چهارشنبه 7 تير 1396 - 18:45
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

زينب احمدي

 

رقابت بين المللي در خليج فارس (1622-1763)

 

رقابت بين المللي در خليج فارس (1622-1763)

نويسنده: مصطفي عقيل

ترجمه: ياسر قزويني حائري

شمارگان: 1000 نسخه

بها: 73000 ريال

انتشارات اميرکبير

کتاب رقابت بين المللي در خليج فارس تجربه­اي ارزشمند است که با توجه به اسناد کمپاني­هاي اروپايي به جزييات رقابت قدرت­هاي بين المللي طي قرون هفده و هجده م. در منطقه خليج فارس يعني پرتغال و اسپانيا از يک سو و انگليس و هند از سوي ديگر مي­پردازد. اين کتاب رقابت مورد بحث را نه در خلا بلکه با توجه به شکل و جنس صف بندي­ها و حوادث و رخدادهاي داخلي و مسائل اقتصادي اجتماعي و سياسي منطقه خليج فارس مورد علاقه قرار مي­ دهد.

دکتر مصطفي عقيل محمود استاد ايراني الاصل تاريخ جديد و تاريخ خليج فارس دانشگاه قطر مي­باشد. کتاب حاضر رساله ارشد وي مي­باشد. که در دانشگاه عين شمس قاهره به سامان رسيده است. عقيل علاوه بر اين اثر، کتاب ديگري در مورد سياست ناصرالدين شاه قاجار به نگارش درآورده است. وي مورخ تاريخ معاصر قطر نيز به شمار مي­رود. مصطفي عقيل پيش از اين رياست اتحاديه مورخان عرب را به عهده داشته و چندين بار نيز به کشور ما سفر کرده است.

در اين چند سال اخير پژوهش­هاي متعددي در باب تاريخ جديد خليج فارس به نگارش درآمده که البته بيشتر اين مطالعات بر روي روند تحولات اين منطقه در قرون نوزدهم و بيستم ميلادي متمرکز شده­اند، که انگيزه­هاي متعددي را مي­توان در پس اين تمرکز ذکر نمود؛ برخي از مطالعات صرفاً پژوهش­هايي دانشگاهي مي­باشد که توسط پژوهشگران عرب کشورهاي حوزه خليج فارس و محققان اروپايي سامان يافته­اند، برخي ديگر نيز براي اهدافي سياسي از جمله دعاوي ايران در مورد بحرين و يا درگيري مرزي بين عربستان و برخي از اميرنشين­هاي خليج فارس به نگارش درآمده­اند.

نگارنده بر آن شده است تا به بررسي تحولات سال­هاي 1622-1763 بپردازد که در واقع سال­هاي اوج کشمکش­هاي داخلي اروپائيان براي سلطه يافتن بر آب­هاي شرق و از جمله خليج فارس است. در اين جستار منابع متعددي مورد استفاده قرار گرفتند اسناد منتشر شده و کتاب­ها و پژوهش­هاي غربي، فارسي و انگليسي برخي از منابع اين مطالعه مي­ باشند. در وهله نخست به ويژه براي مطالعه تحولات اواخر قرن 17 تا ميانه­هاي 18 ميلادي، تکيه اصلي ما بر اسناد بايگاني شده وزارت هند که در واقع گزارش­هاي نمايندگي تجاري در بندرعباس بودند قرار گرفت.

نگارنده پژوهش را به هفت فصل تقسيم کرده است:

فصل نخست: در اين فصل ورود پرتغالي­ها به منطقه خليج فارس را مورد بررسي قرار گرفته که در واقع به هدف ايجاد يک خط دفاعي در جهت حفاظت از مستعمرات اصلي­شان در شبه قاره هند به خليج فارس پا نهادند. در اين فصل نشان مي­دهيم که چگونه پرتغالي­ها موجبات ويراني شهرهاي تجاري بزرگي مانند هرمز را فراهم آوردند. اين در حالي است که هرمز پيش از آمدن پرتغالي­ها دوران شکوفايي خود را مي­گذرانيد. در ادامه به درگيري­هاي عثماني با پرتغالي­ها در منطقه اشاره مي­کنيم. عثماني­ها سعي داشتند که از اين منطقه دفاع کنند. اما ديري نپاييد که به دليل فتوحاتشان در اروپا دفاع از منطقه خليج فارس را رها کردند.

در فصل دوم به بررسي احوال دولت صفويان به ويژه در عهد شاه عباس اول پرداخته شده و در آن توضيح داده مي­شود که چگونه در سال 1622 م. به کمک انگليسي­ها که به عنوان رقيبي براي پرتغالي­ها در منطقه ظاهر شده بودند، پرتغالي­ها را از منطقه بيرون براند.

فصل سوم: به نقش عرب­ها در بيرون راندن پرتغالي­ها از منطقه پرداخته مي­شود. پرتغالي­ها پس از اخراج از هرمز به بصره روي آوردند، خاندان افراسياب که در آن دوره بر بصره حکم مي­راندند از ورود پرتغالي­ها به بصره استقبال کردند. در همين ايام امام ناصر بن مرشد يعربي توانست قبايل را تحت حاکميت حکومتي واحد و نيروند متحد سازد و سرزمين­ هايش را از اشغالگران پرتغالي متمرکز در برخي مناطق استراتژيک مانند مسقط و صحار، پاک گرداند. امام ناصر جنگ­ هاي بسياري را با پرتغالي­ها ترتيب داد. تا اينکه نيروهاي عماني توانستند در سال 1652 م. پرتغالي­ها را به کلي از سرزمين­هاي خود بيرون رانده و جنگ­هاي خود با استعمارگران را به سواحل ايران و هند بکشانند.

فصل چهارم: به چگونگي شکل گيري کمپاني­هاي تجاري اروپايي و چگونگي فائق آمدن ايشان بر کارشکني­ها و موانع پرتغالي­ها بر سر راه رسيدن ديگر اروپايي­ها به شرق اختصاص دارد. در اين بين شرکت هند شرقي بريتانيا و شرکت هند شرقي هلند پا به عرصه وجود نهادند و به رقابت شديد تجاري با يکديگر پرداختند که اين رقابت تا اوايل قرن 18 ادامه يافت.

فصل پنجم: به دوره تفوق شرکت هند شرقي و اوضاع آن روز ايران اختصاص دارد. در واقع ايران در آن دوره تنها کشور ساحلي خليج فارس بود که مي­توانست با اشغالگران روبرو شود و با آن­ها به تعامل بپردازد. تجارت اروپائيان از تاثيرات سقوط خاندان صفوي و يورش افغان­ها به اصفهان و تسلط ايشان بر برخي مناطق استراتژيک دور نماند. پس از چندي نادرشاه افشار ظهور کرد و توانست افغان­ها را براند و شکوه ايران را بدان بازگرداند.

با وجود حکومت­هاي قوي و متمرکز، نادرشاه در ايران، اوضاع کشور سامان نيافت از همين روي شرکت هند شرقي انگليس ناچار شد در سال 1763 م. مرکز خود را به طور کامل از بندر عباس به بصره منتقل سازد.

فصل ششم: مداخلات نيروهاي اروپايي از جمله هلندي­ها مورد بررسي قرار خواهند گرفت در اين فصل خواهيم ديد که چگونه هلندي­ها مي­خواستند اوضاع سياسي نابسامان ايران را بهانه­اي براي فعاليت­هاي تجاري سودآور خود قرار دهند و چگونه ضد عماني­ها و اعراب شوري به نادرشاه کمک کردند اما به توفيقي نائل نيامده و سرانجام در اوايل نيمه دوم قرن 28 خاک بندرعباس را ترک گفتند.

هلندي­ها پيش از آن يک نمايندگي تجاري در بصره داشتند اما از بصره بيرون رانده شدند و به ناچار به سال 1754 م. در جزيره خارک يک دفتر نمايندگي تاسيس کرده و کشاورزاني را از چين در آنجا ساکن کردند تا اينکه سرانجام ميرمهنا به سال 1756 م ايشان را به طور کامل از خليج فارس بيرون راند.

فصل هفتم نيز به نقش فعال نيروهاي محلي خليج فارس در اوايل قرن 18 پرداخته شده است. در اين فصل استمرار تفوق دريايي عماني­ها و چگونگي منازعات آنان با نيرهاي ايراني و در ادامه ظهور اختلاف ميان قبايل عمان بر اثر ضعف حکومت يعربي و در نتيجه ضعف نيروي دريايي عماني­ها مورد بررسي قرار گرفته شده است. با روي کار آمدن کريم خان زند، در دهه شصت از قرن هجدهم پرداخته شده است.

مهمترين ويژگي اين اثر بحث مفصلي است که دکتر عقيل با تکيه بر اسناد آرشيوي مراکز مختلف پيرامون رقابت نيروهاي بين المللي سال­هاي مورد بحث کتاب در منطقه خليج فارس پيش مي­کشد.

اين کتاب در اصل رساله کارشناسي ارشد نگارنده مي­باشد که با راهنمايي دکتر صلاح عقاد در دانشگاه عين شمس قاهره به نگارش درآمده است.   

کتاب رقابت بين المللي در خليج فارس (1622-1763) نوشته مصطفي عقيل و ترجمه ياسر قزويني حائري با شمارگان 1000 نسخه و قيمت 73000 ريال از سوي انتشارات اميرکبير منتشر شده است.

 

 

چهارشنبه 5 مهر 1391 - 9:27


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری