يكشنبه 4 تير 1396 - 21:57
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

گفتگو

 

روابط عمومي اداره كل تبليغات اسلامي استان قم

 

مکتب جعفري، زيرساخت فکري و فقهي

 

گفت‌وگو با حجت‌الاسلام عباس اسكندري مديركل تبليغات اسلامي استان قم

 

فردا مصادف با سالروز شهادت امام جعفر صادق(ع)، امام ششم شيعيان و رئيس مذهب شيعه جعفري دوازده امامي است. به همين مناسبت گفت‌وگويي داشتيم با حجت‌الاسلام ‌والمسلمين عباس اسکندري مديركل تبليغات اسلامي استان قم که در ادامه مي‌آيد.

حجت‌‌الاسلام اسکندري در اين گفت‌وگو به تحولات سياسي زمان امام جعفر صادق(ع) و نقش اين تحولات در جهت‌گيري مبارزاتي اين امام همام پرداخته است.

حاج آقا اسکندري لطفا براي ما از زندگينامه امام صادق(ع) بفرماييد. چرا ايشان را «شيخ‌الائمه» مي‌نامند؟

با عرض تسليت به ساحت آقا امام زمان(عج) ارواحنا له فدا و همه شيعيان و شيفتگان و محبين امام صادق(ع) که در سالروز شهادت آن حضرت قرار داريم.

شخصيت ممتاز امام صادق(ع) در آن مقطع زماني حاوي يک‌سري تحولات است. يعني در حقيقت موجب تحولاتي شده که در نوع خودش بي‌نظير و بي‌بديل است. شما مي‌دانيد که امام صادق(ع) سال ۸۳ هـ.ق در عهد عبدالملک بن مروان اموي متولد شدند و در ماه شوال يا به قولي در ماه رجب ۱۴۸ هـ.ق در عهد منصور عباسي به شهادت رسيدند. سن مبارک حضرت ۶۵ سال است که بيشترين طول عمر را بين ائمه اطهار(س) داشتند، لذا آن حضرت را به‌عنوان «شيخ‌الائمه» ياد مي‌کنند.

مکتب و انديشه امام صادق(ع) در حقيقت زيرساخت‌هاي فکري و فقهي، کلامي، تفسيري و عرفاني مراکز علمي شيعه را تشکيل مي‌دهد و سيره عملي آن حضرت در حقيقت برطرف‌کننده مشکلات جامعه شيعي مي باشد.

اولا به سيره علمي و عملي آن حضرت اشاره بفرماييد و ثانيا توضيح دهيد تحولات سياسي آن روزگار چه تاثيري بر نحوه جهت‌گيري ايشان داشته است؟

ما اگر بخواهيم در همين حوزه فکري و عملي يا به‌عبارتي در حوزه علمي و عملي حضرت صحبت کنيم، مباحث بسياري را دربر مي‌گيرد. ضمن اينکه زمان وجود حضرت و تحولات سياسي‌اي که اتفاق افتاده، فصل ديگري است که نياز به بررسي‌ دارد. لذا فکر مي‌کنم ما به ‌اجمال مي‌توانيم به هر کدام از اين حوزه‌ها اشاراتي داشته باشيم.

شما مي‌دانيد ائمه هدي(س) «کلهم نورالواحد»ند. همه از نظر خصوصيات، کمالات اخلاقي و قرب به پروردگار در يک سطح هستند و با هم تفاوتي ندارند، اما ظهور و بروزشان در مقاطع مختلف متفاوت و متناسب با شرايط زماني و مکاني است. به‌عنوان مثال زمان حضرت امام حسين(ع) شرايط به‌گونه‌اي است که اقتضاي قيام اباعبدالله‌الحسين(ع) را دارد. يا در زمان امام مجتبي(ع) اقتضاي زمان اين بود که با وجود شرايط به وجود آمده تن به صلح و سازش دهند.

در مقطعي هم شرايط و اقتضاي زمان به‌گونه‌اي بوده که بايد بساط علم و دانش و امثالهم گسترانيده مي‌شد و بهره‌برداري‌هاي لازم صورت مي‌گرفت. کما اينکه اين طور نيست که اگر مثلا امام حسين(ع) در زمان امام صادق(ع) زندگي مي‌کردند، آن حضرت آنجا هم دست به قيام مي‌زدند. لذا آن عزيزان براساس شرايط زماني خود اقدام مي‌کردند و رسالت الهي خويش را به انجام مي‌رساندند.  بنابراين ما وقتي مباحث سياسي زمان امام صادق(ع) را بررسي مي‌کنيم متوجه مي‌شويم که اقتضاي آن زمان همين بوده که امام صادق(ع) از مبارزه و قيام فاصله بگيرند و از فرصتي که به‌وجود آمده، استفاده کنند و رسالت و ماموريت خود را با گسترش علم و دانش و مباني معرفتي انجام دهند. ما شاهد اين معنا هستيم که تاخت و تازهاي بني‌اميه و ظلم‌ها و جناياتي که بني‌اميه در طول خلافت‌شان صورت دادند باعث رويگرداني افکار عمومي خصوصا از جانب انديشمندان و متفکران جامعه اسلامي شد. لذا مي‌بينيم پايه‌هاي حکومت بني‌اميه با توجه به اين عملکرد رو به تزلزل و ضعف و نابودي است. از آن طرف رقيب ديگري داشتند به نام بني‌عباس که منتظر فرصت مناسب و مدعي خلافت بود. اما بني‌عباس که خودشان را شاخه‌اي از علويان مي‌دانستند به اين امر واقف بودند که توجه عامه مردم جامعه اسلامي به اهل بيت عصمت و طهارت(ع) که در حقيقت شاخه ديگري از علويان به حساب مي‌آمد، است. لذا تصورشان اين بود که بدون تکيه بر ائمه يا بي‌توجه بودن نسبت به آنها نمي‌توانند در برابر بني‌اميه مقاومت کنند و به اهداف مورد نظرشان برسند. بنابراين برنامه‌ريزي کردند که شرايطي را به‌وجود آورند و از موقعيت امام صادق(ع) بهره‌برداري کنند، غافل از اينکه آن حضرت دقيقا شرايط زمان را مي‌دانستند و نسبت به اقتضائات جامعه اسلامي آن زمان شناخت کافي داشتند. امام صادق(ع) مي‌دانستند که مردم ديگر از آن حال و هواي جنگ و قتال و مبارزه استقبال نمي‌کنند، لذا وارد فاز ديگري شدند. بعد از گذشت دوره بني‌اميه شرايط، ديگر شرايط زمان امام حسن و امام حسين(ع) نبود. آن زمان انگيزه‌هاي زيادي براي قيام و جنگ بود، اما با گسترش جهان اسلام و گذشت بيش از يک قرن و سرازير شدن خراج و ماليات از سراسر قلمروي اسلامي به مرکز، تقريبا مردم به سمت و سوي زندگي توأم با آرامش سوق يافتند و کمتر به عرصه‌هاي مبارزاتي مي‌انديشيدند.شما ببينيد، در جامعه‌اي که اصلا انگيزه‌هاي مبارزاتي وجود ندارد يا خيلي کمرنگ است، چه کار مي‌توان کرد.

بني‌عباس در پي تزلزل بني‌اميه افراد و مبلغان بسياري را رهسپار بلاد اسلامي کرد و بي‌کفايتي بني‌اميه را به مردم گوشزد مي‌کرد، چرا که آنها هم به نحوي موقعيت زماني آن روزگار را درک کرده و آنچنان در پي جنگ با بني‌اميه نبودند و با استفاده از تبليغات و حربه فرهنگي اهداف خود را پيش مي‌بردند. شرايط جامعه، شرايطي فکري و فرهنگي بود و گريزان از مبارزه. جالب است که بني‌عباس از محبوبيت اهل‌بيت (ع) هم در اين مبارزه فرهنگي براي کسب قدرت استفاده مي‌کرد. شعاري هم داشتند مبني بر اينکه «الرضا من آل محمد(ص)؛ يعني ما تلاش مي‌کنيم يکي از خاندان عصمت و طهارت زمام امور را در دست بگيرد! لذا با عناوين مختلف سعي داشتند خود را به اهل بيت(ع) مرتبط سازند.

وقتي امام صادق(ع) به بني‌عباس روي خوش نشان نمي‌داد - چرا که حضرت واقف بودند که اگر بني‌عباس حکومت را در دست بگيرند دست کمي از امويان ندارند و در صورت ورود به ميدان بايد همزمان با بني‌اميه و بني‌عباس درگير شوند- لذا بعد از تثبيت عباسيان مورد خشم آنها قرار گرفتند  همچنان که بعدا توسط همين حکام عباسي به شهادت رسيدند. بنابراين امام صادق(ع) با درک عميق شرايط زمان از ورود به عرصه درگيري عباسيان با بني‌اميه اعراض مي‌کردند.

بنابراين با شناخت دقيق در عرصه علمي و فرهنگي ورود پيدا کردند و با مشاهده سوالات و ابهامات متعددي که چه در داخل جامعه اسلامي و چه خارج از آن پايه‌ها و مباني معرفتي اسلام را متزلزل مي‌کرد، به مجاهدت علمي و پاسخ به اين سوالات پرداختند. مخصوصا به ابهاماتي که از جانب زنادقه به وجود آمده بود، پاسخ‌هاي متقن و مستحکمي دادند و مباني معرفتي اسلام را استوار کردند. از اين رهگذر نيز امام(ع) شاگردان بسياري را تربيت کردند. همين جا هم اشاره کنم که يکي از کارهاي بسيار درخور توجه امام صادق(ع) تقسيم‌بندي در حوزه علوم بود و ايشان به‌صورتي تخصصي به هر يک مي‌پرداختند. اين مهم نياز مبرم حوزه‌هاي علميه ما در روزگار معاصر است. عده‌اي از شاگردان ايشان در حوزه مسائل کلامي و اعتقادي کار کرده‌اند، عده‌اي ديگر به مباحث فقهي پرداخته‌اند و کساني هم پاسخگوي مسائل فلسفي به‌ويژه مسائل فلسفه يوناني شدند. لذا اين ابتکار امام صادق(ع) آن روز انحراف در اسلام را به عقب راند.

کساني مثل ابوحنيفه که خودش رئيس يکي از مذاهب سني است در مکتب آن حضرت آموزش مي‌بينيد. فضلا و متفکران ديگري هم بودند که با وجود تفاوت بينش فقهي و کلامي با امام(ع) در کلاس‌هاي ايشان حاضر شدند و همين باعث تمجيد و تعريف دوست و دشمن از ايشان شده بود. مجموعه شاگرداني که از محضر آن امام همام(ع) بهره بردند و هر يک در حوزه‌اي سرآمد شدند و در گوشه و کنار بلاد اسلامي به تبليغ معارف اسلامي همت گماردند، به بيش از چهار هزار نفر مي‌رسد.

بدين‌ترتيب امام صادق(ع) چه پايگاهي در تاريخ اسلام دارد؟ وظيفه امروزي‌‌ها چيست؟

کارها و فعاليت‌هاي امام صادق(ع) مبناي گسترش مباحث فکري و علمي اسلام شد. در حقيقت خدمتي که آن حضرت با شناخت دقيق‌شان از موقعيت زماني خويش به اسلام کردند يقينا دست‌کمي از قيام و مبارزه و شهادت و تحولات آنچناني که مدنظر خيلي‌ها بود، نداشت و ما آثار و برکات خدمات علمي آن حضرت را امروز هم مشاهده مي‌کنيم.  اگر الگوي ما در حوزه سياسي سمبلي مثل امام حسين(ع) است که با توسل به آن يک انقلاب عظيم را به‌وجود مي‌آوريم، در مقابل هم برکات علمي امام صادق(ع) را در حوزه‌هاي بزرگ علمي شيعي مشاهده مي‌کنيم و همچنان از آن بهره‌منديم. ان‌شاءالله در آينده نه‌چندان دور شاهد گسترش اين ميراث گرانبها در اقصي‌نقاط عالم باشيم.

همان‌طور که قيام امام حسين(ع) حرکت اسلام را از اضمحلال و رکود نجات داد، فعاليت‌هاي امام صادق(ع) در زمان خودشان مانع از توقف اسلام شد و جان تازه‌اي در اسلام دميد. در جاهاي ديگر ما چنين چيزهايي را نمي‌بينيم، در شاخه‌هاي اسلامي ديگر شاهد چنين حرکت‌هاي روبه ‌جلويي نيستيم، هرچه هست نشأت‌گرفته از خط نوراني ائمه هدي(س) است. اين وظيفه ما است که در سالگرد تولد و شهادت اين عزيزان به چنين چيزهايي اشاره کنيم و آن را به گوش همگان برسانيم، چرا که امروزه شاهديم از گوشه‌وکنار جهان بر جويندگان اين معارف افزوده مي‌شود. ما امروزه مي‌توانيم با تکيه بر حوزه‌هاي علميه، فضلا و فقها، مراجع عظام و در پرتو اين انقلاب بزرگ اسلامي با رهبري خردمندانه رهبر معظم انقلاب، حاملان انتقال، نشر و گسترش اين معارف روح‌بخش و الهي اهل بيت(س) باشيم.

همه ما وظيفه داريم، به‌عنوان تجليل از امام صادق(ع)، مکتب فکري امام صادق(ع) را ترويج کنيم. به باور اينجانب اين مهم خدمت اصولي‌تر و موردپسندتري در حق امام صادق(ع) است. اميدوارم همه ما بتوانيم در جهت اعتلاي کلمه‌الله و رسالت پيامبر(ص) و اهل‌بيت‌(س) انجام وظيفه کنيم.

چرا امام جعفرصادق(ع) را رئيس مذهب تشيع دوازده‌ امامي مي‌نامند؟

دو عامل باعث شده، ما امام جعفر صادق(ع) را رئيس مذهب جعفري بناميم. يکي اينکه تا زمان امام جعفر صادق(ع) مباني فکري مکتب شيعه مدون نشده بود. اهل‌بيت(ع) بودند اما اينکه مباني معرفتي به‌صورتي مدون و جمع‌وجور ارائه کرده باشند، چنين نبود.

بنابراين از آنجايي که اين اتفاق مهم در زمان امام جعفر صادق(ع) حادث شد،‌ در حقيقت امام(ع) را رئيس مذهب شيعه مي‌دانند. ديگر آنکه در زمان آن حضرت مکاتب ديگري هم در کنار مکتب شيعه اعلام موجوديت کردند، مثل فرقه‌هاي سني شافعي، حنبلي، مالکي و... که بعضا در دوره امام صادق(ع) بود و بعضي ديگر هم بعدا به‌وجود آمدند. لذا اين بروز و ظهور فرق اسلامي نيز در اين زمينه تاثيرگذار بوده است.

جنبه‌اي ديگر از کوشش‌هاي فکري امام جعفر صادق(ع)، بهره‌گيري برخي شاگردان ايشان از معارف آن حضرت در زمينه علوم طبيعي بود. مشخصا در اين زمينه به «جابر بن حيان» اشاره دارم. مي‌خواستم کمي در مورد اين جنبه از معارف آن حضرت بفرماييد.

ببينيد شاخه‌هاي علمي در زمان امام صادق(ع) بسيار گسترده بود. علتش هم اين بود که فضا، فضايي علمي بود. يعني هر کس از هر کجا مي‌آمد و در مباحث شرکت مي‌کرد براساس ذوق و استعدادش مي‌توانست از محضر ايشان بهره‌مند شود. اين هم يکي از معجزات علمي امام صادق(ع) است.

بعضي‌ها بر اين باورند که اهل بيت(ع) فقط در حوزه شرعيات و احکام اسلامي اظهارنظر مي‌کنند در حالي که اين بزرگواران از علم لدني الهي بهره‌مندند و علوم‌شان افاضه از ناحيه خداوند عالم است. اشاره قرآن مبني‌بر اينکه «شما وقتي به دنيا آمديد چيزي نداشتيد» به اين مهم برمي‌گردد که از جنبه‌هاي اعتقادي ما هم است.

ائمه منبع علوم مختلف بودند اما بعضي از علوم به‌گونه‌اي بود که فرد لايقي سراغ‌شان نمي‌رفت يا شرايط زماني اجازه ورود مستقيم ائمه(س) در اين علوم را نمي‌داد. بنابرين وقتي افراد لايقي به جهت اين علوم به ائمه(س) مراجعت مي‌کردند، آن بزرگواران نيز اين علم را در اختيارشان مي‌گذاشتند. يکي هم همين جابربن حيان که با ذوق خود بهره‌هاي لازم را از محضر امام جعفر صادق(ع) برده است.

 

 

سه‌شنبه 21 شهريور 1391 - 13:3


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری