چهارشنبه 26 شهريور 1393 - 21:10
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

م رستمي

 

شيخ محمود شبستري

 

شيخ محمود شبستري(آفرينندگان فرهنگ و تمدن اسلام بوم ايران)

مؤلف: دکتر علي اکبر ولايتي

ناشر: شرکت سهامي کتاب هاي جيبي (وابسته به مؤسسه انتشارات اميرکبير)

نوبت چاپ: اول  1391

نگارنده در اين کتاب بر آن است که گامي در جهت شناخت زندگي نامه و انديشه هاي يکي از بزرگترين چهره هاي ادبيات عرفاني ايران، شيخ محمود شبستري بردارد و بدين وسيله به توصيفي دقيق از زندگي و آثار يکي از مهم ترين شخصيت هاي ادبيات غني ايران دست يابد، از اين رو در پنج فصل به اين مهم پرداخته است.

فصل اول با عنوان عصر شبستري، نگاهي گذرا دارد به دوران پرآشوب زندگي وي که سرشار از اتفاقات و نابهنجاري هاي اجتماعي و سياسي است، در اين راستا مي خوانيم، نيمه آخر قرن ششم و نيمه اول قرن هفتم از ادوار مهم و در عين حال پر آشوب تاريخ ايران و ملل اسلامي است، در آن ايام مرزهاي اسلام به اوج پيشرفت رسيده بود، از دامنه هاي هندوکش تا رودخانه جيحون و درياچه آرال و کرانه هاي درياي خزر و دربند قفقاز و آسياي صغير و سراسر شمال افريقا و عربستان و ايالات جنوبي اسپانيا در تصرف مسلمانان بود، در حالي که همه اين سرزمين هاي پهناور به ظاهر زير رايت اسلام بود، اما کشمکش هاي سياسي بين امرا و سلاطين سلسله هاي مختلف امن و آسايش را از مردم گرفته بود.

ايام زندگي شيخ محمود شبستري مصادف بود با سال هاي پاياني حکومت مغول در ايران، اين دوران علاوه بر اين که عصر رونق تفکرات عرفاني و نفوذ و گسترش بيش از پيش تصوف در ميان توده مردم است، عصر شکوفايي ادبي ايران نيز به شمار مي رود، اين امر به نوبه خود مرهون نزديکي روز افزون عرفان و ادبيات بوده است، همچنين به علت رواج آداب و رسوم تصوف، کثرت خانقاه ها و عده صوفيان، حمايت ايلخانان و توجه وزرا، اقبال عام و خاص و رونق تصوف خانقاهي وجود عرفاي عالي قدري چون شيخ صفي الدين اردبيلي و شيخ محمود شبستري در اين دوران در تاريخ ايران تشخص و اهميت يافته است.

براي درک درست از فضاي عرفاني شبستري بايد به شرايط و کيفيت سير و سلوک عرفاني وي پرداخته شود، بهترين منبع در اين زمينه کتاب نفايس الفنون في عرئس العيون، اثر علامه شمس الدين محمد بن محمود آملي، دانشمند قرن هشتم است، که معاصر شيخ محمود شبستري است، در اين دوران تصوف و عرفان تسليم بي قيد وشرط در برابر اسلام و شريعت را شرط اصلي سير و سلوک مي دانست و شريعت و طريقت به هيچ وجه تفکيک پذير نبودند.

در قسمت ديگري از اين کتاب آمده است، در اين زمان تربيت صوفيان روش عملي داشت، مراحل سلوک زير نظر شيخ و استاد طريقت براي تزکيه نفس سالک صورت مي پذيرفت.

در ادامه به علت انتقاد شيخ شبستري از صوفي نمايان اشاره شده است، که در اين راستا آمده است، نظر منفي شبستري به نهاد خانقاه که خود به آن تعلق داشت و انتقاد او از صوفي نمايان انعکاس رسوايي رايجي بود که ديگر محققان صوفيه نيز از آن ياد کرده اند، و اين آفات را نتيجه همگاني شدن بي ضابطه تصوف مي دانسته اند..

 فصل دوم نوشتار حاضر، به زندگي شبستري اختصاص يافته است، در اين راستا به زادگاه، خاندان، سفرها، معلومات و استادان و معاصرين وي اشاره شده است: نگاهي گذرا در آثار شيخ نشان مي دهد، که او تا چه حد در فنون و معارف رايج عصر خويش تبحر داشته است، اين ويژگي نه تنها در مهم ترين اثر او گلشن راز، بلکه در ساير آثارش نيز هويداست؛ نقد صاحب کشاف، اشارت به حکمت اشراق و نقد و نقل حکماي يونان در سعادت نامه، آنچه را از اين معني در گلشن راز هم برمي آيد، تأييد مي کند، نقد او از ابوعلي سينا و ناصر خسرو در سعادت نامه نشان دهنده تأملش بر آثار آن دو است، در سعادت نامه هم مانند گلشن راز، سخن او در نقد مذاهب مخالف، اعم از فلسفي و قدري، خالي از برهان نيست، اما گاهي وجه طعن آلود آن جلوه بيشتري دارد، و شايد تا حدي از طرز تلقي غزالي نسبت به اين طوايف متأثر باشد.

فصل سوم کتاب حاضر نگاهي دارد به آثار و افکار شبستري، در اين قسمت از کتاب، نگارنده ضمن درج آثار شبستري به تحليل و ارزيابي آنها پرداخته است، يکي از آثار منظوم او سعادت نامه است، اين مثنوي، بر وزن حديقةالحقيقه سنايي، در 1571 بيت سروده شده و حدود 567 بيت بيشتر از گلشن راز است، اما اهميت و شهرت آن را نيافته است، تاريخ تصنيف سعادت نامه معلوم نيست، از آن جا که شبستري در مقدمه گلشن راز، اظهار مي کند که پيش از آن هرگز مثنوي نسروده، مي توان مطمئن بود سعادت نامه پس از گلشن راز سروده شده است، يعني زماني بين 717 ق و مرگ شاعر در حدود 740 ق در واقع اين کتاب پخته ترين اثر شعري اوست. اين اثر منظومه اي در زمينه مسائل کلامي است. شبستري ضمن مطرح کردن مباحث کلامي به نقد آراء بعضي از متفکران و متکلمان و رد عقايد برخي از فرق و مکاتب مي پردازد، و به رسم عارفان در باره هر موضوع با عنوان هاي علم اليقين، عين اليقين و حق اليقين، بحث مي کند و در بيان هر مطلب به آيات قرآني و احاديث نبوي استاد  مي جويد. شيخ در اين منظومه گاهي از اوج مروت و آزادگي و تساهل خاص عارفان به سطح مجادلات تعصب آميز متکلمان و تنگ نظري هاي متشرعان نزول مي کند. شبستري در ابتدا بر آن بوده است، که سعادت نامه را در هشت باب به نظم آورد، ولي به علتي نامعلوم پس از سرودن چهار باب از ادامه کار منصرف شده و کتاب را با اين ابيات ختم کرده است:

حاليا درکشم عنان سخن را

زان بي حد بود بيان سخن

همه را خوي خوب عادت باد

جمله را ختم بر سعادت باد

اثر ديگري که در اين کتاب مورد توجه قرار گرفته، كتاب حق اليقين في معرفة رب العالمين، مي باشد، اين اثر داراي يک مقدمه وهشت باب به ازاي درهاي بهشت بوده، هر بابي از آن نيز مشتمل بر حقايق و دقايق و لطايف است، که در ادامه ضمن بيان باب هاي آن به اين‌ها اشاره کرده است، باب اول در ظهور ذاتي حضرت حق تعالي و بيان مقام معرفت، باب دوم در ظهور صفاتي حق تعالي و بيان مقام علم معرفت، باب سوم در مظاهر و مراتب آن و بيان مبدأ...

فصل چهارم كتاب حاضر نگاهي دارد به انديشه هاي عرفاني شبستري، که برخي از مهم ترين انديشه هاي موجود در آثار عرفاني شبستري بالاخص در گلشن راز، ذيل چند عنوان بررسي شده است، نظير تفکر، ظهور و مراتب هستي، وحدت وجود، مفهوم سيروسلوک، انسان کامل، مقام انبيا در نبوت و امامت و...

تفکر حقيقي از نظر شبستري رفتن از باطل به سوي حق است. از نظر اهل عرفان، فقط تفکر قلبي مي تواند انسان را به شهود حق و معرفت حقيقي برساند، تفکر قلبي که مبتني بر استدلال و ادراک حسي و عقلي است از ايجاد تغيير و تحول وجودي در انسان عاجز است و تا زماني که انسان اين تحول و دگرديسي وجودي را تجربه نکند به مقصود نايل نمي گردد. حکما و فيلسوفان که در باره تفکر از ديدگاه فلسفي و منطقي بحث هاي فراواني کرده اند، از اين حقيقت غافل مانده اند که شرط اصلي درک حقيقت پاک شدن از هواهاي نفساني و توجه به مجاهده و تزکيه قلبي است، چنين کسي موفق به شهود انوار الهي مي شود، فيلسوف مي خواهد به کمک منطق و فلسفه و از طريق موجودات امکاني و اين جهان ممکن الوجود به اثبات خداوند بپردازد، در حالي که وجود خدا بديهي است و نيازي به اثبات ندارد، چنان که شبستري تصريح کرده:

حکيم فلسفي چون هست حيران

نمي بيند ز اشيا جز که امکان

ز امکان مي کند اثبات واجب

از اين حيران شد اندر ذات واجب

زهي نادان که او خورشيد تابان

به نور شمع جويد در بيابان

با اين همه شبستري تذکر مي دهد که آدمي توانايي فکر کردن به ذات خدا را ندارد، پس همچنان که در حديث آمده است، نبايد در ذات خدا انديشه کرد بلکه بايد به نعمت هاي الهي انديشيد، چرا که ذات الهي حاصل و حاضر است و چنان که اهل منطق مي گويند به دست آوردن چيزي که هست، محال است.

در قسمت ديگري از اين فصل ضمن ادامه مبحث شبستري و ميراث عرفاني، به عرفان سده هاي هفتم و هشتم و چهره هاي شاخصي که شيخ محمود از آنها تأثير پذيرفته است، اشاره شده که در اين خصوص مي خوانيم، تاريخ عرفان تصوف از قرن هفتم و هشتم به بعد همواره تحت تأثير دو چهره شاخص و شخصيت بزرگ بوده است، که همچون دو قله بلند در افق تفکر معنوي جلوه گري مي کند، بي هيچ مبالغه مولوي بلخي و محي الدين عربي دو انديشمند عارف جريان ساز و کم نظير در تاريخ تفکر بشري به شمار مي روند، اغلب عارفاني که از قرن هفتم به بعد ظهور کرده اند به نوعي تحت تأثير اين دو شخصيت استثنايي بوده اند، در اين ميان رشد و شيوع تفکر ابن عربي در ميان عاربفان ايراني بسيار گسترده و چشمگير بوده است، مولوي نقطه اوج سنت عرفان ايران اسلامي بود، سنتي که شخصيت هاي بزرگي مانند بايزيد بسطامي و ابو الحسن خرقاني و ابوسعيد ابوالخير و احمد غزالي و عين القضات همداني و سنايي و عطار را در خود پرورده است.

در دنباله اين بحث به جريان هاي سه گانه ي فکري و عرفاني که در تکوين شخصيت معنوي شيخ محمود مؤثر بوده، اشاره شده است: تصوف سنتي اشعري، تعليمات خاص مکتب ابن عربي، عرفان عاشقانه و رندانه عطار که انعکاس آن مخصوصا در مباحث پاياني گلشن رازيعني توضيح الفاظ و اصطلاحاتي از اين قبيل آشکار است، ابرو، باده، بت، پيرخرابات، پيمانه،...

فصل پنجم از کتاب حاضر، با عنوان کتابشناسي شبستري به معرفي برخي منابع در زمينه زندگي و افکار و آثار شيخ مي پردازد. از اين منظر به چاپ ها و ترجمه هاي گلشن راز و ديگر آثار او شاره شده است، از کتاب گلشن راز تاکنون چاپ هاي متعددي به کوشش علاقمندان و محققان ارائه شده است، اما بهترين تصحيح اين اثر به کوشش استاد دکتر صمد موحد در مجموعه آثار شبستري در يک مجلد در دسترس علاقمندان است، اين کتاب به زبان هاي ديگر نيز ترجمه شده است.

در ميان تعداد پرشمار شاعران عارف و عارفان شاعر ايراني برخي چون شيخ محمود شبستري مجال آن يافتند که به يمن شهرت اثري چون گلشن راز مرزهاي تاريخ را درنوردند و نقش درخشاني در ادبيات و فرهنگ معناگراي امروز ايران ايفا کنند، شيخ محمود شبستري، که احوال و آراي او موضوع کتاب حاضر است، عارف و شاعري بزرگ از اهالي شبستر، يکي از قراء تبريز بود که در سفرهاي فراوانش از محضر بزرگترين اساتيد عرفان و تصوف کسب فيض کرد و به زودي شهرت و مرجعيت تام پيدا کرد و با مشاهير و بزرگان عصر خود مراوده و مکاتبه يافت، شيخ محمود گرچه در جواني و در 33 سالگي درگذشت اولاد و نوادگانش در کرمان طايفه اي به نام خواجگان تشکيل دادند و طريقش را ترويج کردند. گلشن راز اثر جاودان او منظومه اي است در 993 بيت، که شيخ محمود آن را در پاسخ به هفده پرسش منظوم امير سيد حسين هروي، صوفي معروف آن عصر، سروده است، اين اثر، به علت عمق معنا و دل انگيزي صورت، بيش از ديگر آثار شيخ شهرت يافته است.

فرهنگ و تمدن امروز ايران اسلامي مديون همه بزرگاني است که در ساختن و پرداختن آن بناي عظيم ياري رساندند و هر کدام به فراخور توان جسمي و ذهني خود سنگي بر بناي آن افزودند، شناخت و معرفي اين بزرگان و نقش و سهم هر يک در فرهنگ و تمدن امروز وظيفه هر انديشمند و مطلعي در ايران امروز است، آرماني که در پس تحقيقات و پژوهش هاي دامنه دار محقق خواهد شد.مجموعه كتب حاضر تلاشي است موفق در اين جهت.

 

 

يكشنبه 9 مهر 1391 - 10:0


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری