چهارشنبه 7 تير 1396 - 4:44
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

گزارش

 

نيما نوربخش

 

اذاني روح نواز و ماندگار

 

گزارشي از چگونگي شکل گيري يکي از اذان‌هاي جاودانه ايراني

«شيخ محمدآقاتي» اولين اذان خود را در سال 1320 در مسجد جامع گوهرشاد و اولين اذان ضبط شده و معروف خود را در استوديو راديو در سال 1327 سر داد. صداي اذان دلنشين او به عنوان دومين اذان ملي ثبت ‌شده است.

 به گزارش خبرگزاري فارس، هر ملتى در هر عصر و زمانى براى برانگيختن عواطف و احساسات افراد خود و دعوت آنها به وظايف فردى و اجتماعى شعارى داشته است و اين موضوع در دنياى امروز به صورت گسترده‌ترى ديده مى‌شود.

مسيحيان در گذشته و امروز با نواختن ناقوس پيروان خود را به کليسا دعوت مى‌کنند، ولى در اسلام براى اين دعوت از اذان استفاده مى‌شود که به مراتب دلنشين‌تر،‌ آهنگين‌تر و داراي پيامي رساتر است.

آري! چه شعارى از اين رساتر که با نام خداى بزرگ آغاز ‌شود و به وحدانيت و يگانگى آفريدگار جهان و گواهى به رسالت پيامبر او اوج گيرد و با دعوت به رستگارى و فلاح و عمل نيک و نماز و ياد خدا پايان ‌پذيرد، از نام خدا «الله» شروع ‌شود و با نام خدا «الله» پايان ‌پذيرد، جمله‌هاي اذان موزون، عبارات کوتاه، محتويات روشن، مضمون سازنده و آگاه کننده است.

با اينکه اين دعوت آسماني از زمان پيامبر اسلام(ص) تا کنون با الحان و نغمات گوناگون صورت گرفته است، اما در ميان امت اسلامي به ويژه ايرانيان به دليل برخورداري از ذوق سرشار و نغمات گوش‌نواز موسيقي ايراني، اذان‌هاي شنيدني قابل توجهي در فرهنگ و هنر اسلامي ثبت شده‌ است.

شيخي که بدون استاد «مؤذن» شد

مرحوم استاد محمد آقاتي در سال 1304 شمسي در روستاي کاهو از توابع بخش چناران استان خراسان رضوي در خانواده‌اي روحاني چشم به جهان گشود. وي در سنين کودکي قرائت قرآن را نزد پدرش ملّا علي‌اکبر آقاتي آموخت.

 آقاتي در سنين نوجواني به دليل مهارتي که در تلاوت اذان داشت به سرعت در زادگاهش مشهور شد و در حسينيه کاهو -که پدرش باني آن بود- به تلاوت اذان و مناجات پرداخت.

در سن شانزده سالگي به قصد تحصيل علوم ديني يادگيري مناجات در مدرسه نواب واقع در جوار حرم مطهر حضرت رضا(ع) به مشهد مقدس هجرت کرد.

او در محله نوغان، کوچه «مسجد هفت در» در منزل برادرش آقا علي سکني گزيد، سال‌هاي اوليه اقامت در مشهد علاوه بر فراگيري علوم ديني، در مسجد سلطاني نيز تدريس قرآن داشت.

زماني که طلبه بود در ماه مبارک رمضان به خانه پدري‌اش در روستاي کاهو براي ديدار والدين و کار کشاورزي مي‌آمد، در پشت بام حسينيه آنجا مناجات و دعا مي‌خواند و اذان مي‌گفت، او براي فراگيري نواي اذان استادي نداشت و صدايش خدادادي بود.

از اذان‌گويي در روستا تا حرم رضوي

در يکي از شب‌هاي سال 1320 که محمد آقاتي بالاي پشت بام حسينيه بود، طاهري توليت مسجد گوهرشاد نيز در اين روستا حضور داشت، با شنيدن لحن خوش و شيواي اذان و مناجات محمدآقاتي، به او پيغام مي‌دهد که به شيخ بگوييد فردا به مسجد گوهرشاد بيايد.

اين‌گونه دست تقدير رقم خورد تا او در مسجد جامع گوهرشاد به سِمت مؤذن اوقات نماز صبح، ظهر و مغرب برگزيده شود. اين در حالي بود که هنوز مسجد گوهرشاد بلندگو نداشت و تنها صوت و تلاوت روحاني اذان شيخ آقاتي بود که از بالاي گلدسته‌هاي مسجد گوهرشاد در حرم مطهر امام هشتم(ع) طنين‌انداز مي‌شد.

 ثبت صداي اذان استاد در سال 1327

مرحوم آقاتي هفت سال بعد در سال 1327 شمسي به تهران رفت و زماني که ناظم‌زاده متولي مسجد امام بود، مؤذن آن مکان معنوي شد، در همان سال اولين اذان معروف خود را در سه نوبت در راديو تهران ضبط و لحن خوش اذان را با صدايي ماندگار ثبت کرد.

  همچنين پس از اينکه حاج علي بهاري در آغاز دهه 40 به دليل مسئوليت حجاج از ادامه همکاري با راديو انصراف داد، با خروج ايشان از راديو، شيخ محمد آقاتي برنامه اذان بهاري را ادامه داد.

نام محمد آقاتي ساليان متمادي تا سال 1359 به عنوان يکي از بزرگترين مؤذنان ايران مطرح بود. اذان وي به همراه اذان‌هاي متعلق به شيخ عبدالکريم اردبيلي، رحيم مؤذن زاده اردبيلي، سيد جواد ذبيحي و حاج علي بهاري از نخستين اذان‌هاي پخش شده از راديو تهران بود.

پس از انقلاب اسلامي نيز اذان مشهور آقاتي توسط شوراي عالي قرآن جهت پخش در صدا و سيماي جمهوري اسلامي ايران مصوب شد و کماکان از راديو و تلويزيون ايران پخش مي‌شود.

سرانجام اين مؤذن خوش صداي کشور در روز 18 مهر سال 1372 پس از يک دوره بيماري طولاني در تهران درگذشت و در قطعه 76 بهشت زهرا به خاک سپرده شد.

اذاني در دستگاه بيات ترک

اذان معروف و ملکوتي شيخ محمدآقاتي از نظر دستگاه‌هاي موسيقي با استادي و مهارت خاص در مايه‌اي از دستگاه شور به نام «بيات ترک» اجرا شده  است. (دستگاه شور را مادر آوازهاي موسيقي ايراني يا ام‌النغمات نام نهاده‌اند)

 آواز بيات ترک يکي از ملحقات شور است که به دليل گام‌هاي متنوع و وارياسيون‌هاي گوناگون در لحن، بعضي از اساتيد آن را يک دستگاه با تتراکورد ويژه خود مي‌دانند.

 اين دستگاه قالب مناسبي براي مناجات خواني، مناقب خواني، اذکار و ادعيه عرفاني است که مرحوم آقاتي با شناخت کامل از قابليت‌هاي اين دستگاه براي اولين بار اذان را در اين دستگاه خوانده است.

يکي از مهم‌ترين ويژگي‌هاي منحصر به فرد اذان مرحوم آقاتي فرود آمدن صداي خود در انتهاي اذان در درآمد شور است، به نحوي که ايشان «لااله الا الله» انتهاي اذان را در مرتبه دوم در قالب درآمد شور به پايان مي‌رساند.

 يعني اگر شروع و متن اذان در بيات ترک اجرا شده، صداي خود را در انتها به خاستگاه اوليه که همان درآمد شور است مي‌رساند و اذان را در همان درآمد شور خاتمه مي‌دهد.

دومين اذان ثبت ملي‌ شده متعلق به مرحوم آقاتي است

با توجه به غناي موسيقيايي و معنوي اذان «محمد آقاتي» و براي نگهداري از اذان قديمي وي، اين اثر در 29 شهريور 1390 به شماره 197 در فهرست ميراث معنوي ايران ثبت شد و در گروه سنت‌ها و نمودهاي شفاهي در شاخه موسيقي قرار گرفت.

همچنين در مراسم اختتاميه ششمين همايش علمي-پژوهشي جاده ولايت که 15 مهر 1390 در جهاد دانشگاهي مشهد برگزار شد، از اذان مرحوم آقاتي به عنوان دومين اذان ثبت ملي شده در کشور پرده‌برداري شد.

مجتبي رجايي سرپرست ميراث فرهنگي و گردشگري خراسان رضوي درباره ويژگي هاي اذان آقاتي مي گويد: از نظر لحن، صوت و نوع اجرا در تلفيقي از موسيقي هاي دستگاه شور، تاکنون نمونه و الگويي از اذان شيخ محمد آقاتي در سطح ملي ديده نشده است.

رجايي افزود: اذان شيح محمد آقاتي دستمايه اي از اذان ها، مداحي و تعزيه خواني را در ريشه، سنت و هويت خود محفوظ داشته و اهميت آن در يک مورد انتقال همين ارزشهاي مذهبي پيشين به نسل حاضر و نسل هاي بعدي است که در اذان معروف و دلنشين وي اين امر محقق شده است.

وي گفت: به اين ترتيب اذان اين استاد داراي يک حسن مطلع و حسن ختام است که با توجه به غناي موسيقايي و معنوي، اين اثر به شماره 197 در فهرست ميراث معنوي کشور جاي گرفت.

وي افزود: مرحوم شيخ محمد آقاتي سالهاست که صداي اذان ملکوتي خود را بر فضاي معنوي ايران اسلامي گسترده و عبارات و واژه هاي مناجات گونه اش تا زمان حاضر همواره نوازشگر روح نمازگزاران به هنگام لحظات برپايي نماز در صفوف طولاني مساجد، اماکن متبرکه، زيارتگاهها ، تکايا و خانه ها بوده و هست.

 

 

سه‌شنبه 14 شهريور 1391 - 9:22


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری