يكشنبه 29 مرداد 1396 - 10:21
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

گزارش

 

داود خسروي

 

آئين هايي نمايشي در غباري از فراموشي

 

گزارشي از آئين‌هاي سوگواري محرم در ايران

به گزارش خبرگزاري ايکنا در فرهنگ ايراني و اسلامي بي‌شمار آئين‌هاي عزاداري وجود دارد كه ايرانيان به دليل ارادت به خاندان عصمت و طهارت(ع) از ديرباز آنها را با بياني شيوا و نمايشي طراحي كرده‌اند؛ آئين‌هايي كه هر كدام براساس فلسفه و دليلي به وجود آمده و روزگاري رونق و حياتي داشتند و اكنون به دست فراموشي سپرده شده‌اند.

اگر نمايش را در مفهوم عام اينگونه معنا كنيم كه هر آنچه بتواند به واسطه بيان و حركت حاصل از كنش و واكنش نسبت به پديده‌هاي پيرامون خود به منصه ظهور برسد، پس به گواه تاريخ بسياري از رسوم عزاداري ايران زمين در شرح عاشورا و بيان مصائب امام‌حسين (ع) رنگ و بويي نمايشي دارند.

هر چند كه با گذشت زمان و پديد آمدن و رواج بسياري از مظاهر فرهنگي متأثر از آسان شدن روابط ميان ملل دنيا، دل مشغولي‌هاي مردم نسبت به گذشته حتي در شكل ظاهري مراسمات سوگواري نيز تغيير كرده است اما بد نيست گاهي به آنچه كه به عنوان ميراث فرهنگي اين مرز و بوم درآميخته با هنر در مورد اقامه عزاي امام حسين(ع) وجود داشته نيز رجوع كنيم و هويت ملي و اسلامي خود را از اين رهگذر جويا شويم.

البته جسته و گريخته در شهرستان‌ها و نقاط گوناگون سرزمين پهناور ايران همچنان پايبندي مردم به حفظ اين آئين‌هاي نمايشي در راستاي عزاداري ماه محرم و صفر را شاهد هستيم اما بيم آن مي‌رود كه با گذر نسل‌ها، ميزان توجه به صيانت از اين ميراث كمتر شود تا آنجا كه خداي ناكرده ديگر اثري از آنچه كه پيشينيان بدان اشتغال داشتند و آن را به عنوان سند معتبر فرهنگي ستايش مي‌كردند وجود نداشته باشد.

بي‌ترديد با تذكر و بيان ويژگي اين آئين‌ها و همچنين معرفي و به كار بردن شكل آئيني آن در ساخت آثار فرهنگي و هنري است كه مي‌توان اميد به اين مسئله داشت كه در كوران گذر زمان آسيبي متوجه اين ميراث نخواهد بود و همچنان پايدار و پابرجا مي‌ماند.

با وجود آنكه تعداد آئين‌هاي نمايشي موجود در زمينه عزاداري ايام محرم و صفر بي شمار است و ذكر آن در اين مقال نمي‌گنجد و نياز به صرف مدتها وقت براي تحقيق و تفحص دارد تا پس از آن در چند مجلد مكتوب به ثبت و ضبط برسد اما ذكر نام و شرح مختصر در مورد ويژگي برخي از مهمترين آئين‌هاي نمايشي در عزاي سيدالشهدا(ع) خالي از لطف نيست.

«مناقب‌خواني» يكي از اين آئين‌هاي كهن در رثاي بزرگان دين است كه با استفاده از نقل‌هاي معروف حاصله از آثار مكتوب مقاتل و همچنين به كار بردن صوت خوش‌الحان، جمعيت عزادار ميزان ارادت خود را به ساحت ائمه اطهار(ع) ابزار كرده و در ذكر مصائب وارده به آنها به اعمالي همچون سينه‌زني و زنجير‌زني پرداخته كه اين دو در اصل وجه نمايشي آئين «مناقب‌خواني» است.

اگرچه شيوه معمول در اين روزگار اين آئين پرقدمت را تبديل به مراسم ديگري همچون روضه‌خواني كرده است اما به جرأت مي‌توان گفت كه ديگر ارزش‌هاي نهفته در «مناقب‌خواني» در شكل حاضر به چشم نمي‌خورد و برخي سهل‌انگاري‌ها در نحوه اجرا و به كار بردن برخي صورت‌هاي ناشايست نمايشي، آن را متأسفانه تا سطح يك كار بي‌ارزش تنزل داده است.

«طشت‌گذاري» اما شايد يكي از آئين‌هايي عزاداري باشد كه در آن عنصر نمايشي بيشتر از موسيقي و آوا به چشم مي‌خورد و اين مراسم آئيني از آن نظر ارزش و اعتباري دوچندان پيدا مي‌كند كه در حقيقت جزئي از آئين‌هايي است كه به پيشواز محرم مي‌رود و در نتيجه تلنگري به شيعيان است كه با پايان ماه ذي‌الحجه بايد خود را براي عزاي شهادت حسين(ع) آماده كنند.

منشأ اين مراسم آئيني و نمايشي تركي است و هموطنان آذري به ويژه مردم اردبيل چند روز پيش از فرا رسيدن محرم طشت‌هاي آبي كه رمزي از فرات است در مساجد و حسينيه‌ها مي‌گذارند و روز 27 ذيحجه و براساس يك روايت تاريخي كه روزي است كه كاروان امام حسين(ع) براي نخستين‌بار با سپاه حربن يزيد رياحي مواجه شد و سپاه او را سيراب كرد به تبعيت از مقتدايشان، طشت‌ها را پر از آب مي‌كنند كه اين عمل با ذكر مصيبت و عزاداري و سينه‌زني تلفيق مي‌شود.

«نخل گرداني» آئين ديگر نمايشي است كه بيشترسراغ آن را مي‌توان در بخش‌هاي كويرنشين و خشك ايران گرفت و براي آن سازه چوبي را كه در اصل حجله عزاست را با تصاويري زيبا و آينه تزيين مي‌كنند و همچون علم‌گرداني چند نفر آن را حمل كرده و عده‌اي نيز به دور آن گشته و بر سر و سينه مي‌زنند.

معمولاً 5 نخل براي اين مراسم آئيني و نمايشي در نظر گرفته مي‌شود كه عبارتست از نخل امام‌حسين (ع )، نخل حضرت ابوالفضل(ع)، نخل حضرت علي اكبر (ع)، نخل حضرت قاسم (ع) و نخل حضرت علي‌اصغر (ع ) كه به توالي و در روزهاي مخصوص به خود كار گرداندن آنها به انجام مي‌رسد.

چه خوب است در پايان اين يادداشت توجهي نيز به آئين عزاداري مردم خوزستان داشته باشيم كه در نوع خود و به واسطه جنبه‌هاي نمايشي‌اش، يكي از ناب‌ترين اشكال آئيني در سوگواري امام‌حسين(ع) است كه با نواخته شدن سنجي، دمام (طبل پوستي) آغاز مي‌شود.

صداي ايجاد شده از اين دو آلت موسيقي تداعي كننده چكاچك شمشي‌ها در هنگام نبرد(صداي سنج) و سم اسبان(دمام) است كه بي‌وقفه و بدون همراه شدن آوايي تا نزديك ظهر عاشورا ادامه پيدا مي‌كند و پس از آن و همزمان با شهادت امام حسين(ع)، اجراي اين آئين قطع مي‌شود و بلافاصله مراسم سينه‌زني به شكل حلقوي و دوار آغاز مي‌شود كه ممكن است شامل چند دايره متحدالمركز باشد كه مداح در مركز اين دايره ايستاده است.

از نظر فلسفي اين شكل عزاداري و سينه‌زني افراد كه به شكل دايره‌وار ايستاده‌اند جنبه نمايشي دارد و دايره‌اي كه آنها به گرد آن حلقه زده و سينه‌زني مي‌كنند در حقيقت تداعي‌گر گودال قتلگاه است كه آنها به دور آن چرخيده و ماتم‌سرايي مي‌كنند.

به تحقيق بايد گفت ميراث فرهنگي ايراني در تلفيق با فرهنگ اهل بيت بيشمار از اين مصاديق نمايشي در برگزاري آئين‌هاي عزاداري و حتي مراسمات اعياد و جشن‌هاي مذهبي دارد و با اين وجود ديگر نيازي به گرته‌برداري از فرهنگ بيگانه و آوردن گزاره‌هاي بي‌هويت در برگزاري اين آئين‌ها نيست بلكه بايد شرايطي به وجود آيد كه ضمن احياي چنين فرهنگي، زمينه براي ترويج آن در ميان ملل مختلف فراهم آيد.

 

 

سه‌شنبه 7 آذر 1391 - 10:8


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری