شنبه 10 آبان 1393 - 3:8
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

م رستمي

 

شيخ صدوق

 

شيخ صدوق (آفرينندگان فرهنگ و تمدن اسلام بوم ايران) 

به کوشش: دکتر علي اکبر ولايتي

ناشر: شرکت سهامي کتابهاي جيبي(وابسته به مؤسسه انتشارات اميرکبير)

نوبت چاپ: اول 1391

 

سري مجموعه‌هاي آفتاب، به معرفي بزرگان تاريخ و تمدن اسلام و ايران و باز تعريف ارزش‌هاي اعتقادي اسلامي و هويت ملي مي پردازد.

بر اين اساس کتاب حاضر، که يکي از سري مجموعه هاي آفتاب است؛ به معرفي يکي از اين بزرگان به نام شيخ صدوق نظر دارد، که در پنج فصل زندگي و انديشه اين بزرگوار را مورد توجه و بررسي قرار داده است.

قرنها پيش از آن که اروپا و ممالک اروپايي کشور شوند، مسلمانان امت واحده و ايرانيان ملتي منسجم بودند. حکيم بزرگ ما، ابوالقاسم فردوسي، عمر خويش را بر سر عزت ايران گذاشت و ديگر حکيم سترگ، نظامي گنجوي، فرمود: همه عالم تن است و ايران دل.

امت اسلامي مدت هزار سال مهد علم و تمدن و فرهنگ جهان و ايران پرچمدار اين نهضت بزرگ اسلامي بود. تعداد بزرگان علم و ادب و فرهنگ و مدنيت خراسان و خوارزم و فرارود و بين النهرين و فارس و عراقين و آذربايجان و قفقاز و مصر ومغرب اقصا و اندلس پس از اسلام صدها برابر فرهيختگان يونان و روم و اسکندريه و نصيين قبل از اسلام و ابداعات و توليدات علمي و فرهنگي آنها غير قابل قياس با يک ديگر بود.

در دوسه قرن اخير، هجوم فرهنگي و نظامي و سياسي و اقتصادي استعمار موجب رخوت و عقب افتادگي جوامع مسلمان شد ولي بيداري اسلامي قرن گذشته و معاصر و خيزش اسلامي چند دهه اخير موجب حرکت مسلمانان شد.

فصل اول اين کتاب، عصري که شيخ صدوق در آن مي زيسته را مورد بررسي قرار داده است، درروزگار شيخ صدوق، جامعه ي اسلامي از نظر سياسي دو ويژگي بارز داشته است، يکي ضعف خلفاي عباسي و ديگري، اقتدار سياسي وفرهنگي شيعه در اين عصر.

در دوران خلفاي عباسي، خليفه بسيار ضعيف شده بود، چندان که از وي جز نام هيچ نمانده بود، دربار عباسي در اختيار وزراي غير عرب، ايراني و ترک، افتاد که به اراده خود خليفه اي را مي کشتند يا عزل مي کردند و خليفه اي ديگر را بر سر کار مي آوردند، در طول حيات 74 ساله شيخ صدوق، مجموعا هفت خليفه به خلافت رسيدند.

به هر حال ضعف خلفاي عباسي باعث قيام هاي متعددي شد که مهمترين آن قيام آل بويه بود..

شيخ صدوق با توجه به اوضاع سياسي و فرهنگي عصر خود، موفق شد در کمال سهولت سفرهاي علمي خود را آغاز کند و با پشت سر گذاشتن شهرها و ديارهاي گوناگون از محضر استادان  شيعه و سني بهره ببرد و متقابلا احاديث خود را در اختيار علاقه مندان علم و دانش قرار دهد.

در زندگي نامه شيخ صدوق که در فصل دوم نوشتار حاضر بررسي شده است مي خوانيم: نامش ابوجعفر محمد بن علي بن موسي بن بابويه قمي، معروف به شيخ صدوق و ملقب به رئيس المحدثين، است. پدر او او، علي بن حسين از علماي بزرگ شيعه و به گفته علماي رجال، استاد و سرآمد محدثان حوزه قم در عصر خود بود. شيخ صدوق و پدرش هر دو به صدوقين و فقيهين و ابن بابويه شهرت يافته اند.

در فصل سوم به مقام علمي و جامعيت ديني شيخ صدوق اشاراتي شده است، ابعاد علمي شخصيت ايشان، نظير، علم فقه، علم کلام، علوم حديث، دانش رجال، فقه الحديث و... مي باشند که ايشان در همگي آنها آنها سرآمد زمانه خود بود.

به نقل از کتاب حاضر، با توجه به شهرت شيخ صدوق به رئيس المحدثين، چه بسا تصور شود که او عالمي اخباري بوده و جز تعليم و تعلم حديث اشتغال و تخصص ديگري نداشته است، اما چنين تصوري نادرست و جفا به ساحت اوست. از تأمل در آثار به جا مانده و آثار منسوب به او مي توان فهميد که از ابعاد علمي متنوعي چون فقه و حديث و تاريخ و کلام و تفسير قرآن و رجال برخوردار بوده و در همه موارد يادشده صاحب نظر يا داراي تأليفات بوده است که در ادامه به تفصيل در باره هر کدام بحث شده است.

در ميان علماي شيعه، شيخ صدوق محدثي پر کار بود و سرمايه اي غني از روايات شيعه و سني در اختيار داشت اين امر مرهون اشتياق او به گرد آوري حديث بود؛ او با مسافرت هاي علمي خود و ديدار با مشايخ حديث به اين سرمايه گران بها دست يافت. او شخصي امين بود و درحفظ روايات و اخبار و احاديث و انتقال آن به نسل هاي بعد، دقت و مراقبت خاصي داشت، شيخ طوسي در ضمن معرفي شيخ صدوق وي را شخصي جليل القدر و حافظ احاديث و بصير به احوال راويان و ناقد اخبار و روايات و بي نظير در کثرت علم و قدرت حفظ در ميان علماي قم وصف مي کند.

تأمل در کتاب هاي شيخ صدوق نشان مي دهد که وي صرفا جمع کننده ي روايات و عامل انتقال آن به نسل هاي بعد نبوده است، بلکه کتاب هاي او که با محوريت حديث سامان يافته، از تبحر او در شناخت علل روايات و خصوصيات راويان حکايت دارد بنابراين، گاه نيز با شناختي که از عقايد ائمه (ع) و اصول مذهب شيعه داشته به تصحيح و اصلاح متون برخي از روايات پرداخته است..

 فصل چهارم کتاب حاضر، تأليفات و تحليل آثار علمي شيخ صدوق مورد مطالعه قرار گرفته: شيخ صدوق در ميان دانشمندان شيعه در وسعت معلومات و کثرت کتب و آثار علمي کم نظير بوده است، اصطلاح رئيس المحدثين که در باره او به کار رفته بي ارتباط با همين ويژگي نيست، شيخ طوسي، صدوق را حافظ حديث و در رجالي بصيره و ناقد اخبار، مي نامد. و ميگويد: در ميان استادان قم، مانند او از نظر قدرت حفظ و کثرت دانش ديده نشده است، او در حدود سيصد اثر دارد و فهرست کتاب هاي وي مشهور است، اما من همان کتاب هايي را نام مي برم که از وي در اختيار دارم، و آن گاه 41 کتاب از آثار شيخ صدوق را نام مي برد. به همين ترتيب نجاشي، کتاب شناس بزرگ شيعه، شيخ صدوق را فردي کثير التأ ليف، دانسته و در کتاب خود حدود 200 کتاب از او نام برده است، اما اين تعدادشامل همه کتاب هاي شيخ صدوق نيست، زيرا در بين آن ها نام کتاب هاي معروفي چون، من لا يحضره الفقيه و کمال الدين و تمام النعمة و عيون الاخبار الرضا و اعتقادات به چشم نمي خورد و اين بدان سبب است که نجاشي کتاب هاي شيخ صدوق را به واسطه پدر خود علي بن احمد روايت مي کند، که هنگام سفر شيخ صدوق به بغداد موفق شده از او براي نقل از کتاب هايش اجازه روايتي بگيرد، اما در اين زمان شيخ صدوق در حدود 40 سال داشته است و بسياري از کتاب هايش هنوز تأليف نشده بود.

در حال حاضر، مفصل ترين فهرست موجود از آثار شيخ همان فهرستي است که مؤسسه الامام الهادي تهيه و منتشر کرده است؛ فهرستي شامل 231 عنوان از آثار شيخ صدوق اين فهرست که به صورت مقدمه کتاب الهداية به چاپ رسيده است، کتاب هاي شيخ صدوق را به ترتيب حروف الفبا نشان مي دهد و با کتاب ابطال الاختيار و اثبات النص آغاز مي شود و با کتاب الهداية به پايان مي رسد.

تأمل در اسامي کتاب شيخ صدوق، نشان مي دهد که او از شعب گوناگون علوم ديني آگاه و در آن ها صاحب نظر بوده و هدف اصلي اش از اين تأليفات رفع نيازهاي علمي و تحقيقاتي طبقات مختلف مردم بوده است. از ملاحظه اسامي کتب شيخ صدوق، خاصه کتب به جامانده آشکار است که آثار او بيشتر رنگ حديثي و فقهي و کلامي دارد.

يکي از آثاري که در اين کتاب به معرفي و ارزيابي آن پراخته شده، کتاب معاني الاخبار است، به نقل از کتاب حاضر همان گونه که از نام کتاب بر مي آيد محتواي آن شامل رواياتي در توضيح لغات و تعابير مشکل روايات ديگر و گاه لغات مشکل قرآن آمده است. شيخ صدوق با تأليف کتاب معاني الاخبار نشان داد که در کنار نقل روايات به درک و فهم آنها نيز بسيار اهميت مي دهد، او هنگامي که معناي واژه اي را در آيات و ديگر روايات نيافته به سراغ کتاب هاي مهم لغت از جمله غريب الحديث و غريب القرآن ابو عبيد قاسم بن سلام، رفته و با شناخت معاني لغات معاني روايات را روشن کرده است. بنابراين مي توان گفت که کتاب معاني الاخبار نخستين کتاب روايي شيعه در حوزه فقه الحديث است، اهميت ديگر کتاب در اين است که خواننده با مطالعه و تأمل در آن با علل و عوارض بعضي از روايات هم چون، نقل به معني، و نقطيع حديث، و حذف سبب صدور، و وجود کلمات غريب، و نيز با معاني فهم حديث از ديدگاه امامان (ع) آشنا مي شود...

از جمله کتاب هاي ديگر که در اين نوشتار آورده شده است، کتاب فضائل الاشهر الثلاثة است، اين کتاب مجموعه  رواياتي از رسول خدا (ص) و امامان معصوم (ع) در فضيلت ماه هاي رجب و شعبان و رمضان است، شيخ آقا بزرگ طهراني با تکيه بر سخنان صدوق مي گويد، اين کتاب ترکيب سه اثر اوست، همچنين مي گويد محدث نوري در کتاب هاي خود و علامه مجلسي در بحارالانوار از آن روايت نقل کرده اند، شيخ صدوق در اين کتاب به مستحبات و اعمال اين سه ماه اشاره کرده است، اين مجموعه شامل سه کتاب است، به نام هاي فضائل شهر رجب و فضائل شهر شعبان و فضائل شهر رمضان که شيخ صدوق در من لايحضره الفقيه به هر يک مستقلا اشاره کرده، ولي به سبب کتابت همراه با هم به نام فضائل الاشهر الثلاثة مشهور شده اند و به صورت يک کتاب درآمده اند.

اين کتاب شامل 158 حديث است، که در سه بخش مجزا آمده اند، شيخ صدوق اين روايات را به همراه سند بيان کرده است، هم چنين اين کتاب يکي از ارزشمندترين منابع کتاب هاي دعا، از جمله مفاتيح الجنان شيخ عباس قمي، به شمار مي آيد،

بعضي از موضوعات بحث شده در کتاب اينهاست، فضيلت روزه ي ماه رجب، اشاره به ماه شعبان در مقام با فضيلت ترين ماه بعد از ماه رمضان، کثرت روزه داري پيامبر (ص) در ماه شعبان، معرفي ماه رمضان به ماه صبر و مساوات، فضيلت و اعمال شب قدر، آمرزش گناهان در شب آخر ماه رمضان.

فصل پنجم به کتاب شناسي شيخ صدوق اشاره دارد، در اين راستا آمده است، با توجه به آن که بيش تر آثار شيخ در گذر زمان از بين رفته اند، امروزه مي توان آثارش را در سه گروه طبقه بندي کرد: آثار چاپي، آثار خطي و آثار منسوب که بيش ترين آثار او را شامل مي شود، اينها همان آثاري اند که در فهرست هاي معتبر اسامي آنها آمده است، و شيخ صدوق در مقدمه من لا يحضره الفقيه اجمالا انتساب انها به خود را بيان کرده است، در ميان اين آثار مهم ترين مورد کتاب مدينة العلم است که مجموعه اي بزرگ تر از من لا يحضره الفقيه بوده است.

آثار او در طول تاريخ مورد توجه و مراجعه دانشمندان بوده که از آن جمله مي توان به نقل هاي مکرر علامه مجلسي از کتاب هاي شيخ صدوق در مجلدات گوناگون بحار الانوار و نقل هاي شيخ حر عاملي در مواضع گوناگون وسائل الشيعه اشاره کرد که خود مطالعه گسترده اي مي طلبد، اما امروزه آثار به جا مانده از شيخ صدوق به نحو شايسته اي تصحيح و تنقيح شده و به چاپ رسيده است، علاوه بر آن، چنان که خواهد آمد، بسياري از اين آثار براي استفاده بيش تر فارسي زبانان به زبان فارسي هم ترجمه شده است، در احيا و عرضه آثار شيخ صدوق نبايد کوشش هاي استاد محقق، علي اکبر غفاري، را فراموش کرد؛ او در طول عمر بابرکت خود بيش ترين تلاش خود را صرف تصحيح و ترجمه آثار شيخ صدوق کرد..

سر آغاز ترجمه آثار شيخ صدوق به فارسي به عصر صفويه بر مي گردد. در ادامه نوشتار حاضر، به معرفي، فهرستي از نسخه هاي خطي برگردان آثار شيخ صدوق به فارسي و سپس ترجمه هاي جديد از آثار او اشاره شده است.

از جمله اين آثار کتاب راهنماي جست و جوي روايات در آثار صدوق است، اين اثر با عنوان فهرست احاديث کتب الصدوق را بنياد پژوهش هاي اسلامي آستان قدس رضوي تهيه کرده و در اختيار پژوهشگران حديث گذاشته است، از مقدمه کتاب بر مي آيد که اين فهرست را مؤلفان اثر در سطح اين دوازده کتاب شيخ صدوق تهيه کرده اند، امالي، التوحيد، عيون اخبارالرضا..

نيز در پيوست کتاب به گزيده اي از روايات کتب شيخ صدوق اشاره شده است، از جمله نمونه اي از روايات من لا يحضره الفقيه است، که در باب فرض الصلاة از قول سليمان بن خالد نقل مي کند که او به امام صادق (ع) عرض کرد: فداي شما گردم؛ مرا از واجباتي که خداي عزوجل بر بندگان خود فرض کرده با خبر سازيد، که چه اموري اند، حضرت فرمود: شهادت به اين که خدايي جز الله وجود ندارد و اين که محمد رسول اوست و برپايي نمازهاي پنج گانه و پرداخت زکات و حج بيت الله الحرام و روزه ماه رمضان و ولايت اهل بيت، هر که اين امور را به پا دارد و در زندگي راستي در پيش گيرد و به موازين ديني نزديک شود و از هر منکري نيز بپرهيزد، او وارد بهشت خواهد شد..

بنابر بعضي مستندات، شيخ صدوق حدود 300 کتاب و رساله تأليف کرده و در عرصه هاي گوناگون فقه و کلام و حديث آثار ارزشمندي به جاي گذاشته است وي يکي از سه محمد است که ارکان اوليه تشيع اماميه را در ميان علماي اسلام استوار کردند. در مورد سال ولادتش بين مورخان اختلاف است، ولي به احتمال زياد در حدود دهه اول قرن چهارم هجري متولد شده است.

اين كتاب شرح مناسب و جامعي را از احوال و آثار شيخ صدوق ارائه داده است.

 

 

شنبه 15 مهر 1391 - 10:2


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری