پنجشنبه 26 مرداد 1396 - 8:14
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

گفتگو

 

فرهنگ متين

 

تئاتر دفاع مقدس بايد از خاستگاه ادبيات دفاع مقدس تغذيه شود

 

گفتگو با دکتر محمدعلي خبري

جنگ هشت ساله عراق با ايران و دفاع مردم ايران از سرزمين و باورها و ارزش­هاي ملي و مذهبي و حقوق انساني خودشان جدا از اين قاعده­ي کلي و جهاني نيست و چه سوژه­ها و موضوعات متنوع، تکان دهنده و غرور آفريني که اين تجربه­ي تلخ تاريخي مي­تواند در اختيار هنرمندان خلاق کشور قرار دهد با اين همه هم مسئولان فرهنگي کشور و هم هنرمندان صاحب نظر مشترکا اذعان مي­دارند که هنوز در اين عرصه آثار نمايشي قابل ملاحظه­اي خلق نشده است و يا تعداد آنها انگشت شمار است اگر مجموعه­ي مصاحبه­ها، نظرسنجي­ها و مقالات چاپ شده درباره­ي معضلات و مشکلات (تئاتر دفاع مقدس) را در يکي دو ساله اخير مرور کنيم به سادگي به اين نتيجه خواهيم رسيد که موانع رشد اين جريان تئاتري را همگان به خوبي مي­دانند و با وجود اختلاف ديدگاه ميان هنرمندان علاقمند به اين جريان و مسئولان فرهنگي و هنري هر دو گروه به زبان­هائي مختلف، نارضايتي خود از وضع موجود را عنوان مي­کنند و گاه در يک هفته بارها و بارها روزنامه­ها به تکرار گفته­هاي شبيه به هم صاحب نظران مي­پردازند. اما همين نظرها و مصاحبه­ها و آسيب شناسي­ها چند هفته پس از آن به کلي فراموش مي­شوند و بي آنکه تأثيري در سياست­هاي فرهنگي و برنامه ريزي­هاي هنري بگذارد به تدريج فراموش مي­شوند تا سالي ديگر که باز همين نظرها و آسيب­ها شناخته شده و بيان شده سال قبل در نزديکي­هاي جشنواره­هاي دفاع مقدس روزنامه­ها و رسانه­هاي ديگر را به خود اختصاص مي­دهد و دوباره به محض فروکش کردن تب جشنواره­ها فراموش مي­شود تا سال ديگر! نقد و بررسي اين فضا را اين بار از زبان مدير پژوهشگاه فرهنگ و هنر معماري پرس و جو شديم. دکتر محمدعلي خبري اميدوار است روزي اين گفتگوها و آسيب شناسي­ها مسير درست خودشان را در جريان مديريت هنري و فرهنگي حوزه هنر و فرهنگ پيدا کرده و گوش شنوا و دِلي صادق اين گفته­ها و واگويه­ها را به ديده­ي دِل بشنوند و بخوانند. به اميد آن روز:

- تعريف شخصي شما از تئاتر دفاع مقدس چيست؟

به طور کلي اگر به اسطوره­ها و بنيان­هاي تاريخي آدمي در طول تاريخ نگاهي بياندازيم متوجه خواهيم شد که بطور کلي جنگ و دفاع از خود داراي يکي از بزرگترين اهميت­ها در سير تکامل و تحول بشر بوده است. به نوعي ما فرهنگي را پيدا نخواهيم کرد که با فرهنگ جنگ و دفاع بيگانه باشد اين حرکت نيز در فرهنگ ما نيز جاري و ساري بوده است و اقوام ايراني نيز از اين حيث بي بهره نبوده­اند. پرداختن به اين امر در تاريخ ما از چند منظر قابل بررسي يکي اينکه پرداختن به جنگ از حيث مذهبي و تاريخي مي­تواند در جنگ تحميلي هشت ساله ما نمود پيدا کرده باشد و از حيث حفظ تماميت ارضي و وطن دوستي نيز مي­توان به دفع از فرهنگ ايراني اسلامي در دوران هشت ساله جنگ اشاره کرد يعني دفاع از فرهنگ ايراني اسلامي­مان خودش را در دفاع از کشور و دفاعمان در دوران جنگ هشت ساله رخ مي­نمايد. ما مي­بينيم که براي رسيدن به اين حقيقت طبقات مختلف مردم از دسته­ها و آداب و رسوم خاص هريک به نحوي پا به ميدان دفاع گذاشته­اند و در ايجاد اين دفاع بطور کلي مثر هستند به نوعي دست به دست يکديگر داده­اند تا بتوانند هر آنچه را که با اين فرهنگ و آداب و رسوم مخالف است را حذف کنند در اين جريان اولين و آخرين نکته­اي که مي­ توان گفت وجود يک وحدت ذاتي ميان مردم است که آنان را به اين سمت سوق مي­دهد البته نمي­توان از تأثيرات انقلاب اسلامي نيز در اين ميان غافل شد رويکردي که در آن با پرورش گروه­ها و اشخاص ثابت قدم توانسته­ايم اين وحدت را در زمان جنگ به نقطه اوج خودش سوق دهيم و يا اتکا به نيروي ايمان ذاتي خود دشمن را سر جاي خودش بنشانيم. اين الگو، الگوي ملت ما در مناسبات تهاجمي­اش قرار مي­گيرد و به نوعي اين مدل جايگزين مدل­هاي پرتنش گذشته مي­شود.

- چرا نمايشنامه نويسان ما از ايجاد خلاقيت در درام­هايشان صرف نظر کرده­اند؟

نمي­توان گفت که از اينگونه نوشتن صرف نظر کرده­اند اما اگر مي­خواهيم در اين باب به بحث بپردازيم بايد گفت که با گشتي در ديگر هنرها متوجه خواهيم شد که اين نقطه ضعف تمامي هنرها است که خالي از خلاقيت حرکت مي­کنند که اين خودش دلايل متفاوتي را مي­طلبد. در حوزه تئاتر دفاع مقدس هم نمي­توان گفت که کاري صورت نگرفته است اما به نظرم اين ميزان چه از لحاظ کمي و چه از لحاظ کيفي قابل قبول نيست البته در حوزه­هاي ديگر هم اينگونه است.

- اما انتظار از تئاتر دفاع مقدس که در اين زمينه مديران داعيه دار جريان هستند، بسيار بيشتر است؟

ببينيد ما زماني مي­توانيم به اين بحث به طور انتقادي و موشکافانه بپردازيم که شاهد باشيم براي اجراهايمان به اندازه کافي سالن داريم يا اصلاً به عقب­تر برگرديم براي نمايشنامه­هايمان به اندازه کافي اجرا داريم. چند درصد از نمايشنامه­ هايمان روي صحنه­ها اجرا مي­شوند اکثراً در نطفه خفه مي­شوند و يا در کتابخانه­ها خاک مي­خورند يا اصلاً بهتر بگوييم مگر در ديگر اقسام تئاتر مثل ابعاد سياسي، خانوادگي، اجتماعي و . . . کاري صورت گرفته است که حالا شما آمديد يقه­ي تئاتر دفاع مقدس را گرفتيد.

- چرا يقه نگيريم. ما مدعي تئاتر دفاع مقدس نيستيم؟

مدعي بدون ابزار و لوازم به چه کار آيد. اگر کارهاي سنگين داشته باشيم به کداميک از اين کارها اجرا مي­رسد. شرايط برگزاري اجرا در کدام سالن براي گروه­هاي هنري لحاظ شده است. يک گروه در طول سال حداکثر مي­تواند دو اجرا داشته باشد خب اين گروه چگونه مي­تواند معاش خود را تأمين کند در کداميک از اين گروه­ها مي­توان کشف استعداد کرد هرچند که اين استعدادها راه خودشان را پيدا مي­کنند اما آيا نبايد بعد از سالها يک گروه تمام حرفه­اي براي اجراي اين نوع کارها داشته باشيم. امروز با کدام متر مي­توان آثار خوب را از آثار به ظاهر خوب جدا کرد. کدامين شناخت امروز به کمک ما مي­آيد. ما از يک طرف بصورت آني نمايشنامه توليد مي­کنيم اما اجرا به گروه­ها نمي­رسد از طرفي هنوز نيروهاي آماتور از حرفه­اي مشخص نشده است همچنين در طول اين 50 يا 60 گروه هنري که کارها را اجرا مي­کنند حداکثر سالي 2 اجرا براي هر گروه شکل مي­گيرد آيا مي­توان اسم اين روند اجرا را برگزاري تئاتر گذاشت؟

- فضاي آکادميک در نظم بخشي به اين اوضاع چقدر مؤثر است؟

در کدام دانشگاه ديده شده است که يک هنرمند ملي بيرون داده باشند. اصلاً کداميک از بزرگان ملي ادبي و هنري و فرهنگي ما صرفاً از سواد علمي به اين نقطه رسيده­اند اگر اين تئوري در مرحله عمل اجرائي نشود ما نمي­توانيم هنرمندي خلاق توليد کنيم. بايد هنرمندان تئوري ما به مرحله عمل برسند و خلاق بزرگ شوند مگر در تهران و شهرستان­ها چند سالن يا اجرا در طول سال تشکيل مي­شود. هر فردي در اين کشور وقتي صبح از منزل بيرون مي­رود به عنوان يک فردي که شغل دارد محسوب مي­شود اما چرا اهالي تئاتر اين وضعيت را ندارند. با سالي 2 اجرا آيا يک هنرمند مي­تواند خلاقيت خود را شکوفا کند يا اينکه در طول روز بايد به فکر معيشت و بدهکاري­هايش باشد.

- مديران معتقدند نمايشنامه خوب نداريم.

اين يک سخن غيرحرفه­اي است اگر نداريم بايد ديد دليل اين اتفاق چيست. ما در طول سال 2 اجرا داريم از اين دو اجرا چقدر حمايت مي­کنيم آيا افراد آماتور از اهالي حرفه­اي اين کار جدا شده­اند امروز شاهد اين هستيم که با گذشت چندين دهه از جنگ­هاي جهاني اول و دوم هنوز هم آثار بزرگ و اثرگذاري در کليه زمينه­هاي هنري در سراسر جهان خلق مي­شوند سهم ما در اين خلق چيست؟ آيا ما از همين دفاع مقدس خودمان هم توانستيم آثاري خلق کنيم که جهان را متأثر کند شايد متأثر کردن جهان کمي زياده خواهي باشد. هنرمندان داخل کشور چقدر از اين اجراها استقبال مي­کنند مهمترين نکته در اين بحث اين است که ما شرايط اجرا نداريم.

- منظورتان به طور واضح از خلا شرايط اجرا چيست؟

اين شرايط اجرا گروهي از شرايطي چون هنرمندان، مخاطب، سرمايه، مکان و . . . در برمي­گيرد. ما بايد براي سلايق مختلف مردم کارهاي مختلفي اجرا کنيم تا در رأس و اولين قدم بتوانيم اين افراد را با محيط تئاتر آشتي دهيم بعد از اين مرحله مي­توانيم با توجه به رويکردهاي مختلف تئاتر دفاع مقدس را کم کم و با توجه به نيازهاي گروه­هاي مختلف در قالب­هاي متنوع بر روي صحنه اجرا کنيم.

- پس معتقديد مشتري هم خواهد داشت؟

اگر مشتري نداشت پس فروش­هاي ميلياردي سينمائي يا دوران خوش و زيباي تئاتر دهه 60 چه بود.

- امروز نمي­توان کارها را با يکديگر با توجه به گسست شرايط مقايسه کرد؟

اين جريان را قبول داريم اما ظرف و مظروف با يکديگر مي­آيند. اگر آگاهي مناسب داده شود نياز نيز توليد مي­شود و براي اين نياز بايد اثر خوب هم نوشت و هم توليد کرد. اين داستان گستره خودش را مي­طلبد در اين شرايط ما با يک مثلثي روبرو هستيم که اضلاع آنرا مخاطب، هنرمند و مديران تشکيل مي­دهند اين سه ضلع بطور مستمر با يکديگر درگير هستند و نمي­توانند بدون يکديگر بقا داشته باشند پس اگر اين سه ضلع را باور کنيم و براي آن نيز برنامه ريزي مدون انجام دهيم مي­توانيم اميدوار باشيم که شرايط امروز تئاتر دفاع مقدس از اين برهه­ي بحراني خارج شود.

- در اين مثلث فرهنگي مقوله مميزي يک گسست ميان دو ضلع مخاطب و هنرمند با مديريت ايجاد نمي­کند؟

بسياري از متون هستند که به اين درد دچار مي­شوند اگر هنرمندان حريم و مرزها را رعايت کنند و نخواهند با کوچکترين فرصت مرزها را درنوردند مي­توان بهترين کارها را در اين عرصه توليد کرد. مدير هم بايد اندکي با صلابت فکر کند مديريت هنري کشور بايد نياز مخاطب را در نظر بگيرد. بايد دغدغه­هاي مردم و کساني که در توليد کار دست دارند را متوجه باشد تا بتوان اثري خلق و اجرا کرد که بتواند ذهن­ها را به فکر و حرکت و دوستي سوق دهد. اما بايد توجه داشت که افراد حرفه­اي را از افراد آماتور جدا کنيم چون معتقدم صحنه جاي اجراي تجربيات افراد نيست. يعني اساساً هر تجربه­اي قابل اجرا نيست و براي مردم نيست. پرداختن به اين تجارب بر روي صحنه­ها هم باعث شده است که اين رويکرد منفي در اين سطح بوجود بيايد کار تجربي نبايد براي عامه مردم پخش شود چرا اثرگذاري مثبتي نخواهد داشت.

- چرا در تئاتر دفاع مقدس شاهد کمترين ميزان اقتباس هستيم؟

به طور کلي هيچ تئاتري نبوده است که با خاستگاه ادبي خودش چفت نبوده باشد. دفاع مقدس هم اينگونه است که در طول سير تحول خودش هميشه با ادبيات خاص دفاع مقدس همگام شده است ادبيات جنگ رشد خوبي داشته است اما اين رشد همگام با رشد تئاتر نبوده است بنابراين تئاتر در اين مسابقه عقب مانده است. بنابراين اهالي تئاتر سعي دارد اين خلا را با نگارش نمايشنامه­هاي تخيلي پر کنند که اين اتفاق هم به نظر با شکست مواجه شده است چرا که بهترين کار بازگشت تئاتر به زيربناهاي ادبي خود و پرداختن به تاريخ ادبيات دفاع مقدس است تا اين قالب هنري بتواند به پختگي لازم برسد از طرفي زبان تئاتر زبان نمايش است و با زبان ادبيات که زبان داستان است متفاوت است هنرمندان بايد توانائي اين تغيير را در خود داشته باشند که بتوانند زبان داستاني را به زبان نمايشي تبديل کنند.

- چقدر به اين جريان خوش بين هستيد؟

به نظرم اين ارتباط ميان ادبيات و صحنه مدت­ها است عملي شده است اما بنابر دلايلي که در سؤالات قبل گفته شده است اندکي سرعت خود را پايين آورده است.

- به نظر مي­رسد هنرمندان علاقه­اي به بازي در اين نوع نمايشنامه­ها ندارند؟

اصلاً اينگونه نيست.

- شايد نگران خودسانسوري هستند؟

به نظر خودسانسوري وجود ندارد و اين حرف­ها بيشتر ساخته ذهن افراد است.

- مدعاي اين سخن نگاه هنرجويان در مجامع آکادميک است؟

شما نبايد آمارتان را افرادي قرار دهيد که هنوز به سطح پختگي هنري نرسيده­اند معيار بايد افرادي چون آذرنگ باشند که هرکسي علاقه دارد در اجراهاي ايشان ايفاي نقش کند. اين اجراها هم اگر شرايط اجرا مهيا باشد اجرا صورت مي­ گيرد و افرادي چون آتيلا پسياني در اين اجراها کار مي­کنند.

- منتقدين چقدر سعي دارند التهاب موجود در اين فضا را فرو بنشانند؟

در باب منتقد و نقد بهتر است سخني نگويم چرا اعتقادم اين است که اصلاً منتقد جدي وجود ندارد. در اين عرصه هرکسي نان تعارفات خودش را مي­خورد منتقد ناآگاه به چه کار مي­آيد. افرادي که کارها را بررسي نمي­کنند و از روي دلخوشي و تعارفات و کينه نظر مي­دهند نمي­توان به اين آراء اعتماد کرد اين نگاه متأسفانه در عرصه­ي هنري بخصوص تئاتر و سينما غوغا مي­کند.

- نهادهائي همچون حوزه هنري و ارشاد اسلامي که در تبيين سياست­هاي فرهنگي کشور متولي و اعمال نظر مي­کنند در رشد و نمو تئاتر دفاع مقدس چقدر مي­توانند مؤثر عمل کنند؟

در حال حاضر با ساختار موجود ما ساليانه چيزي حدود 70 هزار فارغ التحصيل از دانشگاه­هاي هنر سراسر کشور داريم اين نهادها چه امکاناتي را مي­توانند در اختيار اين گروه­ها قرار بدهند تا بتوانند استعدادشان را کشف و به نوعي در اين جريان هنري پايدار به حرکت خود ادامه بدهند ما با اين پتانسيل عظيم انساني هنري چه مي­کنيم؟ اينها سرمايه­هاي هنري ما هستند در حاليکه هيچ ساختار يا سرمايه خاصي براي اين افراد اختصاص نمي­دهيم امروز از هنر تئاتر و سينما به عنوان صنعت ياد مي­شود در حاليکه در تهران يک فرد هنرمند بايد با ماشين که اگر ماشين داشته باشد مسافرکشي کند. جايگاه اين هنرمندان جوان کجاست؟ نهادهاي مربوطه چه برنامه­ريزي براي رشد اين جوانان به خرج داده­اند؟ خود من که مسئول پژوهشگاه فرهنگ و هنر هستم ساليانه تعداد انگشت شماري پژوهش به دستم مي­رسد. خب يک دانشجو چگونه و با چه امکاناتي مي­تواند دست به پژوهش بزند. اصلاً نمي­داند که درباره چه موضوعي بايد پژوهش کند!! اجرا و آموزش هم بسيار کم و سطحي است.

 

سه‌شنبه 18 مهر 1391 - 10:13


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری