پنجشنبه 8 تير 1396 - 10:2
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

م رستمي

 

گفتارهاي مرحوم استاد فلسفي

 

گفتارهاي مرحوم استاد فلسفي (خلاصه کتاب مکارم اخلاق در صحيفه سجاديه)

تلخيص و تنظيم: دکتر حسين سوزنچي

ناشر: شرکت چاپ و نشر بين الملل (پژوهشکده باقرالعلوم)

نوبت چاپ: چاپ اول   زمستان 1386

کتاب حاضر در واقع تلخيص سه جلد از آثار مرحوم فلسفي است که مشتمل بر 89 گفتار مي باشد، ايشان در اين سلسله گفتارها به شرح دعاي مکارم الاخلاق امام سجاد عليه السلام پرداخته است، کل اين سه جلد ظاهرا از نظر مرحوم فلسفي يک واحد يکپارچه قلمداد مي شده و فقط به خاطر حجم زياد آن در سه جلد منتشر شده است.

دعاي مکارم اخلاق امام سجاد يکي از دعاهاي معتبري است که در صحيفه سجاديه ارائه شده است، اين دعا حاوي يک دور معارف دين است که امام عليه السلام در قالب دعا نه تنها به بيان امهات مطالب اخلاقي، بلکه به شرح و زمينه سازي براي بسياري از معارف توحيدي پرداخته اند.

دعاي شريف مکارم الاخلاق حاوي تعاليم مهم و درس هايي آموزنده و انسان ساز است که افراد علاقمند و با ايمان در مضامين آن دقت کنند و محتواي آن را در نيکي فرا گيرند و دستورهايش را عملا به کار بندند، به همان نسبت از سعادت واقعي و کمال راستين برخوردار ميگردند.

از جمله گفتارهاي زينت بخش اين کتاب، صلوات، درخواست ايمان کامل، قدر و منزلت يقين، بهترين نيت، بهترين عمل، تکميل نيت، تصحيح يقين، در خواست اصلاح نفس، خدا و کفايت امر بندگان، قيامت و کارهاي مورد پرسش، صرف عمر در راه هدف خلقت و.. مي باشند.

يکي از اين گفتارهاي ارزشمند، درخواست ايمان کامل است «خدايا! ايمان مرا به کاملترين مدارج آن برسان» يکي از مباحثي که در اين زمينه به آن اشاره شده است، جايگاه عمل در ماهيت ايمان است، ايمان از ماده امن است، و آن حالت آرامش و اطمينان خاطري است که درباطن انسان تحقق مي يابد، بنابراين ايمان در اسلام عبارت است از حالت باور معنوي و آرامش نفس.

عده اي عقيده دارند که ايمان در اصل يک عقيده قلبي است و بس.کساني که عقيده دارند که ايمان فقط جنبه قلبي دارد به آياتي از قرآن استشهاد مي نمايند، مثلا در هر جا که آمده است، بعد از ايمان عمل صالح، معلوم مي شود عمل صالح غير از ايمان است.

در قسمتي از اين بحث، به تفاوت ايمان و اسلام اشاره شده است، امام صادق در اين زمينه مي فرمايد، بدانيد که اسلام عبارت از تسليم است و تسليم نيز اسلام است، کسي که از صميم دل تسليم خدا شود، اسلام واقعي دارد و آن کس که تسليم نشود داراي اسلام واقعي نيست، بنابراين اسلام پيش از ايمان تسليم ظاهري است و ارزش معنوي ندارد، اما تسليم بعد از ايمان يکي از بهترين و عالي ترين نشانه هاي ايمان واقعي است..

از موضوعات گفتارهاي ديگر متن حاضر، «تجديد رابطه» است، دعاي صحيفه در اين رابطه به اين شرح عنوان شده است: بارالها! موفقم بدار تا عمل کسي را که با من قطع رابطه نموده است با تجديد رابطه مکافات نمايم.

نيز در خصوص ارزش صله رحم، آمده است، جدايي دو نفر رحم و خويشاوند به مراتب از جدايي دو برادر مسلمان غير رحم مهمتر است و اين جمله امام ناظر به قطع رحم و صله رحم است. رسول اکرم صلي الله عليه واله و سلم فرموده است: مبغوضترين اعمال نزد باري تعالي شرک به خداوند است؛ پس از آن قطع رحم است، و پس از آن نهي از خوبي ها و امر به بدي ها است، حتي اگر رحم گناهکار باشد نمي توان با او قطع رابطه نمود. نه تنها گناه مجوز قطع رحم نيست بلکه به موجب روايت، کفر هم قاطع رحم نمي شود.

همچنين در گسترش عدل مي خوانيم، امام سجاد از پيشگاه باري تعالي مي خواهد که او را به زيور صالحين بيارايد و زينت متقين را بر وي بپوشاند تا بتواند در پرتو اين دو عطيه بزرگ الهي مردم را به صفات حميده و خصال پسنديده که مايه سعادت مادي و معنوي است متصف نمايد.

در ادامه متن حاضر به دعاي درخواست دفع مکر مکاران، اشاره شده است، اين دعا چنين است، بارالها! هر کس با من از در خدعه و نيرنگ وارد مي شود، تو به من مکري عطا فرما که بتوانم او را دفع کنم.

نيز در دنباله اين بحث، انواع مکر معرفي شده است، نظير مکر مذموم و مکر ممدوح. در مکر مذموم آمده است، افراد مکار اين روش پليد را به کار مي بندند تا از اين راه به هدف نامشروع خود دست يابند،  اسلام اين قبيل مکرها را تقبيح نموده و اولياي گرامي اسلام مسلمانان را جدا از آن بر حذر داشته اند. رسول اکرم (ص) فرموده است، مکر و خدعه و خيانت در آتش است.

کسي که مردم را فريب مي دهد، فرد باهوش و استعدادي است و هر قدر باهوشتر باشد مي تواند مکر خود را با نقشه اي پيچيده تر بنيان نهد و با ابهام زيادتري به اجرا بگذارد. علي عليه السلام مي فرمايد: اگر نمي بود که مکر و فريب و خدعه در آتش است، من در مکر نمودن و فريب دادن از همه مردم قوي تر بودم. دشمنان اسلام براي نابودي اسلام و از ميان بردن اولياي دين به صور مختلف خدعه ها نمودند، بعضي از آن مکرها با عنايت خداوند دفع شد، مثل نقشه اي که براي کشتن رسول اکرم کشيده شده بود و بعضي از آنها تحقق يافت و اثر سوء آن به جاي ماند و هم اکنون پس از گذشت قرن ها هنوز اسلام و مسلمين گرفتار عوارض شوم آن مکر هستند. مثل مکر معاويه در جنگ صفيين.

در توضيح و تفسير دعاي درخواست قدرت براي دفع ستمگر، به نقش اسلام در رهايي انسان ها از بردگي اشاره شده است: خداوند مردم را آزاد آفريده و نبايد انساني خود را برده و بنده انسان ديگري قرار دهد. امام علي عليه السلام فرموده است: فرزند عزيز بنده کسي نباش که قضاء الهي و اراده باري تعالي در اين است که تو آزاد باشي. يکي از خدمات بزرگ پيامبر اکرم صلي الله عليه و اله و سلم نجات دادن انسان ها از بردگي بود، قرآن کريم در اين باره مي فرمايد، و از دوش آنها قيد و بندهايي را که بر ايشان بوده است برمي دارد.

سلامت از شر دشمنان يکي از ديگر گفتارهاي کتاب حاضر است، دعايي که در اين رابطه مطرح شده است، چنين است، بارالها! کسي که مرا ارعاب مي کند و به اذيت و آزارم تهديد مي نمايد، تو مرا از شر او سالم و مصون بدار.

مواردي که اين گفتار را شامل مي شود، خوف و رجاء، تفاوت رعب با خوف، خوف و رعب مذموم، مي باشند. خوف و رجاء در حالت روحي است که بايد به طور متوازن و متعادل در افراد مؤمن باشد تا اثر سوئي به جاي نگذارد. راغب در مفردات مي گويد: خوف توقع رخ دادن امر ناملايم است از نشانه اي که انتظار ناملايم از آن يا به طور گمان است يا به علم و قطع، و رجاء انتظار رسيدن چيزي است مطلوب و ملايم از نشانه اي که وصول به آن ملايم از آن مظنون يا معلوم. ترس از عذاب الهي و اميدواري به رحمت واسعه او، ضامن اجراي قوانين ديني است.

تفاوت رعب با خوف اين است که رعب حالت خودباختگي است که بر اثر پر شدن ضمير آدمي از ترس، پديد مي آيد. رعب شديدتر و مؤثرتر از خوف است، از عواملي که مايه نصرت رسول گرامي اسلام شد رعبي بود که از آن جناب در قلوب مشرکين و کفار پديد آمد.

از ديگر گفتارهاي اين مجموعه، فرو بردن غيظ و آتش خشم، است که مشتمل بر عناويني  نظير، غضب عامل دفاع، غضب مانع عدالت، ضرورت کظم غيظ، راهکارهاي کظم غيظ، مي باشد.

انسان خشمگين مي تواند با انجام پاره اي از اعمال، خشم دروني را فرو نشاند: اگر ايستاده است، بنشيند، اگر نشسته است به پا خيزد، دست و صورت را با آب سرد بشويد، از محيط غضب خارج شود و از اين قبيل اعمال. انجام اين کارها نياز به توجه و تعقل دارد، بدبختانه هيجان غضب، عقل را تيره مي کند و نمي گذارد آدمي به خير و صلاح بينديشد، و آن را به کار بندد، لازم است افراد پاکدل انسان غضب آلود را از پرتگاه سقوط دور نمايند و به هر نحوي که ممکن است موجبات فرونشاندن خشم دروني او را فراهم آورند، از جمله راه هاي کظم غيظ توجه به پاداش هاي فراواني است که براي آن وعده داده شده است، امام باقر عليه السلام فرموده: هر کس غيظي را در باطن حبس کند با آن که اگر بخواهد مي تواند آن را اظهار نمايد و شخص مورد غضب را کيفر دهد، خداوند در قيامت او را از ايمني و ايمان پر مي کند.

در گفتار ديگري از اين کتاب با عنوان تنها از خدا مدد خواستن، مي خوانيم، بارالها! مرا به گونه اي قرار ده که در هنگام نياز و ضرورت فقط از تو مدد بخواهم و آنچنانم قرار ده که قضاي حوائجم را تنها از تو درخواست کنم و چنان باشم که در موقع ذلت و فقر به پيشگاه تو زاري کنم و حل مشکلم را از تو بخواهم. يکي از موارد ذکر شده در اين فصل، وسايل جلب نصرت خدا است، يکي از مراتب و درجات توحيد توحيد افعالي است، يعني توجه و باور به اينکه فعال مايشاء در تمام عوالم هستي ذات اقدس الهي است، اوست که در سراسر جهان وجود حاکم مطلق است، اگر چيزي را اراده فرمايد تحقق مي يابد و اگر نخواهد جامه عمل نمي پوشاند.

جهاني که در آن زندگي مي کنيم عالم وسايل و اسباب است و براي دست يافتن به هر مقصود و مطلوبي بايد در آغاز اسباب و وسايل آن را آماده نمود و اين سخن مورد قبول همه الهيون و ماديون است با اين تفاوت که ماديون مجموع جهان و اسباب آن را ناشي از تصادف و اتفاق مي دانند و هر سببي را در

انجام کار خود مستقل و اصيل مي شناسند اما الهيون تمام عالم و اسباب آن را آفريده خدا مي دانند و عقيده دارند که هر سببي با علم و اجازه باري تعالي انجام وظيفه مي نمايد.

وسايطي که خداوند در نظام تکوين مقرر فرموده مجازي فيض اوست و افراد با ايمان، عطاياي الهي را از راه آن مجاري طلب مي کنند. رزاق واقعي، ذات اقدس الهي است، اما مجراي رزق کشاورزي و دامداري و پرورش درختان ميوه است.

ياري نخواستن از غير خدا موقع اضطرار، دعاي ديگري در خصوص مکارم اخلاق صحيفه سجاديه است، موضوعي که در دل اين دعا گنجانده شده است، فلسفه امتحان الهي است، مهم ترين معناي فتنه آزمايش و امتحان و مخصوصا امتحان خداوند است، همه پيامبران الهي در قرون و اعصار گذشته ضرورت امتحان خداوند را به مردم اعلام نموده اند و گفته اند تا وقتي دار تکليف باقي و برقرار است اين سنت اجتناب ناپذير باقي خواهد بود...

پناه دلهاي غمگين از گفتارهاي ديگر کتاب حاضر است، حزن و اندوه مانند گريستن براي بشر يک امر طبيعي است و در تمام مردم، حتي انبيا و اولياي الهي وجود دارد، با اين تفاوت که افراد عادي وقتي با حزن و اندوه مواجه مي شوند، ممکن است سخناني ناروا بگويند، به ذات اقدس الهي و قضاي حکيمانه اش اسائه ادب نمايند و خود را در معرض خشم خداوند قرار دهند، اما اولياي خدا و مردان با ايمان همواره به قضاي باري تعالي راضي هستند، نه تنها کلام ناروا به زبان نمي آورند بلکه او را تکيه گاه و ذخيره خود مي دانند، در مصائب و شدائد به وي پناه مي برند ، با نيروي ايمان و با استمداد از ذات مقدسش، خاطر آزرده خويش را آرام مي کنند تا از اندوه و غم رهايي يابند.

حسين سوزنچي در تنظيم اين اثر در خصوص مرحوم فلسفي مي نويسد: مرحوم فلسفي در هر موضوعي که وارد مي شد به آيات و مخصوصا روايات متعددي ارجاع مي داد، متن آيه و حديث را همراه با ترجمه توضيحي ارائه مي نمود، که حکايت از تسلط خوب ايشان بر آيات و احاديث دارد، رويه اي که در اين جا در پيش گرفته شد اين بود که در هر بخشي برخي از آيات و احاديث که تناسب بيشتري با بحث داشت، انتخاب گرديد و در مورد آيات حتي الامکان متن آيه و ترجمه آمد، اما در حديث به ترجمه بسنده شد.

 

 

 

چهارشنبه 8 آذر 1391 - 11:31


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری