چهارشنبه 26 مهر 1396 - 23:56
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

گزارش

 

محمدرضا صادقي

 

تاثير هنر تذهيب بر سادگي خط قرآن هاي دوره صفويه

 

گزارش پنجمين نشست‌«چهارده روايت»

 

پنجمين نشست از سلسله نشست‌هاي تخصصي «چهارده روايت» که بررسي 14 نسخه خطي قرآن کريم نگهداري شده در کتابخانه و موزه ملي ملک اختصاص دارد، با حضور سيدمجتبي حسيني، مديرعامل کتابخانه و موزه ملي ملک و مهدي مقيسه برگزار شد.

در ابتداي اين نشست، مقيسه با اشاره به قرآن خطي شماره 39 که در گنجينه ملک نگهداري مي‌شود، گفت:«اين قرآن متعلق به سال 980 هجري قمري بوده و آن‌گونه که از شناسنامه آن برمي‌آيد به خط علاءالدين تبريزي کتابت شده است. تذهيب‌کار اين قرآن مشخص نيست و بنا دارم تا در سخنانم درباره هنر تذهيب به‌کار گرفته شده در اين نسخه خطي صحبت کنم.»

وي در ادامه تاريخچه‌اي از هنر تذهيب را در ايران ارايه کرد و افزود:«درباره منشاء اصلي هنر تذهيب تا حد زيادي اختلاف‌نظر وجود دارد. معجزه اسلام، کتابت است و هنر تذهيب در ايران به واسطه تزيين قرآن کريم و علامت‌گذاري سر سوره‌ها و سر آيه‌ها مقدس است.»

وي ادامه داد:«اگرچه سوابق هنر تذهيب در ايران به پيش از اسلام بر مي‌گردد و در همين زمينه نيز طومارهايي يافت شده است. پيش از اسلام نقوش اسليمي وجود داشته که در تذکره‌ها ديده مي‌شود. البته همواره بين هنر نقاشي و نيز تذهيب و مفاهيم اسلامي تعارضاتي وجود داشته، چنانچه برخي مي‌گويند اسلام مخالف هنر نقاشي است و نقاشان به اندازه خوشنويسان که کاتبان وحي بوده‌اند در اين دين جايگاه نداشته اند.»

مقيسه با بيان اين‌که برخي اختراع نقوش اسليمي متعلق به قرن 10 و 11 هجري را به امام علي(ع) نسبت داده‌اند، گفت:«همين موضوع موجب شد تا تذهيب وجه قدسي پيدا کند.»

وي اضافه کرد:«نقوش اسليمي در دوران تطور خود تحولات بسياري داشته است؛ در ابتدا قرآن‌ها به خط حجازي نوشته ‌مي‌شده که اين خط شکل هندسي داشته و شکيل بوده و روي پوست کتابت شده است.»

اين کارشناس تذهيب يادآور شد:«از ديگر ويژگي اصلي اين قرآن‌ها اين است که کاتب، خوشنويس و مُذَهِّب آن يک نفر بوده است؛ به‌طور مثال ابن بواب در قرن 4 هجري قرآني را کتابت کرده که خود، مذهب و خوشنويس‌اش بوده است. در اين دوره نقوش اسليمي خيلي پيچيده نيست و ترکيب‌بندي بسيار زيبايي بين خط و تذهيب وجود دارد چون يک نفر آن را انجام داده است.»

وي با بيان اين‌که در دوره‌هاي بعدي نقوش اسليمي پيچيده‌تر و کارها نيز تخصصي شد، افزود:«به همين دليل در بسياري از قرآن‌هاي دوره صفويه فاصله بين خط و تذهيب زياد مي‌شود؛ به‌گونه‌اي که تذهيب آن‌قدر باشکوه است که سادگي خط را تحت‌تاثير خود قرار مي‌دهد.»

مقيسه با تاکيد بر اين‌که هنر ايراني کاربردي است، ادامه داد:«هنر تذهيب به واسطه تزيين قرآن است که جايگاه يافته و خوشنويسي نيز به دليل کتابت قرآن داراي ارزش است. البته بعدها تحت‌تاثير برخورد ما با هنر اروپايي هر يک از اين هنرها نيز جايگاه مجردي را براي خود يافتند.»

وي در ادامه سخنانش با اشاره به اين که در قرآن شماره 39 گنجينه ملک که در سال 980 کتابت شده ‌تناسبي بين خط و تذهيب وجود ندارد، گفت:«تذهيب در اين قرآن ظرافت و دقت خاصي ندارد و قرينه‌سازي در آن به‌خوبي صورت نگرفته است.»

مقيسه تاکيد کرد:«بررسي نقوش اسليمي و تذهيب اين قرآن نشان مي‌دهد که اين تذهيب متناسب با قرآن کار نشده و شايد به اين علت باشد که اين قرآن براي دربار يا پادشاهي کتابت نشده است؛ چراکه در دوره کتابت اين قرآن هنر تذهيب مورد بي‌توجهي طبقه حاکم بوده است.»

وي ادامه داد:‌»اگرچه در دوره قاجار به نظر مي‌رسد تذهيب پرکار باشد؛ اما به لحاظ تخصصي، حرفه‌اي‌ و با ظرافت نيست چراکه بيشتر قرآن‌ها براي طبقه پايين‌تر جامعه کتابت مي‌شد و به همين دليل گل و مرغ در اين دوره جاي تذهيب را گرفت؛ هنر گل و مرغ در مقايسه با هنر تذهيب ملموس‌تر بود.»

در بخش ديگر اين مراسم محمدمهدي هراتي، ديگر کارشناس حاضر بايد سخن مي‌گفت که به دليل حضور نداشتن او مقاله مفصلي از وي درباره «خط ياقوت» به‌کار رفته در قرآن‌هاي خطي قرائت شد.»

مقيسه که اين مقاله را قرائت مي‌کرد، در بخش ديگري از اين مراسم گفت:«بعد از تلاش‌هاي ماندگار «ابن‌مقله» و «ابن‌بوّاب»، بزرگ‌ترين حرکت را ياقوت، براي ايجاد فضاي جديد و شيوه‌هاي تازه با هدف رونق کتابت آيات قرآني مبذول داشته است.»

وي ادامه داد:«از ميراث‌هاي ياقوت، شيوه ياقوتي کتابت است؛ چه در نسخ، چه در ريحان، چه در ثلث و در ساير زمينه‌هاي ديگر. ايشان طريقي را مطرح مي‌کند که بعداً مورد استفاده کاتبان و خوشنويسان ايران، ترکيه، مصر، هند و ماوراءالنهر قرار مي‌گيرد.»

وي افزود:«يکي ديگر از ميراث‌هاي ياقوت، تربيت شاگرداني است که موسومند به استادان ستّه. از هر يک از اين بزرگان در زمينه کتابت‌هاي قرآني آثار بسيار باارزشي در موزه‌هاي جهان محفوظ است.»

مقيسه با بيان اين‌که مهم‌ترين ميراثي که از ياقوت باقي مانده، مصاحف و قرآن‌هاي ياقوتي است افزود:«در «کتابخانه ملک» هم يک نسخه قرآن ياقوتي به تاريخ 680 هجري ديده مي‌شود.»

وي تاکيد کرد:«مهم‌ترين ويژگي نسخه‌هاي قرآني ياقوت، استفاده همزمان او، از اقلام مختلف و متنوع قلم‌هاي ثلث، نسخ، ريحان، توقيع و رقاع است که خود وي بر ارتقاي آن اهتمام فراوان داشته است؛ خطوطي که هنوز هم معياري براي سنجش توانايي‌ها و مهارت‌هاي اجرايي کاتبان قرآن کريم در طي سده‌هاي مختلف تاريخ هنر مصاحف محسوب مي‌شوند.»

به گفته هراتي، در موزه‌هاي ملک و مجلس شوراي اسلامي نيز دو مصحف و در مجموعه‌هاي شخصي نيز دو مصحف ديگر از قرآن‌هاي ياقوتي نگهداري مي‌شوند.

 

 

 

چهارشنبه 18 مرداد 1391 - 13:32


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری