جمعه 6 مرداد 1396 - 23:36
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

مقاله

 

روابط عمومي اداره كل تبليغات اسلامي استان بوشهر

 

جايگاه عقل در تعليم و تربيت اسلامي

 

 چکيده:

هدف اين مقاله بررسي جايگاه عقل در تعليم وتربيت اسلامي است . در اين رابطه منابع معتبر اسلامي مورد استفاده قرار گرفته است  .

بي شک جايگاه عقل در آموزه هاي ديني نقش بي بديلي است ، که در کنار ساير جنبه هاي تربيتي ، مي تواند در سعادت بشر تاثير گذارباشد.                                                                        

جز با عقل ورزي وخرد ورزي نمي شود فلسفه زندگي را تفسيرنمود، ولازم است که با انديشه در راستاي قرب الهي حرکت نمود.

                                    

مقدمه:

بي شک يکي از نعمت هاي بزرگ خداوند به بندگانش نعمت عقل است تا بوسيله اين نعمت،فرزندان ابوالبشر ،نسبت به ساير جانداران برتري يابند ،وراه تکامل ورسيدن به قرب الهي را طي نموده و  به سعادت دنيا وآخرت نائل شوند .تا کنون همه ما که مراحل مختلف تحصيلي را پشت سرگذاشته ايم در باب جايگاه عقل واستفاده از اين نعمت الهي زياد شنيده ايم اما اکثرا در مقام عمل تا چه اندازه توانسته ايم اين مهم را دستاويز قرار دهيم سوالي است که بايد مورد بررسي قرار بگيرد. البته جهت بررسي واهميت جايگاه عقل در تعليم وتربيت اسلامي شناخت درستي از تعليم وتربيت وابعاد مختلف آن بايد مد نظر قرار داد واصولا بدون توجه به ابعاد مختلف تربيتي به ويژه تربيت اسلامي نمي توان در مورد آن به يافته ها ونتايج علمي دست يابيم. دين مبين اسلام يکي از روشهاي مهم دستيابي به تربيت ديني را در گرو اندسشيدن وبهره بردن از قوه عقلي عنوان مي نمايد ودر قرآن از عدم استفاده اين نعمت الهي به بندگان خود هشدار مي دهد که ((افلا تعقلون ، لعلکم تتفکرون، افلا يتذکرون، افلايتدبرون)). و در ادامه به ابعاد گوناگون عقل خواهيم پرداخت و ديدگاه اسلام را در اين باره خاطر نشان خواهد شد .ضمن اينکه از تعليم و تربيت بعنوان يکي از اهداف مهم اين پژوهش نيز غافل نخواهيم شد وهمزمان به هردومقوله خواهيم پرداخت.                                                              

 

بخش اول: ويژگي هاي عقل

  1.معني عقل:

واژه عقل از ((عقال)) است و عقال زانوبند شتر گفته ميشود و از اين جهت عقل ناميده ميشود که بر سرکشي غرايز و هوسها بند مي نهد(ِ مير محمود ساعي- اخلاق و تربيت اسلامي )ازآنچه گفته شد مي توان نتيجه گرفت که استفاده از نحوه عقل به منظور دوري از افراط و تفريط در امور است. يعني انسان به کمک اين موهبت الهي چنان در زندگي گام بر خواهد داشت که نه بخاطر زياده روي در نيکي ونه بد کاري دچار دردسر و گرفتاري نميشود (لايستعان علي الدهر الا با لعقل (علي عليه السلام)جز با کمک عقل به مشکلات زندگي نميتوان فايق آمد. حال وقتي از عقل بعنوان يک باز دارنده ياد ميکنيم ميتوانيم به اين نتيجه برسيم که اين جنبه حيات بشري تا چه اندازه در راستاي تعليم و تربيت صحيح اسلامي ميتواند تاثيرگذار باشد بگونه اي که عدم استفاده از آن زاييده پليدي و دور شدن از مسير الهي و گرفتاري در گرداب حوادث است . ويجعل الرجس علي الذين لا يعقلون خداوند پليدي را بر آنهايي که عقل خود را بکار نمي بندند قرار مي دهد (يونس،آيه99 ) البته از واژه عقل معاني و تعابير ديگري از جمله تمييز بين خير و شر و.... نيز استفاده ميشود که بدليل اطاله کلام از ذکر آن خودداري مي شود. 

2. تقسيم بندي عقل:                                                                                                          

بر طبق فرمايشات حضرت امير المومنين علي (ع): العقل عقلان، مطبوع و مسموع ، و لا ينفع المسموع ما لم يکن مطبوع ،کما لا الشمس و نور الشمس و نور العين ممنوع:ِيعني(عقل بر 2 قسم است ،اول عقلي که بطور طبيعي و بر اساس سنت آفرينش نصيب بشر ميشود و ديگري عقلي که از راه شنيدن سخنان ديگران و فرا گرفتن معلومات از اين و آن عايد مي شود اولي مانند کسي است که چشمش نابينااست واز نور خورشيد براي بينايي خود نفعي نمي برد ، کسي هم که فاقد عقل ذاتي باشد، شنيده هايش براي افزايش عقل او نفعي نخواهد داشت (جلد17بحار الانوار-ص116)، وقتي به افرادي که فاقد عقل هستند وبه اصطلاح امروز ديوانه هستند برخورد مي کنيم مي دانيم به وديعه گذاشتن نعمت عقل در وجود انسان چه موهبتي است. لذا لازم است ضمن بجاي آوردن شکر اين نعمت الهي،همواره در صدد افزايش عقل برآييم وبا فراگرفتن معارف الهي وبکارگيري در زندگي شخصي واجتماعي خويش در راستاي تعليم وتربيت صحيح گام برداريم . زيرا که پايه واساس نظام تربيتي اسلام بر تعقل وفهم استوار است (علي شريعتي،تعليم وتربيت اسلامي)،اهميت اين فهم تا بدانجا است که سفارش دين مبين است،تا پايان عمرازعقل ورزي فرو گذار ننماييد.                                                 

3.اختلاف عقلي بشر:  

در نگاه اول متوجه مي شويم که عقل همه افراد به يک اندازه پرورش نيا فته وانواع بشر در اين رابطه داراي تفاوتهايي هستند . بقول مولوي تفاوت عقل انسانها ممکن است از زمين تا آسمان باشد :                                                 

هست عقلي، همچو قرص آفتاب       هست عقلي، کمتر از نور شهاب         

    اين از تفاوت استعداد هاي افراد نيز نشات مي گيرد، به همين خاطر در اين رابطه تقسيم بنديها يي صورت مي گيرد  که از آن جمله مي توان به افراد مستعد، متوسط وضعيف از حيث برخورداري ازميزان تعقل وعقل ورزي اشاره نمود                                                                                                    

رسول اکرم (ص): انا معاشرالانبياء امرنا ان تکلم الناس علي قدر عقولهم يعني ما جمعيت پيامبران مامور هستيم با مردم به ميزان عقلشان سخن بگوييم (اصول کافي،ج1،ص27)  بنا بر آنچه گفته شد مي توان به اين نتيجه رسيد که دست يابي به تعليم وتربيت صحيح در افراد مختلف متفاوت است. هرچند به غير ازعقل سايرجنبه هانيزدر مقوله انسان سازي موثر هستند.                        

                                                                                         

4.عقل وجهل                                                                                                            

در  مقابل عقل ورزي ،جهل و ناداني قرار گرفته است که به تعبير بزرگان دين ما يکي از دشمنان انسان است ،کساني که در گرو جهل خود هستند همواره از مسير روشن و ترسيم شده الهي به بيراهه رفته و دچار سر در گمي و طغيان مي شوند . جز با انديشه ورزي نمي توان سره را از نا سره تشخيص داد . هر آنچه که به عنوان امتيازات عقل بر شمرديم عدم جاودانگي آنرا بايد در جهل جست . يکي از بالاترين درجات عقل همانا خوف و خشيت الهي است انما يخشي الله من عباده العلموا (فاطر 28):همانا بندگان دانشمند خدا از او مي تر سند کساني که حزب شيطان در باطن ذات و مملکت روح آنها غالب است .                                                                      

بايد مملکت وجود خويش را از جهل و ناداني برهاند تا بتواند به سر منزل مقصود نايل آيد (جنود جهل و عقل ،حضرت امام خميني (ره))،جهل و ناداني هيچگاه در سر زمين دل دانشمندان راه نخواهد يافت و ايشان همواره در حال نوآوري و تلاش جهت تکامل شخصيت اجتمايي و اخلاقي خويش است و تمام کردار و اعمالش را مطابق با رضايت حضرت ربوبي تنظيم مي کند و از هوسرانيها و از دست دادن فرصت طلايي عمر خودداري مي کند و خود را براي روزي که نه مال و فرزندانش براي او سودي دارد خود راآماده مي کند.  

از قيامت خبري مي شنوي             دستي از دور بر آتش داري

5.عقل و تخيل                                                                                        

خيالبافي که با عالم خارج ارتباط ندارد ولي موضوعي معين دارد ومي تواند سازنده ومخرب باشد (ساعي،ص162،163)همواره با انسان است. در مقابل اين خيالبافي تامل يا تفکر تاملي قرار دارد. در واقع پيچيده ترين رفتارها ي عقلي يا ذهني مخصوص انسان است که در آن شخص ، ّبا يادآوري وتنظيم تجارب واطلاعات قبلي وايجاد رابطه ميان آنها با روشهاي تازه،مشکل يا مساله اي را حل مي کند. همانطور که از گفتار بر مي آيد در تمام موارد اين عقل است که پرده هاي گمان را پاره نموده وآدمي را بسمت ، واقعيتها رهنمون مي کند، دور شدن از تفکرات سطحي ورسيدن به عاقلانه ترين تصميم گيري در پرتو نگاه تيز بينانه است . واين متضمن داشتن روحيه تعقلي است.                                                                           

 

بخش دوم:عقل وجنبه هاي مختلف تعليم وتربيت اسلامي

  1 .تعليم وتربيت وعقل:

همانطور که اشاره شد با توجه به اينکه براي رسيدن به جايگاه عقل در تعليم وتربيت اسلام لازم است تسلط کافي به مقوله تعليم وتربيت داشته باشيم به برخي از تعاريف واهداف اين مقوله مي پردازيم . در اين رابطه جان ديويي دانشمند آمريکايي اهداف تعليم وتربيت را بصورت هاي ذيل عنوان مي کند.                                                                                                      

الف)تعليم وتربيت به معناي آمادگي

ب)تعليم وتربيت به عنوان آشکار کردن استعداد

ج)تعليم وتربيت و تشکيل يا پرورش قواي ذهني

د)تعليم وتربيت به عنوان تشکيل ذهن

و)تعليم وتربيت به عنوان تکرار وتوجه به گذشته

(علي شريعتمداري، اصول وفلسفه تعليم وتربيت)

با توجه به اهداف اشاره شده در خصوص تعليم وتربيت ميتوان گفت ، جهت نائل شدن به اين اهداف داشتن  قوه عقلاني يک ضرورت است. بنابراين هرچه قدر ميزان عقل ورزي در انسان داراي در جات عالي تري باشد به اهداف تعليم وتربيت بهتر دست خواهيم يافت.

 اصولااگر نعمت عقل نباشد، انسان به فکر انديشيدن و رسيدن به قله هاي کمال و انسانيت نخواهيد رسيد واصولا همانند جانداران ديگر اسير شهوات و غرايز دنيايي خواهد بود. البته لازم است در اين رابطه با توجه به موضوع بحث ، ويژگيهاي نظام تربيتي اسلام که داراي جنبه هاي الهي وهدايتي است از نظر دور نداشت . و من يعتصم با الله فقد هدي الي صراط مستقيم يعني هرکس که به خدا متوسل متمسک شود، مطمئنا به راه راست که جوار قرب الهي است رهنمون خواهد شد. (آيه 101سوره آل عمران) 

                                                                                                                                                   1.احکام اسلامي وعقل:

همان طور که مي دانيم يکي از راه هاي رسيدن به احکام الهي اجماع است ،در مواردي که بر سر حکمي از احکام الهي اختلاف نظر هست يا احکامي که در شريعت اسلام در مورد آن اظهار نظر نشده است از قاعده اجماع يعني مراجعه به اکثريت آرا استفاده مي شود که اين مسير زاييده تفکر علماي اسلام است.به غير از اين خود عقل نيز يکي از راههاي تبيين احکام اسلامي  مي باشد تا بهترين روش و دستورات ديني در جهت اجرا يا تقليد و پيروي از شريعت اسلام حاصل بشود لا تقف ما ليس لک به علم –از آنچه بدان علم نداري پيروي مکن (اسرا ء36) بنابراين رابطه عقل و احکام اسلامي يک رابطه دو سويه است که از تلفيق آن مي توانيم بهتر به اهدافمان نايل آييم.                                                                                                           

 

2.عقل و دين                                                                                          

دين يکي از مهمترين ابزارهاي است که انسان را به ما ورا نزديک مي کند و به اين باور مي رساند که امورات زندگي را نبايد به تنهايي به مسايل مادي  مرتبط نمايد  و فرا تر از امور دنيوي مي تواند با گرايش به حضرت ربوبي به آرامشي روحي قابل توجهي برسد ،تجزيه و تحليل اين مهم در گرو انديشيدن و باروري عقل است جدايي عقل از دين مهال است ونميتوان چنين تصور کرد که انسان ديندار فاقد عقل است رسول اکرم (ص)مي فرمايد :انما يدرک الخير کله بالعقل و لا دين لمن لا عقل له يعني :امر خير بوسيله عقل دريافت مي شود و کسي که فاقد عقل است فاقد دين نيز مي باشد (تحف العقول صفحه 50)دين مبين اسلام يکي از کاملترين اديان الهي است که به نقش و جايگاه عقل در تمام اديان انساني اهميت ويژه داده است وصاحبان عقل را سعادتمندان دنيا وآخرت دانسته و از آنهايي که در اين رابطه موفق عمل نميکنند ،فرو رفته در شر و تاريکي مي داند . حضرت صادق عليه السلام مي فرمايد :عقل چيزي است که بو سيله آن مي توان خير را از شر تميز داد .       

3.عقل وهدايت الهي :                                                             

هدايت به معناي عام آن يعني نشان دادن راه ومسير جهت نائل آمدن به هدف است. ما مسلمانان هر روز حداقل 10بار از خدا مسئلت مي نماييم که اهدنا الصراط المستقيم ،((خدايا من را به راه راست هدايت فرما)). بي شک با توجه به هدفمندي زندگي بشر ، خداوند بزرگ هر آنچه را که خلق کرده است نعمت هدايت را نيز به آن اعطا نموده است. قا ل ربنا الذي اعطي کل شيء خلقه ثم هدي يعني ((پر وردگار ما آن خدايي است که به هر چيز که از نعمت خلقت بهره مندش فرمود ،نعمت هدايت نيز براو ارزاني داشت.(آيه 50سوره طه). بديهي است که خداوند مشيتش را بطور مستقيم اعمال نمي نمايد وهر لازم است خود انسان نيز با کمک قوه عقليه در راستاي تربيت صحيح کوششي نمايد تا بتواند به قرب الي الله دست يابد،يعني انسان پس از شناخت معارف الهي ،دستورات دين مبين را انتخاب نمايد وبا جهد وکوشش خويش به قله کمال رهنمون يابد.                                                                

4.عقل حجت نهان

خداوند تبارک وتعالي علاوه بر نزول کتاب الهي يعني قرآن ونعمت انبياي الهي از طريق قواي دروني نيز بشر را رهنمايي کرده است. از قول حضرت امام موسي کاظم (ع)خطاب به هشام چنين آمده است: ((يا هشام ان الله علي الناس حجتين، حجه ظاهره وحجه با طنه ،فا ما الظا هره فالرس والانبياء والانبياءوالائمه عليهم السلام واما الباطنه ،فالعقول يعني 00اي هشام براستي که خداوند بر مردم 2حجت دارد ؛ حجت آشکار و حجت نهان ،و اما حجت آشکار همان پيامبران و پيشوايانند و اما حجت نهان همان عقل است (اصول کافي جلد ص19)واين خود جايگاه عقل را در تعليم وتربيت اسلامي خاطر نشان مي شود.عقل به عنوان يک عامل بازدارنده جهت دور شدن هوي و هوس نقش تا ثير گذاري در جهت يابي انسان بسوي انتخاب و حرکت به سير الي الله دارد . البته خداوند تبارک و تعالي هيچگاه بندگان خويش را مجبور ننموده واز ايشان سلب اختيار وآزادي ننموده است؛بلکه مسير الهي جهت انتخاب بشر براي پيمودن و رسيدن به انتهاي جاودانگي و چشيدن شهد شيرين تقرب الهي باز است. انا هديناه السبيل اما شاکرا و اما کفورا يعني ((ما راه را به انسان نشان داديم، حال مي خواهد هدايت پذير وشکر گزار اين نعمت باشد و يا کفران نعمت نمايد.                                                                

5.ايمان و عقل:                                                                                              

براي رسيدن به در جات بالاي ايماني داشتن قوه عقليه امري ضروري است . اعتقاد به وجود بي بديل حضرت حق و حرکت در راستاي رضايت او نتيجه جهد و کوششي است که به واسطه تعقل در امر آفرينش ونظم حاکم در جهان هستي امکان پذير مي شود. و تا اين بينش صحيح نباشد عزم آدمي جزم نمي شود و اصولا حرکتي به سوي ايمان صورت نمي گيرد. الايمان معرفه بالقلب ، و اقرار باللسان و عمل بالارکان  يعني ايمان معرفتي عقلاني، اعتراف به زبان وعمل به ارکان است (نهج البلاغه ص1176،ترجمه آقاي فيض الاسلام)بنا براين هرگاه از طريق عقل به معرفت واقعي مي رسيم و انوار ايمان در وجود انسان تلالو مي گردد شاهد صعود به قله ها ي معنويت وانسانيت هستيم . ودر اين باره نيز انسان تمام سختيها ومشکلات را به جان مي خرد زيرا افق روشن دستيابي به رضايت الهي را در انتهاي آمال وآرزوها لمس مي کند.                                                                                                                          

6. پرستش وعقل:                                                                                        

هدف اساسي تربيتي مکتب اسلام پرستش خداي يگانه است،يعني وما خلقت الجن والانس الا ليعبدون ، جن و انس را خلق نکرديم جز اينکه ما را عبادت نمايند(ذاريات ،56)،ايجاد حس پرستش در آدمي بيانگر آشکار شدن زواياي مختلف انديشه است.اينکه انسان بداند، مي بايست در مسير رضايت الهي حرکت نمايد وپيشاني طاعت به خاک بمالدودر مقابل معبود خويش سر طاعت خم  نمايد در گرو به کار انداختن قوه عقل واداراک است که تا اين مهم ،داراي پويايي لازم نباشد، نمي توانيم شاهد تحقق امر عبادت بعنوان اصلي ترين هدف آفرينش انسان با شيم. انسان عاقل هيچگاه ايمانش بواسطه هجوم گمان وظن هاي مختلف دچار تزلزل نمي شود. (نماز، مسجد، خانواده- مجموعه مقا لات- جلد 1ص397) و  هميشه مراقب است که تحت تاثير شرايط روحي گذرا دچار دگرگوني وتشتت نظر نشود.                 

در پايان بخش اول اين مقاله که نگاهي اجمالي به تاثيرات عقل بر جنبه هاي مختلف تعليم وتربيت اسلامي بود بايد اشاره نماييم که عقل بشر داراي محدوديت هاي زيادي است ودر خيلي از مواقع نيز دچار خطا واشتباه مي شود. بنابراين نمي توانيم بگوييم که آنچه عقل حکم مي کند از مسلمات است. عقل مي تواند چيزهايي را بشناسد ولي از شناخت خيلي چيزها نيز عاجز و ناتوان است واگر چه راهنما ي بشر وچراغ هدايت انسانها است،ولي از جهات متعدد نارسا وکوتاه است. البته اين فهم با آنچه تا کنون گفته ايم داراراي تناقض نمي باشد بايد گفت در تعليمات اسلامي مي بايست به برخي نکات در مورد عقل ورزي نيز اهتمام داشت:                                                 

الف) عقل حجت لازم است ولي جهت کافي نيست وبراي بهره جستن از آن بايد ساير شرايط مثل هماهنگي با دستورات وحي شده بر قلب پيامبر اسلام (ص)نيز مدنظر قرار دهيم.                                                                            

ب) نيروهاي دروني در انسان وجود دارد که مي تواند،ديد عقل را تيره کند مانند شهوات ،غضب، دوستي، دشمني و...                                                   

در موضوعات پيچيده و دشوار ديگر شايد از عقل ورزي نتوانيم به طور کا مل بهره مند شويم وگونا گوني برداشتها در خصوص مسائل مختلف خود دلايلي مهم است که مي توانيم نتيجه گيري کنيم که کار عقل در باره اي از موارد مناسب نيست.                                                                                             

با توجه به همه موارد اشاره شده ، دين مبين اسلام بيش از همه مکتب ها ونظام ها ي فکري جهت استفاده از قوه عقل تکيه دارد وبه جنبه هاي مختلف عقل نظير تفکر ،خرد ورزي و... اشارات ويژه اي دارد و اهتمام به آن را ضامن سعادت دنيوي و اخروي مي داند.                                                     

بخش سوم: عقل در منابع ديني واسلامي:           

1.عقل در قرآن:                                                                                             

عقل در قرآن کريم داراي جايگاه ويژه اي است ، واصولا اولين آيات نازل شده بر پيامبر عظيم الشان اسلام(ص) نيز که فرمان به خواندن است به جنبه هاي خرد ورزي وبکار انداختن دستگاه عقل وادراک است ، آيات شريفه اي که در اين باب وجود دارد متعدد هستند ومجال پرداختن به تمام ابعاد آن امکان پذير نيست . در آيات قرآن نکته اي که مد نظر قرار داده شده است اين است که بايد عقل ورزي همراه با عمل باشد زيرا انسان، موجودي است متفکر که کارهايش بر محور انديشه استوار است وتفکر اودر تنظيم کارهايش موثر است . نه مي توان اورا از انديشيدن بازداشت ونه مي توان کار وکوشش را از او گرفت تا موجودي جامد وبي فعاليت شود ونمي توان پيوند ميان علم وعمل اورا نا ديده گرفت(جوادي عاملي ص117) ُسخن عقل در قرآن کريم اين است که هيچ چيز جز رضاي خدا براي انسان سودمند نيست و رضايت خداوند در گرو اطاعت از دين اوست و عقل در اين رابطه فتوا مي دهد که جز اين خدا نبايد در زمين حکومت کند و انسان نبايد به حکومت غير خدا تن دهد. انسان عاقل از نصايح عقل بهر مند و شخص جاهل از آن محروم است . (همان ،ص124)اصولا،نيروي تفکر انسان تا نباشد نمي تواند به کنه آيات الهي پي برد . که البته انسان که فاقد عقل است بر اوهيچ گناهي نيست و مرد خطاب قرار نمي گيرد و با ر مسئوليت از دوش او خارج است .البته شايد در يک تقسيم بندي بتوان بکار گيري نيروي عقل را در خصوص آموزه هاي قرآني به شرح ذيل تقسيم بندي نمود                                              :                                                                                          

الف )دريافت فرامين کلام الله مجيد از طريق قرائت کلام وحي و استنباط هاي واضح و روشن موجود در آيات الهي نظير سر گذشت اقوامي که بواسطه نافرماني دچار نابودي شدند                                                                         

ب)تفسير آيات الهي توسط علماي عظام و کساني که بواسطه پاکي فطري و رعايت شئون اسلامي به درجات والاي معنويت و اجتهاد رسيده اند که ايشان نيز در تفسير آيات الهي از نيروي عقل و ادراک سود مي برند                        

در قرآن کريم ،ابعاد گسترده اي از نياز به عقل در تبيين فرامين الهي وجود داردو در اين مجال نمي شود به تمام اين ابعاد پرداخت و به جنبه هاي تر بيتي هر يک را بر شمرد.                                                                              

2.عقل در نهج البلاغه:                                                                                      

 سراسرنهج البلاغه ،توام است با خود ورزي و انديشه ،کلمات و جملات بکار رفته در آن در اوج زيبايي و فصاحت و بلاغت است و اين خود نشانگر اين است که ،صاحب اين جملات در اوج قله هاي رفيع دانايي و عقل ورزي است . عقل از ديدگاه حضرت امير (ع)/به دو صورت زير مد نظر است :                 

الف)عقل ذاتي و فطري :که خداوند به هر انساني بنا به ظر فيتش در او به وديعه گذاشته است.                                                                                     

ب)عقل اکتسابي :که انسان با جهد و کوشش مي تواند به توانمندي ذهني و علم خود بيفزايد.درادامه به برخي از حکمت هاي پند آموزاشاره شده در  نهج البلاغه اشاره مي نماييم که خود صادق گويايي است بر ادعا عقل ورزي در نهج البلاغ و اهميت آن                                                                           

به حضرتش فرمودند عاقل را به ما بشنا سان ،فرمودند:خردمند آن است که هر چيزي را در جاي خود مي نهند (گفتند پس جاهل را تعريف کن فرمود )با معرفي خردمند ،جاهل نيز شنا ساندم(حکمت 235) حضرت امير (ع)در خصوص اهميت عقل در راستاي انتخاب صحيح مسير زندگي مي فرمايد :     انديشيدن همانند ديدن نيست ،زيرا گاهي چشمها دروغ مي نماياند ،اما آن کس که از عقل نصيحت خواهد به او خيانت نمي کند (حکمت281)               در خصوص موارد اشاره شده به عقل ،همزمان به نقطه مقابل جهل نيز اشاره شده است تا بر همگان مشخص شود که عدم توجه به نيروي عقلاني چه پيامدهاي سوء فردي و اجتماعي دارد .در کلام مولا (ع)صاحبان عقل و انديشه صاحب قدرت و تواني معرفي مي کند ،که مي توانند از تنگناهاي مختلف بدر آيند .در گنجينه ارزشمند نهج البلاغه توسل به عقل و خرد ورزي ضامن آسودگي ،سعادت و خو شبختي عنوان شده است .حضرت علي (ع)صاحبان عقل را کساني بر مي شمرد  که بر عواطف و هيجا نا تشان مسلط هستند و اجازه نمي دهد که بجاي انديشه ورزي و آينده نگري گمان و تصورات ،باعث عدم تصميمگيري صحيح براي زندگي شان شود .بنابراين نتيجه مي شود که چنانچه از دستورات روح بخش نهج البلاغ استفاده مي شود مي تواند سعادت زندگي را تضمين نمايد.                                                  

3. عقل در کلام و سيره معصو مين (ع):                                                      

زندگي معصومين (ع)و زندگي آنها توام است با درسهايي که هر کس در مسير روشن آنها گام بر دارد بي شک از مسير خود منحرف نخواهد شد و به سوي قرب الي الله پيش خواهد رفت ،اين درس آموزي در بيانات گوهر بار ايشان نمايان است ،جايگاه عقل و توجه به عقلانيت نيز در کلام معصومين داراي جايگاه ويژه اي است که نبايد از آن غافل ماند .متاسفانه به شهادت رسيدن ائمه معصومين (ع)در طول دوران زندگيشان نشان دهنده،اين است که مردم زمانه ايشان ضمن قدر ناشناسي که نتيجه جهالتشان است ،در به شهادت رسيدن ،اين گوهرهاي جاودان آسمان امامت و ولايت تاثير گذار بوده اند .                                                                                                     

آوردن احاديث و رواياتي که در بر دارنده تبيين جايگاه عقل در زندگي است ،امکان پذير نيست اما به برخي از اين دستورات انسان ساز خواهيم پرداخت .جنبه هاي مختلف که ائمه هدي (ع)در اين باب نقل کرده اند شامل موارد زير است .                                                                                                    

الف )برخورد عقلاني ايشان در طول حيات:بي شک آنچه از کتب و متون به نگارش در آمده معاصر قابل برداشت است ،اين است که،شاهد منطقي ترين و عقلاني ترين روشها و موضع گيريها  از جانب ائمه معصومين (ع)هستيم که اوج آن را در پرتو نهضت حضرت امام حسين (ع)مي دانيم . براستي با تحليل شرايط و آنچه را که در صحنه بي نظير کربلا گذشت .مي توان به اوج عقلانيت اين قيام پي ببريم که اين مهم تا بدانجاست که بعد از سپري شدن 1400سال شاهد طراوت و بالندگي همچنان آن هستيم ،البته به جز عقلانيت ،سايز جنبه ها نيز در اين مورد تاثير گذاراست که از آوردن آن در اين مجال خود داري مي شود .                                                                                     

ب)عقلانيت در کلام معصومين :در اين باره نيز پس از بررسيها ي صورت گرفته ميتوان به اين نتيجه رسيد که يکي از سفارشهاي اکيد خاندان رسول اکرم (ص)به مردم همه تاريخ ،دوري از جهل و حرکت به سمت خرد ورزي است .ضمن اينکه هم احاديث رسيده داراي ويژگي عقلاني از حيث پر مغزي ونغزي است . و هم راهگشايي آن در زندگي قابل توجه است                        

 

نتيجه گيري :

از آن چه گفته شد مي توان نتيجه گرفت جايگاه عقل در تعليم و تربيت اسلامي ،جايگاه بسيار مهم و ارزشمندي است .در گرو عقل ورزي بر خيلي از تمايلات و هواهاي نفساني غالب مي شويم و پرده هاي  گمانها و خيا لات دريده خواهد شد و انسان به تصميم گيري عاقلانه نائل خواهد آمد.              

عقل نگهبان هميشه انسان است و جهل عاملي براي صدمه ديد ن انسان در هر کار و برنامه اي است منابع ديني مانظير قرآن کريم،نهج البلاغه و سنت ائمه هدي(ع)سراسر تاکيد بر اين است که انسان موظف است تا در هر لحظه بهترين تصميم گيري را داشته باشد و از انتخابهاي سطحي دوري نمايد و اين در سايه انديشيدن است ،حقيقت آن هر چه باشد ،اين نکته مسلم است که با استفاده از اين موهبت الهي است که انسان مي تواند زندگي خود را در يابد و بدان نظم و ترتيب دهد و رابطه امور را کشف کند و از مقدمات به نتيجه پي ببرد .تفکر و سنجش و تشخيص ميان نيک و بد از اعمال عقل مي باشند .البته آنچه گذشت بدين معني نيست که از واقعيت ها گريزان باشيم همانطور که اشاره شد،عقل مي تواند چيزهايي را بشنا سد ولي از شناختن خيلي از چيزها نيز عاجز و ناتوان است و اگرچه راهنماي بشر و چراغ هدايت انسانهاست ولي از جهات متعدد نيز نارسا و کوتاه است . اما با همه اين وجود ،عقل اساس دين است و فاقد آن را فاقد تکليف معرفي فرموده اند و فقها و کار شناسان اسلامي در اين اصل اتفاق نظر دارند که کليات اصول عقايد بايستي به استدلال عقلي مستند شود و آيات شريفه قرآن چنان که گفتيم عقل را يکي از پديده هاي مميز انسان معرفي مي کند .                                

1.هدف از آفرينش انسان عبادت و پرستش است و يکي از راههاي عبادت واقعي تفکر است که از عقل ورزي نشات مي گيرد ،انما يخشي الله من عباده العلما يعني (کساني که عالمند و خداي سبحان را مي شناسد از خداخشيت و ترس دارند و نتيجه اين ترس ،خشوع و  خضوع در مقابل خداوند است (فاطر -28)و بايد در زندگي در دستور کار باشد                                           

2.همانطور که در پيش گفته شد استعداد درک و تميز و تشخيص و مقايسه و پيش بيني انسان تحت عنان جنبه عقلاني قرار مي گيرد اينکه پيامبر (ص)مي فرمايد :عقل راهنماي مومن است ،اين حقيقت را مدلل مي دارد که انسان در زندگي بايد از عقل کمک بگيرد                                                   .

3.يکي از دلائل پويايي دين مبين اسلام است که بايد اصول و مباني اعتقادات از طريق تعقل پذيرفته مي شود .در واقع تکيه به عقل و تاييد وجه عقلاني از ويژگيهاي تربيت اسلامي است که بايد در آموزش و پرورش ما جايگاه ويژه اي داشته باشد                                                                                     

4.بي شک در آفرينش آسمان و زمين و گردش شب و روز و کشتي که به سود بشر دريا را طي مي کند ،آبي که خدا از بالا فرود مي آورد و ......نشانه هايي است براي مردمي که ذتعقل مي کنند بنابراين در اين رابطه بايد قوه عقلاني را در خدمت گرفت تا                                                                      

روزها فکر من اين است و همه شب سخنم                                                   

که چرا غافل از احوال دل خويشتنم            

مانده ام سخت عجب کز چه سبب ساخت مرا                                       

يا چه بود ست مرا دوي از اين ساختم       

از کجا آمده ام آمدنم بهر چه بود ؟                                           

به کجا مي روم آخر ننمايي وطنم         

مولوي

 

منابع و ماخذ:

1. قرآن کريم ، ترجمه الهي قمشه اي

2.نهج البلاغه ، ترجمه محمد دشتي، انتشارات موعود اسلام،بوشهر، 1379

3.موسوي الخميني (امام)،سيد روح الله،جنود عقل وجهل –موسسه تنظيم ونشرآثار امام خميني (ره)،تهران، 1382

4.کليني،ابي جعفر محمدبن يعقوب ، اصول کافي

5.جوادي آملي،آيه الله عبدالله –شکوفايي عقل در پرتو نهضت حسيني ، مرکز نشراسراء، تهران

6.ساعي ، مير محمود،اخلاق وتربيت اسلامي،انتشارات پيام نور 1374

7شريعتمداري ، علي، تعليم وتربيت اسلامي ، انتشارات امير کبير  ، تهران،1388

8.شريعتمداري، علي، اصول فلسفه تعليم وتربيت ،انتشارات امير کبير، تهران،1389

9.نماز، مسجد وخانواده (مقالات برگزيده نوزدهمين اجلاس سراسري نماز ،انتشارات ستاد اقامه نماز1390

10.جزائري، سيد نعمت الله،قصص قرآنبه ضميمه زندگاني 14 معصوم (ع)،انتشارات فرحان،تهران،1384

 

محمود رضا قائم پور

دانشجوي کارشناسي ارشد دانشگاه آزاد اسلامي بوشهر

 

يكشنبه 16 مهر 1391 - 13:54


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری