيدا كرده است؛ يكي در هنر خيالي‌نگاري و يكي در هنر نقاشي قهوه‌خانه‌اي است.

وي ادامه داد: اگر چه در هنرهايي مثل هنرهاي آئيني، نمايشي و موسيقي‌ ما همچون تعزيه‌ها از دوران قاجار اين تاثيرگذاري مشهود بوده است، اما در ديوارنگاري‌ها در اماكن مقدس مثل حسينيه‌ها و مقابر امامزاده‌ها نيز عموماً هنر نقاشي با تأثير از الهامات شديد از واقعه عاشورا اين اثرپذيري ديده مي‌شود.

اين پژوهشگر حوزه هنر اسلامي عنوان كرد: اوج اين تأثيرپذيري در هنر خيالي‌نگاري و نقاشي قهوه‌خانه‌اي ديده مي‌شود. بخش اعظمي از موضوعات مربوط به كار نقاشان را واقعه عاشورا در بر‌مي‌گيرد كه تا به امروز هم اين مسئله ادامه دارد.

در دوره بعد از انقلاب اسلامي نيز ما شاهد اين تاثير هستيم كه به عنوان تاثيرات معاصر از هنر شيعي مي‌توان از آن ياد كرد كه در همه اشكال هنر بعد از انقلاب ظاهر شده است. به خصوص در هنرهاي تجسمي مثل نقاشي و تصويرسازي، گرافيك و پوسترسازي و حتي هنر جديد شاهد الهام گرفتن هنرمندان از واقعه عاشورا براي خلق اثر هستيم.

وي مطرح كرد: يادآوري عاشورا مجموعه‌اي از رخدادهاي مرتبط با آن را نيز در برمي‌گيرد، اوج اين واقعه به روز عاشورا و فداكاري حضرت اباعبدالله(ع) و خانواده‌اش و حضرت ابالفضل العباس(ع) مربوط مي‌شود. در واقع اوج ايثار در اين واقعه به ظهر عاشورا اختصاص دارد كه اين موضوع عمدتاً دست‌مايه هنرمندان براي خلق اثر قرار مي‌گيرد.

وي ادامه داد: به جز موضوعاتي كه مربوط به ظهر عاشورا و وقايع آن روز كه موجب شهادت اعضاي خانواده و ياران امام حسين(ع) شد، موضوعات مربوط به حضرت اباالفضل(ع) و آب آوردن ايشان در اوج ايثار و فداكاري نيز از موضوعات مورد علاقه هنرمندان براي خلق اثر است. در اين راستا، روايات مربوط به شهادت دو طفل مسلم و حضرت مسلم نيز معمولاً در آثار هنرمندان ديده مي‌شود.

حسيني‌راد متذكر شد: آثار نقاشي قهوه‌خانه‌اي طيف كاملي از وقايع مربوط به عاشورا را به وجود آورده و گرايش خاصي را در نقاشي خيالي و قهوه‌خانه‌اي شكل داده كه پرده‌سازي، پرده‌كشي و پرده‌خواني از آن جمله است.

وي افزود: يكي از ويژگي‌هاي اين پرده‌ها اين است كه قسمتي از موضوعات فرعي مرتبط با موضوع اصلي يعني واقعه عاشورا را در برمي‌گيرد. به عنوان مثال پرده‌ ها زماني را كه حضرت مسلم به كوفه مي‌آيد و قيام شكل مي‌گيرد تا حتي بعد از شهادت حضرت امام حسين(ع) و اسارت خانواده ايشان و همچنين قيام مختار را در برمي‌گيرد.

حتي زماني كه مختار قيام مي‌كند تا انتقام خون شهداي كربلا و حضرت امام حسين(ع) را از مسببين اين فاجعه بگيرد در برخي پرده‌ها ديده مي‌شود.

فراتر از آن گاهي در پرده‌هاي درويشي عقوبت قاتلين حضرت امام حسين(ع) و يارانش را در دنياي پس از مرگ نيز مي‌بينيم، اينكه آنان در آخرت بازخواست و در جهنم عقوبت مي‌شود.

وي يادآور شد: در واقع همه مجموعه مسائل كه در ارتباط با اين واقعه است اعم از اوج آن كه در ظهر روز عاشوراست تا مقدمات آن يعني شروع قيام، آمدن مسلم و بعد شهادت طفلان مسلم و ياران امام حسين(ع) و نيز بعد از اين فاجعه كه در برگيرنده قيام مختار و حتي جزاي اين مسببين در روز قيامت است را نيز نقاشي خيالي‌سازي و قهوه‌خانه‌اي نشان داده و در پرده‌هاي درويشي اين مضامين به تصوير كشيده شده است.

اين مدرس دانشگاه عنوان كرد: از بعد از ورود اسلام هنر ايرانيان به طور كلي تحت تاثير تفكر شيعي قرار گرفته است، بدين معني كه نور اعتقادات شيعي همواره در دوران اسلامي بر هنر ايران تاثير گذاشته است و به عنوان جان‌مايه بسياري از گرايش‌هاي هنري در ايران مي‌تواند مورد بررسي و ارزيابي قرار گيرد.

وي اضافه كرد: ممكن است در هنر نقاشي ايراني كمترين تأثير را ببينيم، اوج آن را مي‌توانيم در دوره قاجار و پيوند آن را با دوران معاصر در خيالي‌نگاري مشاهد كنيم. اما اين به منزله اين نيست كه در ساير هنرها و يا حتي در هنر نقاشي پيش از اين دوره تاثيرات هنر شيعي را نداشته باشيم.

حسيني‌راد بيان كرد: تا پيش از دوران صفويه حكومت ايران به طور رسمي حكومت شيعي نبوده اما عمدتا تفكر شيعي در ميان مردم نواحي مختلف رايج بوده است. درحالي كه حكومت‌ها عموماً از سده هفتم تا آخر سده نهم يا اوايل سده دهم غير شيعه بودند اما در كنار اين حكومت‌ها باز هم هنر شيعي در اشكال مختلف نمايان است.

در معماري مخصوصا در مساجد و تكايا؛ در شعر كه اوج آن را در مرثيه‌سرايي‌هاي شاعران شيعه مي‌‌بينيم و در نقاشي‌هايي كه اگر چه با مضمون مستقيم شيعي نيستند ولي در عين حال به طور نمادين تفكر شيعي در آنها ديده مي‌شود.

وي با ذكر مثال اظهار كرد: در بسياري از آثار برگرفته از شاهنامه‌ها، خمسه‌ها يا معراج‌نامه‌ها و ديوارنگاري‌ها تفكر شيعي ديده مي‌شود؛ اوج آن در دوره صفويه است كه به خصوص در نقاشي ديده مي‌شود.

در اين دوران احترام‌گذاري و احياي سنت‌هاي شيعي به طور عريان‌تر انجام مي‌شود و مورد حمايت قرار مي‌گيرد و طبيعتاً آثار با مضامين شيعي در اين دوره بيشتر مورد توجه قرار مي‌گيرد.

حسيني راد، زاده شهر بهبهان و داراي مدرك كارشناسي نقاشي دانشكده هنرهاي زيبا دانشگاه تهران(1369)،  مدرك كارشناسي ارشد هنرهاي تجسمي از دانشگاه رن 2 فرانسه (1372) و دكتراي هنرهاي تجسمي دانشگاه رن 2 فرانسه(1375) مي‌باشد.

حسيني راد همچنين عضو و مسئول مجامع علمي و هنري مختلفي بوده و کتب متعددي را به رشته تحرير در آورده است.

3-نظرات اصغر فهيمي‌فر:

اصغر فهيمي‌فر، استاديار دانشگاه تربيت مدرس و رئيس گروه نقاشي، در گفت‌وگو با خبرگزاري ايكنا در مورد تاثيرات واقعه عاشورا در هنر ايرانيان اظهار كرد: بعد از سقوط ساسانيان حكومت‌هاي ايران به عنوان حكومت‌هاي اسلامي تا قبل از صفويه، به غير حكومت آل بويه، از اهالي تسنن بودند. مدت زمان حكومت آل بويه نيز محدود بود و جاي خود را به غزنويان داد.

وي افزود: اهل تسنن اجازه فراهم آمدن زمينه حضور تفكر شيعه و به خصوص مسائل مربوط به حضرت اباعبدالله(ع) را در هنر نمي‌دادند.

در دوره آل بويه برنامه‌هايي در راستاي اعتقادات شيعيان وجود داشت و برخي از مراسم آئيني با موضوعيت و محوريت عاشورا در آن زمان اجرا مي‌شد، اما در مجموع اين حركت چندان گسترده نبود.

فهيمي‌فر عنوان كرد: تا آنجا كه در دوره صفويه مذهب تشيع مذهب رسمي ايران و سبب حضور تفكر شيعي و به خصوص موضوع عاشورا در هنر ايران شد. اين موضوع از منظرهاي مختلف از جمله ادبيات قابل بررسي است؛ در ادبيات با توجه به سلايق پادشاهان صفوي، شعر و ادبيات ما معطوف به خاندان اهل بيت(ع) و موضوع عاشورا شد. ترجيع ‌بند محتشم كاشاني در اين عرصه شهرت بسيار دارد.

وي اضافه كرد: به تدريج يك سري كارهاي نمايشي مثل تعزيه نيز شكل گرفت و به دوره‌هاي بعدي امتداد پيدا كرد. به جز ادبيات، به تدريج تفكر تشيع در حوزه‌هاي ديگر نيز اتفاق ‌افتاد، به خصوص جرياني در هنر ايران شكل گرفت كه اگر چه ريشه‌هاي آن قديمي‌تر است اما به اين دوره معطوف ‌شد.

اين جريان هنر عامه و فرهنگ فولكلوريك است. قصه‌هايي نوشته ‌شد و كارهايي در حوزه هنر اتفاق افتاد كه موجب طرح بحث عاشورا ‌شد.

برخي از كتب منظوم مثل حمله حيدري و ... در پي اين جريان به نگارش در آمد و نگاره‌هايي نيز با موضوعيت آن ترسيم ‌شد كه پايه‌ريز جريان جديدي با عنوان هنر شيعي شد.

اين مدرس دانشگاه عنوان كرد: اين جريان در دوره قاجار به اوج خود مي‌رسد؛ ما در دوره قاجار آثار زيادي تحت عنوان ادبيات چاپ سنگي داريم كه خيلي از اين آثار معطوف به موضوعات شيعي است. همچنين در حوزه نقاشي و نقاشي‌هاي ديواري و گاهي كاشي‌كاري موضوعاتي را با محوريت مسائل شيعي و همچنين عاشورا مي‌بينيم.

وي بيان كرد: يكي از مهم‌ترين شاخه‌هاي اين جريان نقاشي قهوه‌خانه‌اي است كه از مهم‌ترين محل‌هاي طرح مسئله عاشورا و واقعه كربلاست و همچنان به عنوان محملي براي انتقال واقعه عاشورا شناخته مي‌شود.

فهيمي‌فر تاكيد كرد: هدف از طرح عاشورا در اين حوزه زنده نگهداشتن و يادآوري واقعه كربلا است؛ به نوعي بدين وسيله مظلوميتي كه به خاندان عصمت و طهارت(ع) و حضرت اباعبدالله(ع) روا داشته شده است از زاويه تراژيك يادآوري و به آن پرداخته مي‌شود تا به احياي فرهنگ جاري در اين واقعه كمك كند.

وي در پايان خاطرنشان كرد: متأسفانه هنر معاصر ما كمتر به اين مسئله مي‌پردازد؛ اين موضوع از آموزش آكادميك هنر در دانشگاه‌ها سرچشمه مي‌گيرد. آموزه‌هاي هنر، امروز بسيار اروپايي هستند و كمتر مبتني بر فلسفه هنر ايراني و حوزه معاني، فرهنگ و پايه‌هاي اسلامي است.

به رغم اينكه در هنر سنتي به حماسه عاشورا توجه ويژه مي‌شده، اين موضوع سبب شده است در هنر معاصر ايران كمتر اين نوع فعاليت را شاهد باشيم.

گفتني است، اصغر فهيمي‌فر فارغ‌التحصيل كارشناسي و كارشناسي ارشد در رشته پژوهش هنر از دانشكده هنرهاي زيباي دانشگاه تهران است.

 وي تحصيلات خود را در رشته تاريخ هنر با گرايش فلسفه هنر در انگلستان ادامه داد و پايان‌نامه خود را به استمرار و عدم استمرار مباني زيبايي‌شناسي در هنرهاي ايراني اختصاص داد. فهيمي‌فر در حال حاضر عضو هيئت علمي دانشكده صدا و سيما و مدير گروه نقاشي دردانشكده هر دانشگاه تربيت مدرس است.

 

يكشنبه 26 آذر 1391 - 14:27


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری