دوشنبه 1 آبان 1396 - 23:59
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

مقاله

 

داود خسروي

 

هفتمين مسجد بزرگ جهان

 

نگاهي به معماري مسجد پادشاهي لاهور

مسجد پادشاهي(به اردو: بادشابي مسجد) يا مسجد عالمگيري، در شهر لاهور پاکستان از بزرگترين مسجدهاي جهان به شمار مي‌آيد.

ساخت اين مسجد در لاهور به فرمان پادشاه گورکاني اورنگ‌زيب عالمگير (حکومت: 1068ـ 1118 ق.) و با اختصاص سه ميليون(سي لک) روپيه براي آن آغاز شد.

کتيبه فارسي بالاي در ورودي مسجد به خط ثلث و نستعليق است خبر مي‌دهد که ساخت اين مسجد در سال 1084 ق. توسط برادر رضاعي اورنگ‌زيب، مظفرحسين معروف به فدائي خان کوکه، به پايان رسيده‌است.

مسجد پادشاهي يکي از باشکوه‌ترين بناهاي تاريخي پاکستان است که با سنگ‌هاي مرمرين قرمز ساخته شده و معرف اوج هنر معماري دوران مغول است.

مسجد پادشاهي، بعد از مسجد فيصل که در اسلام آباد واقع شده، دومين مسجد بزرگ در پاکستان است. امروزه مردم پاکستان شهر لاهور را با نام مسجد مذکور مي‌شناسند.

مسجد پادشاهي، هفتمين مسجد بزرگ جهان محسوب مي‌شود که گنجايش پذيرش 60 هزار نفر را داراست. صحن بزرگ اين مسجد نيز حدود 100 هزار نفر گنجايش دارد.

در داخل و خارج اين مسجد نيز منبت‌کاري‌ها و گچ‌بري‌هاي زيبايي قرار دارد و ديوارهاي آن با سنگ مرمر قرمزي که از معادن سنگ جي‌پور هند آورده شده ساخته شده است.

اسلوب ساخت اين مسجد شبيه مسجد جامع ملي است که در سال 1648 ميلادي به دستور شاه‌ جهان پدر اورنگ زيب ساخته شده است.

مسجد پادشاهي داراي 3 گنبد و 5 مناره است.

از اين مسجد به عنوان نقطه تحولي در تاريخ و يک جاذبه توريستي بزرگ که همه شکوه و زيبايي دوره مغول در آن متمرکز شده ياد مي شود.

معماري و طراحي مسجد پادشاهي داراي توازن و هماهنگي نزديک با مسجد جاما در دهلي هند است که در سال 1648 توسط پدر اورانگزب و شخصي قبل از آن، امپراتور _ شاه جهان _ ساخته شده است.

ساخت مسجد در حدود 2 سال به طول انجاميد از ماه مي سال 1671تا ماه آپريل سال 1673 ورودي اصلي مسجد مقابل قلعه اصلي لاهور قرار دارد و به آلمگير مشهور است که بعدها به ساختمان مسجد افزوده شده است.

از سال 1852 به بعد بخش هايي از مسجد پادشاهي مرمت گرديد. از سال 1939 تا 1960 ميلادي مرمت وسيعي صورت گرفت که هزينه اي در حدود 4.8 ميليون روپيه در برداشت که مسجد را به شکل و حالت و شرايط اوليه خودش بازگرداند.

در سال 2000 ميلادي ايوان اصلي اين مسجد را به وسيله سنگ مرمر آراستند.

در تزئينات داخلي آن از گچ کاري هاي زيبا، تزئينات و نقش و نگارهاي اسليمي و منبت کاري و نقاشي روي ديوار استفاده شده است.

نماي خارجي اين مسجد با سنگ هاي حکاکي شده تزئين شده و به خصوص از فرم loti که شکل عمده آن برجسته است، استفاده شده است.

ديوارهاي مسجد پادشاهي از آجرهاي کوره اي پخته شده و ساروج است که روکشي از سنگ شني قرمز دارد و پايه ستون ها از سنگهاي مرمر رنگارنگ هستند.

کف اصلي حياط با آجرهاي کوره اي پخته شده پوشيده شده بود که در مرمتي که طي سالهاي 60- 1939 ميلادي انجام گرفت با سنگ هاي شني قرمز جايگزين شد.

شبستان اين مسجد بسيار طويل است و به وسيله طاق نماهاي تزئين شده به 7 قسمت تقسيم شده است، بيرون از اين 7 قسمت سه جفت گنبد از سنگ مرمر است و داراي قوسي است که در نوع خود بسيار عالي است. کف اصلي در اتاق مربوط به خواندن نماز و دعا با آجرها و سنگ مرمر با فرم منظمي پوشانده اند.

گفتني است؛ اين مسجد بزرگ و باشکوه در حال حاضر يکي از مقاصد اصلي گردشگري در شهر لاهور کشور پاکستان محسوب مي شود.

در اين مسجد تنها دو کتيبه وجود دارد: يک کتيبه بر روي دروازه ورودي و کتيبه ديگر در شبستان زير ايوان اصلي.

عباس حسن نژاد درباره معماري مسجد پادشاهي مي نويسد:«بناي اصلي از سنگ سرخِ کوههاي فتح پور سيکري و بيانه است؛ اما از گچ و خشتهاي شاهجهاني نيز در ساخت آن استفاده و براي ايجاد تنوع در رنگ ، سطح سنگهاي سُرخ منبت و با سنگ سفيد کوههاي مکرانة جودهپور پَرچين کاري شده است . با وجود اين ، رنگ سُرخ بر کلّ نماي مسجد غلبه دارد.

درِ اصلي ورودي ، در سمت شرق و از سطح زمين حدود نُه متر بلندتر است . از زمين تا اين در، 22 پله ، با سنگ ابري کابلي ، وجود دارد.

ورودي مسجد خود بنايي کامل و شاهانه به سبک معماري تيموريان است که در دو طبقه به صورت مکعب و شامل اقامتگاه امام جماعت و مکتب و کتابخانة مسجد است .

شبستان مسجد با ديواري محاذي طول آن ، دو بخش شده است . در قسمت جلو دري بزرگ در وسط و پنج پنجدري کوچک در شمال و جنوب قرار دارد. در قسمت عقبي شبستان نيز درها به همان ترتيب و تعداد است .

در وسط شبستان عقبي که با سنگ سفيد ساخته شده ، محراب و منبر نيز قرار دارد. اين قسمت قلب مسجد است و زيباترين تزيينات و گلکاري روي سنگ مرمر در آن انجام گرفته است . منبر فعلي را در دورة متأخر ساخته اند.

بالايِ بنايِ اين شبستان ، سه گنبد روي قوسهاي نيمدايره قرار گرفته است . گنبد ميانه بزرگتر و دو گنبد طرفين کوچکتر و هم اندازة يکديگر است . اين گنبدهاي مرمرين چون مرواريد مي درخشند و قُبّه طلايي روي آنها به الماس مي ماند . اندازة گردنة گنبد ميانه حدود ده متر و گنبدهاي اطراف حدود شش متر و نيم است . روي اين گنبدها گُل نيلوفر وارونه اي با سنگ سفيد ساخته اند.

از مشخصه هاي مسجد چهار منار بلند با سنگ سرخ در چهار گوشة مسجد است . هر منار به طول حدود 5ر43 متر روي سکويي هشت گوشه قرار دارد. خود اين سکو شش متر از سطح زمين بلندتر است . هر منار سه طبقه دارد و زايران و سياحان اجازه دارند که به بالاي منارها بروند.

صحن مسجد مربعي به مساحت 881ر899 ، 25 متر مربع است و در وسط آن حوض آبي به مساحت 2576ر232 متر مربع قرار دارد. در شمال و جنوب و شرق صحن دالاني ساخته شده که از سطح صحن حدود يک متر بلندتر است . در 1272/ 1856 انگليسيها به دلايل سوق الجيشي دالانِ شرقي را ويران کردند  اما دولت پاکستان آن را بازسازي و لوله کشي آب کرد.

در کّلِ بناي مسجد چهار نوع آرايش به کار رفته است : منبت کاري روي سنگ ، پرچين کاري ، کنده کاري سنگ سُرخ و پُرکردن آن با سنگهاي برآمدة ملوّن ، و نقاشي روي گچ سفيد.

پس از انقراض حکومت مسلمانان در شبه قاره و روي کار آمدن سيکها در پنجاب در قرن دوازدهم /هجدهم ، سيکها پادشاهي مسجد را تصرف و از آن به عنوان سنگر، پادگان نظامي ، مرکز مهمات و طويلة اسبان استفاده کردند. آنها سنگهاي قيمتي آن را کندند و لوازم گرانبهاي مسجد را از بين بردند. در جنگهاي بين جانشينان مهاراجه رنجيت سنگه ، شير سنگه توپهاي سبک را بالاي منارها نصب کرد تا مخالفان خود را، که در ارگ لاهور محصور بودند، به گلوله بندد. گلوله هاي توپ نيز که از ارگ شليک مي شد موجب تخريب بيشتر مسجد گرديد. در جمادي الاولي 1265/ مارس 1849 انگليسيها پنجاب را از سيکها گرفتند و اين مسجد به تصرف آنان درآمد. تا 1271/ 1855 پادشاهي مسجد مرکز مهمات آنان و ورود نمازگزاران به آن ممنوع بود تا اينکه مهمات را به محلي ديگر بردند و در جمادي الاولي 1272/ ژانوية 1856 مسجد را به مسلمانان واگذاشتند. اما انگليسيها دالان شرقي مسجد را از ميان بردند تا ميان ارگ ، که محل استقرار ارتش انگليس بود، و مسجد حايلي نباشد و آنان بتوانند فعاليتهاي مسلمانان را در مسجد تحت نظر قرار دهند. از 1282/ 1865 تلاشهايي براي بازسازي پادشاهي مسجد، آغاز گرديد و با پولي که مسلمانان لاهور جمع کردند و هزينه اي که دولت پنجاب به مرمت مسجد اختصاص داد، در طول سالهاي 1292ـ 1338/ 1875ـ1920 اولين مرحلة بازسازي مسجد انجام گرفت . دومين مرحلة بازسازي را ادارة امور مردم هند در 1318 ش / 1939 شروع کرد. در 1326 ش / 1947 با تأسيس پاکستان کار بازسازي مسجد را ادارة امور مردم پاکستان به عهده گرفت و جمعاً با صرف هزينة 000 ، 900 ، 4 روپيه در طول 21 سال ، بازسازي همه جانبة مسجد روي خطوط معماري اصلي در 1339 ش / 1960 به پايان رسيد . هم اکنون ادارة اوقاف پنجاب مسجد را اداره و امام جماعت و خطيب و مؤذن را منصوب مي کند. در اين مسجد علاوه بر اقامة نمازهاي يوميه ، نمازهاي جمعه ، عيدين و تراويح مطابق مذهب حنفي برگزار مي شود.

پادشاهي مسجد، نشان قدرت و برادري مسلمانان منطقه شناخته مي شود. در 1331/ 1913 که ايتاليا به ليبي حمله کرد اقبال لاهوري در اين مسجد و در اجتماع بزرگ مسلمانان منظومة تاريخي خود «به حضور رسالت مآب » را خواند و از شهدا تجليل کرد . نماز بر جنازة اقبال با شرکت هزاران تن در همين مسجد اقامه و جسد او در ضلع جنوبي و بيرون از محوطة مسجد به خاک سپرده شد. در 1353 ش / فورية 1974، سران کشورهاي اسلامي که به منظور شرکت در دومين اجلاس سران به لاهور رفته بودند، نماز جمعه را در همين مسجد اقامه کردند.

پادشاهي مسجد علاوه بر حفظ جايگاه فعال خود به عنوان عبادتگاه ، داراي جاذبة جهانگردي است . بخشي از اتاقهاي مسجد در طبقة دوم ساختمانِ درِ ورودي اکنون گنجينة اشياي مقدس است . اين اشيا به حضرت محمد صلي الله عليه وآله و سلم و حضرت علي و حضرت فاطمه و امام حسين عليهم السلام و اويس قرني و شيخ عبدالقادر گيلاني منسوب است و بنا به روايتي اميرتيمور گورکاني پس از گشايش دمشق  و فتح ترکيه اين اشياي متبرک را به دست آورد و آنها را به سمرقند برد و سپس ظهيرالدين بابر آنها را به هندوستان منتقل کرد. اين اشيا دست به دست در خانواده هاي حکومتي نگهداري شد، تا اينکه فقير سيّدنورالدين منوّر  آنها را خريد و وقف پادشاهي مسجد کرد.»

منابع:

1-ويکي پدياي فارسي

2-سايت تبيان

3-وبلاگ تخصصي معماري

 

 

سه‌شنبه 28 شهريور 1391 - 10:35


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری