سه‌شنبه 2 آبان 1396 - 5:40
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

ياسر حمزه لوي

 

بارش حله ها

 

با نظر در كتاب (چهار مقاله)

كتاب (چهار مقاله) در باب حضرت علي (ع) و در آخر، داستان ضامن آهو در باب حضرت امام رضا (ع) است، كه به قلم دكتر احمد مهدوي دامغاني نويسنده ي ادب شناس و روحاني با فضل و كمالات به رشته ي تحرير در آمده است.با نگاهي به فهرست مطالب اثر در مي يابيم كه موضوعات مطرح شده از اين جمله اند:

 مولي الموالي از مال دنيا چه داشت و از آن براي بازماندگانش چه باقي مي گذاشت؟، ازدواج اميرالمومنين با فاطمه(ع)، روايت امام باقر در باب ازدواج علي با فاطمه(ع)، روايت شيخ مفيد در باب ازدواج علي با فاطمه(ع)، حكايت جهاز فاطمه(ع) از زبان شيخ عطار، دو روايت از تاريخ بغداد، سخن تفسير كشف الاسرار ميبدي در شرح آيه ياد شده، بازنويسي متن كشف الاسرار به نثر ساده، داستان به عروسي يا مهماني رفتن فاطمه زهرا(ع)، كرامتي از آستان قدس رضوي و داستان ضامن آهو.

با توجه به اين فهرست بندي دو نكته براي ما روشن مي شود، ابتدا نشانه هاي اخلاص و سر سپردگي نويسنده به خاندان عصمت و طهارت به خوبي نمايان است، زيرا با توجه به نگارش مقالاتي اين چنين و احترامي كه در گفتار و نوشتار ايشان مشاهده مي شود نوعي از اخلاص و ايمان نويسنده نمايان است كه بيش از هر چيز از دل او سرچشمه مي گيرد و نشانه هاي اهل دل بودن او در نوشتار نيز به خوبي مشخص است.

 كلمات و جملات ايشان با چنان دقتي انتخاب شده كه اندكي از درجه ي اخلاص او نسبت به اين بزرگواران را نمي توان درك نكرد. در مقاله ي اول نويسنده با رويكردي تاريخي به تحليل روش هاي تربيتي و ميراث عملي امام علي (ع) مي پردازد.

در واقع عنوان مقاله ي اول كه با نام مولي الموالي از مال دنيا چه داشت و از آن براي باز ماندگانش چه باقي گذاشت؟ جنبه هاي تربيتي و آموزشي مقاله از عنوان آن نيز به خوبي مشخص است، همان گونه كه در دين اسلام ارث و ميراث باقي مانده از شخص مسلمان مسئله اي مهم محسوب مي شود.

 در اينجا بايد به يك نكته ي اساسي از نظر نويسنده براي بيان اين مطلب با خبر شويم درمطالعه ي اين مقاله اولين نكته اي كه به چشم ما مهم جلوه مي كند نگاه پديد آورنده نسبت به ميراث مانده از امام اول شيعيان در واقع مهمترين ميراث به جاي مانده از آن امام همام و ديگر امامان شيعه همان مذهبي است که هم اکنون با نام شيعه ي دوازده امامي شناخته مي شود.

ميراث پيامبر بزرگوار اسلام (ص) که همان دين مبين اسلام است با تلاش امامان شيعه به روشهاي مختلف گسترش پيدا کرد، در حقيقت نياز روز افزون جامعه اسلامي به کساني که دين اسلام را به خوبي درک کرده اند و توان هدايت و سياست گذاري کلي را داشته باشند بسيار مورد نياز بود و درک اين موقعيت توسط امامان شيعه بر جنبه هاي مختلفي استوار گشت.

امام علي(ع) در زمان حيات چند دوره از زندگي را پيش رو داشت. ابتدا در کنار پيامبر و به عنوان يار و همراه ايشان تا زمان رحلت پيامبر (ص) به نوعي حمايت و پشتوانه ي آن بزرگوار در ميدانهاي جنگ و به خصوص در روزهاي سخت را مد نظر داشت.

در دوره ي پس از رحلت پيامبر اسلام (ص) در حاليکه جانشيني ايشان بر حق و توسط خداوند و پيامبر او به همه ي مسلمانان معلوم و مشخص بود بنا بر مصالح جامعه ي اسلامي و بيش از همه جلوگيري از جنگ داخلي امام علي (ع) از حق خود گذشت کردند و در اين دوره فعاليت هاي ايشان بيش از پيش از اهميت پيدا کرد.

نشانه هاي وقف و صدقه در جامعه اسلامي به نوعي جانشين سازمان هاي امداد رسان امروزي بوده است. موضوع وقف در اسلام هم به عنوان امري ديني و هم به عنوان شکلي از فعاليت هاي اجتماعي مورد نظر بوده است. اگر بيشتر دقت کنيم مي توان از لابه لاي نوشتار سخنان امام علي (ع) در متن کتاب و نحوه ي نگارش نويسنده متوجه ي اين نکته شد که نويسنده نمي خواهد از راه اثبات حق و حقوق امام علي تاثيري بر روي مخاطب بگذارد فقط واقعه ي فدک را بيان مي کند و دلايل روشني در رابطه با فدک را از ميان منابع شيعه و سني بيان مي دارد و تنها مخاطب را به اين مسائل توجه مي دهد و اصرار نويسنده بر اين نيست که کلام خود را به اثبات برساند گويي خود نيز مي داند که با ارائه ي دلايلي روشن به راحتي مي توان بر درک خوانندگان اثر مثبت گذاشت.

نگاه نويسنده و بيان مطلب او در اين مقاله بيش از هر چيز به نوعي احترام گذاشتن به مخاطب را نشان مي دهد و در پي گفتار و لحن خود و در لابه لاي آن اين احترام را مي توان به راحتي مشاهده کرد. سبک داستان گونه ي اثر نيز از همين ابتدا موثر واقع مي افتد نوع تاريخي و با نگرش داستان گويانه براي درک بهتر کمک شاياني است.

ذکر اموري که امام در زمان حيات انجام مي دادند و نوع معيشت ايشان هرچند بيش از پيش در نظر اول جنبه هاي داستان گونه اي به مقاله مي بخشد ولي در نهايت جنبه هاي آموزشي وتربيتي رفتارايشان برجسته تر مي شود. در سخني که از امام علي در مقاله آمده است اين اهميت بيشتر نمايان است «اولين سخن آن حضرت با آنان که به خلافت با او بيعت کرده بودند، اين بود: مسلمانان، مرا چشم داشتي به في (اموال عمومي بيت المال) شما نيست، و تا مرا خرما بني در مدينه سرپا باشد، خود در همي از بيت المال شما برداشت نخواهم کرد. همه مي دانيد که راست مي گويم، و دلهاي شما بر صدق اين سخن گواه است.»

از ميان همين جمله مي توان درس هاي ديگري نيز يافت که همان نحوه ي نگرش امام به زمام داري حکومت مسلمانان را نمايش مي دهد. در سخنان ائمه اطهار و گفتارهاي ايشان بايد به دنبال يک مسئله و يک نشان نبود. زيرا در تمامي گفتارهاي اين بزرگواران سخنان و گفتارهاي پندآموز و نکته هاي آموزشي و تربيتي بسياري نهفته است و در استخراج اين نکات بايد دقت نظري بالا داشته باشم. همين که نويسنده ي گرامي اين مطلب را در متن اثر جاي داده است. براي خوانندگان مشخص مي شود او نيز به دنبال تنها يک نکته ي تربيتي نبوده و تنها اشاره او به يک مسئله نيست. بيش از هر چيز کليت اين مقاله به نکات پندآموز زندگاني امام علي پرداخته است.

 در مقاله دوم که با عنوان ازدواج اميرالمومنين با فاطمه در کتاب آمده است. داستان ازدواج اين دو بزرگوار را بيان مي کند جنبه هاي تربيتي ازدواج و امر مهم تشکيل خانواده در اسلام يکي از دلايلي است که نويسنده اين متن را در مقاله دوم خود آورده است.

در اين مقاله ابتدا از اهميت اين ازدواج در آينده ي مسلمانان و اسلام سخن به ميان مي آيد همانگونه که در اين مقاله نيز به آن اشاره شده ازدواج امام علي و حضرت فاطمه در ابتدا توسط مستند و قابل قبول از نسخ و کتب قديم آورده شده وليکن از جنبه هاي علمي نمي توان تمامي اين نقل قول ها را مورد پذيرش قرار داد.

در زمان شکل گيري اين واقعه ي مبارک تعداد شاهدان بسيار زياد بوده است پس از اين منظر تعداد روايت هايي که از آن به دست ما رسيده نيز گوناگون  مي باشد ولي نويسنده تنها چند نمونه از آن روايات را آورده که برخي از انها از کتب مورد قبول و پذيرش سني مذهبان است و برخي ديگر از کتب مورد قبول شيعه مذهبان است. نگاه نويسنده در تمامي مقالات ذکر شده به همين منوال مي باشد زيرا او مي خواهد در خصوص اثر حاضر تمامي نظرات مسلمانان را برآورده سازد و در اين ميان از اين راهکار اساسي بهره برده که تمامي روايات خود را بر دو تفسير شيعه و سني بنا نهاده تا نظرات تمامي مسلمانان بدون در نظر گرفتن مذهب ايشان شنيده شود.

در خصوص اين رويکرد بايد گفت اين طرز برخورد بسيار مي تواند وحدت آفرين باشد و بايد مورد توجه قرار گيرد زيرا در عصر حاضر که دشمنان اسلام و مسلمانان از کمترين اختلاف ميان فرقه هاي مذاهب اسلامي بهره مي برند و مي خواهند ميان شيعه و سني و به خصوص در مواضع مورد تنش و بحث جدال ايجاد کنند روشنفکران ديني نقش بسيار مهمي در اين عرصه خواهند داشت. خوشبختانه نويسنده ي فاضل و متعهد اين اثر از چنين ديدگاهي برخوردار است و با اينگونه مسائل آشنايي دارد.

بنابراين يکي از موفقيت هاي کتاب حاضر در اين است که نويسنده ي آن بدون در نظرگرفتن مذهب خود و اعتقادات شخصي و بدون تعصبات مذهبي با روي گشاده و نظري جامع به نوشتار مقاله ي خود پرداخته است. هرچند که برخي از نکات مطرح شده در اين مقاله با يکديگر در تضاد کامل به سر مي برند ولي اصل کلي آنها يکي است و همانا امام علي به عنوان همسر فاطمه (س) از سوي خداوند متعال در تمامي اين روايات به نحوي آمده است.

نکته ديگري که بيش از همه جلب توجه مي کند سادگي ازدواج اين دو بزرگوار است که نشان دهنده ي حقيقت ازدواج است. اهميت نکته ي ذکر شده در زمان حاضر دو چندان مي باشد. اگر نوعي الگوبرداري از اين نوع ازدواج آسماني صورت مي گرفت و جامعه ي امروز ايران با نشان دادن حقيقت امر ازدواج به جوانان خود برخوردي مناسب با آن را نمايش مي داد بسياري از مشکلات ازدواج جوانان حل و فصل مي شد.

مقاله ي ارائه شده در اين کتاب به اين دوره  از زندگاني امام علي (ع) مي پردازد در واقع ميراث بجا مانده از آن امام بزرگوار و قنات هاي حفر شده از ايشان که تا کنون نيز مورد استفاده ي مردم قرار مي گيرد بر چند جنبه از اهميت بر خوردار خواهد بود          

نکته ي ديگري که در اين ميان از اهميت برخوردار مي باشد قصدونيت نويسنده­ي مقاله است که بايد بيشتر موردنظر واقع شود از نظرگاه اجتماعي اين نوع از ازدواج تنها در دين اسلام و به صورت بسيار بي آلايش موردنظر قرار گرفته است. حضرت محمد(ص) که هر حرکتي و هرعملي از ايشان براي ما مسلمانان درس و پندي دارد و گفتار و رفتار ما مسلمانان بايد برگرفته از رفتار و اعمال آن بزرگوار باشد و سؤال اصلي اين است که تا چه حدي سيره­ي پيامبر اسلام در ميان جامعه­ي اسلامي امروز ما جاي گرفته و تا چه حدي به آن عمل مي شود نگاه نويسنده را نيز مي توان از اين ديدگاه هم مورد بررسي قرار داد هرچند در اين بيانات از هرسو که نظر کنيم مي توان نقدي و مطلبي بااهميت را کشف کرد شايد خود نويسنده هم تمامي ديدگاه هاي خوانندگان اين مقاله را نتوانسته پيش بيني کند.

در اين ميان روايتي که امام باقر(ع) از اين ازدواج دارند بيش از همه به واقعيات نزديک است و در متن آن بيش از متون و روايات ديگر دقت نظر بر پايه­ي مستندات تاريخي مشاهده مي شود. در اين متن ابتداي امر از نحوه­ي خواستگاري افراد قريش از حضرت فاطمه(س) سخن به ميان آمده و سپس آمدن امام علي(ع) نزد پيامبر(ص) و خواستگاري ايشان را مطرح مي کند در اين ميان نحوه­ي نگرش وپاسخ حضرت فاطمه­ي زهرا(س) به پيامبر(ص) بسيار جلب توجه مي کند و نوعي از شرم وحياي ميان فرزند و پدر را موردتوجه قرار مي دهد که همين نکته­اي مهم به شمار مي رود و براي الگوبرداري در ميان خانواده هاي امروزي بسيار مناسب مي باشد. در مقاله­ي ديگري که به داستان به عروسي يا مهماني رفتن فاطمه­ي زهرا(س) مي پردازد چند جنبه­ي مهم را مي توان ديد.

اين داستان از آنجايي شروع مي شود که عده اي از زنان مهاجر و انصار نزد پيامبر(ص) مي آيند واز ايشان درخواست مي کنند که اجازه فرمايد حضرت فاطمه(س) به اين مهماني بيايد آن حضرت چون در مقابل درخواست آن زنان نمي خواهد ايشان را نااميد کند، حضرت فاطمه(س) را به آن مهماني مي فرستند و در اين ميان چون حضرت زهرا(س) لباسي مناسب براي مهماني نداشته اند به پيش پيامبر مي آيد و اين موضوع را مطرح مي کند ولي پيامبر بر او صبر و شکيبايي را يادآور مي شود و ايشان را روانه­ي آن مجلس مي کند و حضرت فاطمه(س) چون مي انديشد که لباس او مناسب اين مهماني نيست در آن مهماني با شرم حاضر مي شود و پس از اتمام آن نزد پيامبر به گله گذاري مي آيد در اين هنگام جبرئيل امين به نزد پيامبر مي آيد و ايشان را از معجزه اي که در آن مجلس به وقوع پيوسته آگاه مي سازد و پيامبر نيز خبر آن معجزه را به حضرت فاطمه(س) مي دهد و در اين ميان ايشان را از حکمت آن معجزه باخبر مي کند.

 دراين داستان چند نکته حائز اهميت است . نخست جنبه هاي آييني و نمايشي اين داستان آنچنان که نويسنده­ي آن را مطرح مي کند در جامعه­ي آن عصر ايران که زمان کودکي نويسنده­ي آن مقاله بوده است بسيار موردتوجه بوده اند و بايد گفته شود اين آيين ها تا حدود زيادي در حال حاضر کمرنگ و يا شايد از بين رفته است و يکي از الويت هاي فرهنگي امروز همين حفظ آيين هاي باقي مانده­ي چندهزار ساله­ي ايران و مسلمانان است.

 جنبه­ي آييني کشورهاي مسلمان که متأسفانه در حال حاضر کمتر مورد توجه است در اين مقاله از نشان دادن اين آيين نمايشي و جنبه هاي هنري آن نيز نبايد غافل شد بنابراين نشانه هاي اين فرهنگ ديني در حال حاضر کمتر نمايان است در حالي که بايد گفت همين جنبه ها در کشورهاي غربي نه تنها سرکوب و فراموش نمي شود بلکه تقويت و پرورش نيز داده مي شود و در پي اين نگاه بايد گفت چرا امروزه در کشور ما اين نوع از نگرش وجود ندارد تا همين آيين هاي مذهبي و فرهنگي تقويت و مورد پژوهش قرار گيرد البته اين مورد، جاي بررسي بسياري دارد و در اين مقاله تنها اشاره اي کوتاه به اين موضوع شده است .

نکته­ي دوم که در مورد اين داستان مي توان از آن استنتاج کرد اين است که نشانه هاي ساده زيستي ائمه­ي اطهار  در آن به خوبي نمايش داده مي شود نشان دادن اين بي آلايشي تأثير زيادي بر روي مخاطبان اين آيين نمايشي خواهد داشت. اين تجسم نمادين همراه با آموزش اصول ديني و فلسفه­ ي ساده زيستي در متن اثر جاي توجه­ي بسياري دارد.

شخصيت پردازي حضرت فاطمه(س) در اين نمايش گونه­ي مطرح شده از سوي نويسنده کاملاً نمادين است و بيش از هرچيز بر جنبه هاي تربيتي اين موضوع تأکيد داشته است سابقه­ي نمايش هاي نمادين در ايران از سال هاي پيش از ورود اسلام در ايران باستان نيز گذشته است و سابقه­ي تاريخي نشان مي دهد جنبه هاي نمايشي در دوران هاي باستاني و همچنين توجه به جنبه هاي تربيتي آن موردنظر بوده و هرچند تا با امروز نيز ادامه يافته است وليکن عموماً اين گونه نمايش هاي آييني امروزه تحولي عظيم داشته اند به گونه اي که درآن زمان به نوعي نمايش عامه پسند اجرا مي شده است ولي اکنون در پژوهش هاي مستقل و بيشتر با نگاه تاريخي وتفسيري از آن ها در کتب نمايشي نشاني يافته مي شود و از ميان مردم جامعه رخت بربسته اند.

در بخش ديگري از اين داستان در سخن پيامبر(ص) يکي از حکمت هاي اين معجزه نمايان مي شود که همان آزمايشي است که خداوند از حضرت زهرا(س) به عمل مي آورد در اين نکته بايد يک نگرش را مورد بررسي قرار دهيم که از نگاه مخاطب نکته بين پنهان نيست و در اين ميان بايد گفت اين سخن پيامبر به اين معني است که بزرگان دين نيز از آزمايش الهي برحذر نيستند و دنيا محل آزمايش همه بشريت است و هرچه مقام و منزلت ايشان نزد پروردگار بيشتر باشد آزمايش آن ها بزرگتر و سخت تر خواهد بود.

در بخش ديگري که نوع معجزه را بيان مي کند و سخن حضرت زهرا(س) را آورده است اين گونه مي خوانيم: " اي بابا، چرا به من ننمودي ، تامن نيز شاد شدمي؟ گفت: اي عزيز پدر، زيبايي، خود در آن بود که در تو پوشيده بود و تو نمي ديدي. " حکمت ديگري که در اين بخش مورد توجه واقع مي شود اين است که تنها هر معجزه اي را مي توان ديد و يا پنهان ماندن حکمت آن درنظر انسان را نمي توان موجب کم اهميتي آن و يا انکار آن دانست بسياري از معجزات پيامبران نيز که اکثر مردم زمان آن پيامبران اين معجزات را انکار مي کردند از حکمت آنها بي خبر بوده و بيهودگي افکار ايشان با درک نکردن حکمت آن معجزات همراه بوده است.

 در مقاله آخر که در مورد داستان ضامن آهو مي باشد به داستاني عامه پسند در خصوص حضرت رضا(ع) اشاره مي کند به داستان ضامن آهو مشهور است . در ابتدا نويسنده گفت و گوي خود را در مورد اين داستان با يکي از دوستان مطرح مي کند و بيان مي دارد که دوستي فاضل از او مي خواهد حقيقت اين داستان را براي او بازگو کند در اينجا چند نکته حائز اهميت مي نماييد با اتکا به نظرات نويسنده و نتايجي که از گفتار او با دوست خود به دست مي آوريم متوجه مي شويم که حقيقت داستان ضامن آهو آنگونه که تا به امروز در ميان مردم عوام شهرت پيداکرده است ، صحيح نيست.

در داستان عامه پسند نکاتي است که شايد توسط نقالان و قصه گويان براي جذابيت بيشتر آن افزوده شده است در اين ميان حقيقت اصلي داستان  حفظ شده وليکن مانند داستان هاي اساطيري ايران باستان به گونه اي افسانه پردازي در آن وارد شده و با حفظ اصل آن اندکي از جزئيات اساسي داستان دگرگون گشته است .

چندي از اين تغييرات اين چنين هستند در داستان واقعي زمان وقوع آن ، حضرت امام رضا(ع) به شهادت رسيده است ولي در داستان عامه پسند ايشان زنده اند و ضامن آهو مي شوند تا شکارچي از عمل شکار آهو پشيمان شود در داستان واقعي که توسط خود شکارچي مطرح مي شود به نوعي تفکر و تعمق آن فرد موردنظر بسيار جلب توجه مي کند زيرا پس از خواندن داستان اصلي که همه­ي جزئيات آن با منطق همخواني دارد نشانه هاي تغيير نگرش در طول تاريخ را مشاهده مي کنيم در اين ميان و در خلال اين داستان نکات پند آموزي به مخاطبان نمايان مي شود.

کتاب چهار مقاله درباره­ ي مولي الموالي علي(ع) و داستان ضامن آهو که نويسنده­ي گرامي و فاضل جناب دکتر احمد مهدوي دامغاني آن را نگاشته داراي نثري ساده و روان است در قسمت هايي که کتاب از ترجمه ي عربي به فارسي و برگرداندن امروزي نوشتارهاي کهن فارسي به فارسي امروزي تشکيل شده است . سبک نگارش نويسنده تا حدود زيادي حفظ مي شود و نشانه هاي يکپارچگي متن اصلي کتاب مشخص مي شود در بخش هايي که داراي توضيحات پاورقي نيز هست سعي برآن بوده تا تمامي نکات مهم ومورد استفاده­ي مخاطبان درآن گنجانده شود تا در درک آن ها خللي حاصل نشود . اثر از چنان احترامي نسبت به بزرگان دين برخوردار است که بايد آن را ارزشمند و ارزنده دانست .

در پايان با تشکر از نويسنده­ي اين کتاب و ناشر محترم آن لزوم نگاه عالمانه و دقيقتري که در پس اين مقالات بوده اند را متذکر مي شويم و بايد گفت اکثر نکاتي که نويسنده در جاي جاي متن به آن ها اشاره کرده بود در نظر ابتدايي و ظاهري پنهان از چشم مخاطبان قرار داشت هرچند داستان هاي مذکور در ادبيات ايران تکرار شده اند وليکن رويکردي که در اين اثر مورد نظر بوده تا حدي نو و تازه اند و بيش از همه همين تازگي و سادگي است که مورد توجه بوده است و اميد است درآينده از همين نويسنده نيز چنين آثار گرانقدري را مشاهده کنيم . با آرزوي توفيق روز افزون براي اين عزيزان.

 

 

چهارشنبه 8 آذر 1391 - 11:35


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری