شنبه 30 فروردين 1393 - 4:43

كتاب

 

م رستمي

 

نگرشي بر تحولات صنايع دستي در جهان

 

نگرشي بر تحولات صنايع دستي در جهان

نويسندگان: حسين ياوري و فروهر نور ماه

انتشارات سوره مهر   پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامي

نوبت چاپ‌چهارم:  آبان 1384

كتاب حاضر با نيت آشنايي هر چه بيشتر ايرانيان دست اندرکار و علاقه مندان به صنايع دستي فراهم آمده و پنج فصل را شامل مي شود.

در نيم قرن گذشته صنايع دستي به عنوان يکي از زمينه هاي فعاليت هاي فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي در جوامع مختلف، عامل بسيار مؤثري در توسعه ي همه جانبه ي کشورهاي در حال رشد شناخته شده است در اين مدت، علاوه بر تلاشهايي که در سطح ملي براي احياي صنايع دستي صورت گرفته، توجه سازمان هاي تخصصي بين المللي نظير يونسکو، سازمان بين المللي کار، برنامه توسعه ي ملل متحد و مرکز مطالعات تاريخي، هنري و فرهنگي وابسته به سازمان کنفرانس اسلامي  به انجام تحقيقات، برگزاري کنفرانس ها و تهيه و اجراي طرح هاي مختلف، گوياي اهميت اين موضوع است.

توجه به صنايع دستي در کشورهاي مشرق زمين در ابتدا تحت تأثير عوامل اجتماعي و با هدف بالا بردن سطح اشتغال در جامعه و ايجاد درآمد براي گروهايي از مردم بود، ولي به سرعت آثار مستقيم آن در جهت احياي سنت هاي فرهنگ بومي و کمک به شکل گرفتن هويت ملي مطرح شد. همزماني اين نهضت با دستيابي کشورهاي در بند استعمار به استقلال سياسي پس از جنگ دوم، گوياي اين واقعيت است. به اين منظور فصل اول کتاب ابتدا به کلياتي در باره ي صنايع دستي و وضعيت کنوني آن پرداخته است: صنايع دستي به مجموعه اي از هنر، صنعت ها اطلاق مي شود که به طور عمده با استفاده از مواد اوليه ي بومي و انجام قسمتي از مراحل اساسي توليد به کمک دست و ابزار دستي ساخته مي شود که در هر واحد آن ذوق هنري و خلاقيت فکري صنعتگر سازنده به نحوي تجلي يافته و همين عامل وجه تمايز اصلي اين گونه محصولات از مصنوعات مشابه ماشيني و کارخانه اي است.

يکي از موضوعاتي که در اين فصل از کتاب بررسي شده است، در زمينه صنايع دستي و تحولات فن آوري است، در اين خصوص مي خوانيم، هر چند که ثبات تکنيک و اتکاء فوق العاده به نيروي بدني صنعتگر، از مهم ترين خصوصيات صنايع دستي و روستايي است، با اين حال ابزارها و روش هاي توليد در مدت طولاني ثابت نبوده، تا حدود زيادي از تحولات فني و صنعتي پيروي مي‌کند. البته تحول و دگرگوني در ابزارها و شيوه هاي توليد، بسياري از محصولات را به تدريج از محدوده ي صنايع دستي خارج کرده به نحوي که امروزه ادامه‌ي توليد و مصرف آن ها فقط به شکل فرآورده هاي صنعتي امکان پذير است ولي در عين حال نمي توان منکر اين واقعيت شد که استفاده از ابزار جديد و مواد مرغوب به عنوان دستاورد پيشرفت هاي صنعتي، کمک شاياني به شکوفايي رشته هاي موجود صنايع دستي کرده و حتي در مواردي به دوام و بقاء آن نيز ياري رسانده است.

در نتيجه‌ي اختراع بعضي ابزارها و وسايل جديد، قسمت هايي از مراحل آماده کردن مواد اوليه، ساخت و يا تکميل محصولات دستي به تدريج از صورت دستي خارج شده، بواسطه دستگاه ها يا ماشين هاي مختلف انجام مي گيرد، البته اين امر تا آنجا قابل قبول است که موجب تغيير ماهيت محصولات دستي و تبديل آن به يک کالاي ماشيني نشود و در اين جا است که موضوع فن آوري قابل انطباق با صنايع دستي مطرح ميشود...

در فصل دوم اين كتاب، موقعيت صنايع دستي در کشورهاي مختلف جهان، از جمله جهان سوم،  بررسي شده است: بر اساس مطالعات و تحقيقات به عمل آمده و آثار و اشياء گوناگوني که در کاوش هاي مختلف و متعدد باستان شناسي کشف شده که بخش مهمي از آن امروزه زينت بخش موزه ها و ساير مراکز هنري در کشورهاي مختلف جهان است، بسياري از کشورهاي جهان سوم را بايد مهد و کانون اصلي صنايع دستي به شمار آورد. اين صنايع در ممالک در حال توسعه از سابقه وسنت ديرين توليد برخوردار و داراي پشتوانه ي غني تجربي است. صنابع دستي در کشورهاي جهان سوم افزون بر نقش والاي فرهنگي، طي سده ها و بلکه هزاره ها به تأمين نوعي تعادل اقتصادي و اجتماعي نيز کمک کرده است؛ زيرا اين گونه صنايع همواره براي گروه هاي کثيري از صنعتگران شهري و روستايي ايجاد کار و درآمد کرده و از آن به عنوان عامل مهمي در رونق اقتصاد روستايي ياد شده است...

همچنين آمده است، صنايع دستي در کشورهاي صنعتي مفهوم گسترده اي دارد و بيشتر تفنني و سرگرم کننده است. به علاوه چون اين گونه ممالک به هيچ وجه با مشکلات بنياني کشورهاي جهان سوم مواجه نيستند، در کم تر کشوري از گروه آنان، سازمان دولتي خاصي براي حمايت و ترويج صنايع دستي فعاليت دارد و تنها در برخي از آنها تشکيلاتي براي اين منظور ايجاد شده است.

سازمان هاي بين المللي مرتبط با صنايع دستي و فعاليت هاي بين المللي براي معرفي صنايع دستي، موضوعي است که در فصل سوم نوشته حاضر بررسي شده است. از جمله ي اين سازمان ها سازمان تربيتي ، علمي و فرهنگي ملل متحد يونسکو، آشنايي با شوراي جهاني صنايع دستي، ... مي باشد.

براي بالا بردن آگاهي عمومي نسبت به صنايع دستي و معرفي هر چه بهتر آن در سطح جهاني، هر ساله کتاب هاي زيادي تهيه و انتشار مي يابد. نکته ي قابل توجه اين است که اغلب کتاب هاي منتشر شده در باره ي صنايع دستي کشورهاي صاحب نام در زمينه ي صنايع دستي، توسط سازمان هاي بين المللي و يا نويسندگاني از کشورهاي ديگر انتشار يافته نظيرمجموعه ي فرش هاي شرقي که تهيه و انتشار آن به وسيله ي مرکز بازرگاني بين المللي وابسته به سازمان ملل انجام گرفته يا کتاب صنايع دستي ايران که چندين سال پيش توسط نويسنده اي استراليايي انتشار يافته است.

 فصل آخر کتاب حاضر، به آشنايي با صنايع دستي برخي از کشورهاي جهان اختصاص يافته است، نظير هند، پاکستان، ژاپن، تايلند و..

امروزه در هر يک از کشورهاي جهان اعم از کشورهاي در حال توسعه و کشورهاي پيشرفته وصنعتي، مي توان صنايع دستي خاصي را مشاهده کرد و در ميان بيش از 230 کشور جهان که حدود 100 کشور آن عضو شوراي جهاني صنايع دستي هستند، صنايع دستي داراي مقام و مرتبه اي متأثر از وضعيت اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي هر يک از کشورها است، در اين فصل کوشش شده به چگونگي وضع صنايع دستي کشورهاي مختلف قاره هاي جهان که داراي سابقه ي تاريخي بيش تري هستند، پرداخته شود، صنايع دستي داراي مقام و مرتبه اي متأثر از وضعيت اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي هر يک از کشورها است. در اين بخش، وضعيت صنايع دستي 29 کشور منتخب از مناطق مختلف جهان مورد بررسي و نگرش قرار گرفته قرار و کوشش شده به چگونگي وضع صنايع دستي کشورهاي مختلف قاره هاي جهان که داراي سابقه ي تاريخي بيش تري هستند، پرداخته شود،

يکي از کشورهاي آسيايي که وضعيت صنايع دستي در آن بررسي شده است، کشور هند است: بر اساس شواهد و مدارک موجود شبه قاره‌ي هند وارث يکي از تمدن هاي کهن در دره‌ي رودخانه سند است. شهرهاي باستاني موهنجودارو و هاراپا، شبه قاره، کانون تمدني پنج هزار ساله بوده، هم عصر با تمدن هاي دره ي نيل در مصر و جلگه ي بين النهرين يعني تمدن هاي کلده و آشور، بابل و ايلام است. بر اساس ابزار و شباهت هاي موجود ميان برخي آثار کشف شده در اين دو منطقه که بيش از دو هزارو پانصد کيلومتر با يکديگر فاصله دارند، اين واقعيت محرز شده که ميان اين دو کانون تمدن اوليه، از طريق فلات ايران، ارتباط و مبادلاتي وجود داشته است. علاوه بر اين، آثار به دست آمده از غار معروف جانتا، در جنوب هند حاکي از تسلط و مهارت کم نظير هنرمندان هندي در ساخت آثار استثنايي است. اين پشتوانه تاريخي همراه با تنوع نژادي، قومي، مذهبي و به تبع آن گوناگوني عادات و سنت هاي رايج در اين سرزمين موجب شده که صنايع دستي به صورت گسترده، ريشه دار و پويا در کشور هند همچنان استمراريابد...

از ديگر کشورهاي آسيايي که صنايع دستي آن بررسي و ارزيابي شده است، کشور عربستان است: ... پس از ظهور اسلام شهرهاي مکه و مدينه به عنوان مرکز ثقل جهان اسلام اهميت روزافزوني يافت و اقوام و ملت هاي مختلفي که براي انجام مناسک حج به آنجا مي آمدند، که هرکدام با همراه آوردن کالاها و محصولات سرزمين خود موجب رونق و رواج تجارت مي شدند. کشف و استخراج منابع عظيم نفت در اوايل قرن بيستم سرآغاز تحولي جديد بود، زيرا افزايش تقاضا براي نيروي کار همراه با پرداخت دستمزدهاي قابل ملاحظه، در مناطق جنوب و شرق عربستان نظير يمن، عمان و العين که داراي سنت هاي توليد صنايع دستي بودند، اثر نامطلوبي بر جاي گذاشت و در پي افزايش ناگهاني درآمدها، کالاهاي وارداتي بازارهاي اين مناطق را تسخير کرد..

صنايع دستي عربستان صرفا جنبه ي مصرفي دارد و شامل حصير و سبدبافي با استفاده از برگ درخت خرما، سفالگري با خاک رس براي تهيه ي کوزه ي آب و برخي ظروف، عبا بافي با استفاده از کرک شتر، بافت چادر وخيمه با کابرد موي بز و ساخت زيورآلات محلي از نقره و مس است. مراکز اصلي اين فعاليت ها، در طايف و شهرهاي مجاور يمن نظير ابا سعود و الواديه و همچنين شهرهاي الجلوه و البادي در جنوب پايتخت است.

صنعت دستي قابل توجه عربستان که تا حدي جنبه ي تزييني دارد ودر نماي خارجي ساختمان ها کاربرد دارد، نوعي گره چيني چوب نظير مشبک کاري است که فواصل خطوط طرح ها را با قرار دادن شيشه هاي رنگي تزيين مي کنند...

همچنين در بخش ديگري از اين فصل صنايع دستي در چند کشور آفريقايي بررسي شده است، يکي از کشورهاي مطرح شده در اين کتاب مصر است، در اين خصوص مي خوانيم: کشور مصر در مسير 1300 کيلومتري دره ي رودخانه ي نيل و همچنين منطقه ي دلتاي اين رودخانه در کنار درياي مديترانه قرار گرفته و وارث يکي از کهن ترين کانون هاي تمدن بشري است که قدمت آن به بيش از 5 هزار سال مي رسد. آثار به جاي مانده از اين تمدن باستاني سرشار از عظمت و اعجاب و تحسين برانگيز است. فنون مختلف صنايع دستي که عموما در ساخت آثار و بناهاي مختلف به کار رفته همراه با نمونه هاي گوناگوني از اشياء طلا، برنز، سفالينه ها، اشياء شيشه اي و ادوات و ابزار سنگي همگي حاکي از تکامل و پيشرفت هنرها و فنون توليدي مصر باستان است.

در طي تاريخ طولاني مصر پس از انقراض سلسله ي فراعنه، ظهور و استمرار دين اسلام در اين سرزمين سرآغاز تحولي مثبت و سازنده در عرصه ي فنون مختلف، معماري، هنرها و صنايع دستي شد؛ زيرا در نتيجه ي تبادل فکري و فرهنگي هنرمندان و صنعتگران مسلمان، هر يک با توشه اي از اطلاعات و تجربيات و ويژگي هاي بومي و سنتي خاص سرزمين خود، افق هاي جديدي را براي بروز خلاقيت ها و نوآوري ها به روي هنرمندان و صنعتگران مصري گشودند، که در نهايت به بارورتر شدن ميراث مشترک اسلامي انجاميد.

نيز در قسمت ديگري از بخش حاضر وضعيت صنايع دستي در چند کشور اروپايي بررسي و ارزيابي شده است، از جمله ي اين کشورها اسپانيا است: طي قرن هاي گذشته در کشور اسپانيا توليد محصولات دستي براي شهرنشينان و ساخت فراورده هاي دست ساخته  به وسيله ي روستائيان براي مصارف شخصي به موازات هم پيشرفت کرده و به علت شرايط استثنايي تاريخي که پيوسته اسپانيا را به صورت محل برخورد تمدن هاي مختلف در آورده، صنايع دستي اين کشور امروزه بسيار غني و متنوع است.

در گذشته مهم ترين رشته هاي صنايع دستي اسپانيا شامل ساخت اشياء فلزي زينت آلات، نساجي دستي و بافت و رودوزي تابلوهاي تزييني بود وساخت محصولات چرمي، سراميک سازي و نساجي تا حد زيادي تحت تأثير صنعتگران مشرق زمين قرار داشت.

در قرن هيجدهم، اين صنايع از جهت تأمين کالاهاي مورد نياز، توجه شهرنشينان و طبقات مرفه را به خود معطوف ساخته، از آن زمان تأثير هنر فرانسه در آن بيشتربه چشم مي خورد. ولي صنعتگران روستايي به علت محدوديت انواع مواد اوليه ي موجود، قدرت ابتکار خود را در توليد فراورده هاي سراميک، اشياء چوبي، سبد، شيشه ي دست ساز و محصولات دست باف نشان داده اند که بيشتر بر اساس احتياجات و ضروريات محلي توليد مي شد و اين وضع تقريبا تا حدود سي سال پيش بدون تغيير عمده اي برقرار بود، اين صنعتگران هنوز هم در بعضي نقاط اين کشور يافت مي شوند.

در ادامه نيز به مهم ترين رشته هاي صنايع دستي کنوني اسپانيا اشاره شده است، نظير: ساخت محصولات فلزي، توليد زيورآلات، تهيه ي محصولات چرمي، توليد انواع محصولات دست باف، سراميک سازي، ساخت محصولات چوبي و..

همچنين در بخش ديگري از اين فصل آمده است: در اين کشور از1963 صنايع دستي مورد توجه بيش تري قرار گرفته و پيشرفت فوق العاده اي کرده است، به طوري که در هر يک از هفت ايالت استراليا، يک سازمان رسمي و فعال مشغول کار بوده، در سطح مملکتي نيز شوراي صنايع دستي استراليا مأمور هماهنگي کار سازمان هاي مذکور است، اين شورا در 1971 ميلادي با کمک دولت فدرال تأسيس شده است، صنعتگران دستي از اين طريق به نحو برجسته اي خود را در نمايشگاه هاي داخلي و خارجي شناسانده اند. در ضمن، تشکيل شرکت هاي تعاوني براي صنعتگران بومي و همچنين بهبود کيفيت توليد آنها و بازاريابي مؤثر براي توليداتشان از هدف هايي است که پيوسته شوراي صنايع دستي استراليا تعقيب کرده است، مهم ترين صنايع دستي استراليا مشتمل بر سراميک سازي، دست بافي، ساخت زينت آلات وسوزن دوزي، البته توليد محصولات چرمي، ساخت اشياء چوبي و چاپ پارچه نيز از ديگر صنايع دستي رايج در استراليا است. همچنين تعدادي صنعتگر نيز در رشته ي شيشه گري فعاليت دارند، نيز صنايع دستي استراليا بيش تر در شهرهاي بزرگ نظير سيدني، ملبورن، کانبرا و بريسبان متمرکز است.

به اين ترتيب امروزه صنايع دستي مي تواند به عنوان ميراث مشترک بشري در سطح بين المللي عاملي مؤثر براي نزديکي و همکاري بين کشورها تلقي شود و تجربياتي که هر يک از کشورها در زمينه اي خاص به آن دست يافته اند، پشتوانه ي اين همکاري و درک متقابل خواهد بود.

آشنايي با راهکارها و سياست هاي تشويقي و حمايتي به منظور اعتلاي جايگاه صنايع دستي در جامعه با توجه به بافت فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي هر کشور، از مباحث سودمند و آموزنده در سلسله تحقيقات مربوط به صنايع دستي در سطح بين المللي است

افزون بر کشورهاي جهان سوم، صنايع دستي در ساير ممالک نيز مورد توجه قرار گرفته و اين هنر صنعت به عنوان يکي از اهرم هاي توسعه در برخي از کشورهاي مطرح صنايع دستي قلمداد شده است مجموعه ي حاضر با نيت آشنايي هر چه بيشتر ايرانيان دست اندرکار و علاقه مندان به صنايع دستي فراهم آمده است و گامي است در جهت تحقيقات پربارتر در اين زمينه.

 

 

 

 

 

يكشنبه 23 مهر 1391 - 12:39


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری