چهارشنبه 25 مرداد 1396 - 19:49
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

اكرم اماني

 

نسخه شناسي آثار علامه کلباسي و ابوالمعالي

 

- نسخه شناسي آثار علامه کلباسي و ابوالمعالي

- سيد محمدحسين کريم

- انتشارات اميرکبير، چاپ اول 1390

- شابک: 6- 1422- 00- 964- 978

- قيمت: 4100 تومان

علم و حکمت از مبدأ و مصدر الهي جريان يافته است. نخست بواسطه­ي انبياء و حاملان وحي و در پي آنان توسط عالمان و حکماي راستين، حفظ و انتشار يافته است و لذا پس از ختم نبوت، اين عالمان­اند که ميراث نبوت را حمل و ابناء بشر را از نور آگاهي و هدايت ربوبي برخوردار ساخته­اند. همچنين تدعيب و تاکيد دين حنيف بر کسب دانش و حصول معرفت، امري تبعي و فرعي نبوده، بلکه اساس معارف ديني بر تحقيق و معرفت قطعي گذارده شده است.

از اين رو عالم اسلام به نحو عام و سرزمين عالم پرور ما به نحو خاص مفتخر است که در طول سده­هاي متمادي، چراغ علم را روشن نگاه داشته و در تربيت و پرورش عالماني بزرگ و ظهور آثاري ماندني و گرانسنگ در اغلب شاخه­ هاي دانش توفيق داشته است. بي ترديد قوام فرهنگ و هويت ما در گرو همين معناست و آينده­ي اين مرز و بوم نيز با اهتمام فراگير به پاسداشت علم و معرفت پيوند خورده است . . .

بزرگداشت عالمان و انديشمندان، پاسداشت علم و معرفت است و يقيناً نيکوترين الگوها و نشانه­هاي حيات طيبه، شناساندن آثار و احوال همين عالمان و فرزانگان به نسل حاضر و نسل­هاي آتي است. اکنون که به برکت انقلاب اسلامي، مسير آگاهي از آثار و ميراث بي نظير علمي گذشته­مان هموار گرديده است، خداي را سپاس گذارده که توفيق معرفي يکي از چهره­هاي برجسته­ي عرصه­ي علم و فقاهت و اخلاق و سالک طريق نظر و عمل فراهم شده است. آيت الله العظمي حاجي محمد ابراهيم کلباسي (معروف به حاجي کلباسي) از اين توفيق بزرگ برخوردار بوده است که هم در عصر خود و هم ادوار بعدي همانند شجره­ي طيبه­اي که آثار و ثمرات ماندگاري از خود عرضه مي­کند، مجموعه­ي گران سنگي از آثار مکتوب و معنوي را بدست خود و خاندانش بر جاي گذارد.

کتاب حاضر مشتمل بر معرفي مجموعه نوشته­ها و نسخه­هايي است که درباره­ي علامه کلباسي و آخرين فرزند ذکور وي يعني علامه ميرزا ابوالمعالي فقيه و مفسر و اصولي قرون سيزدهم و چهاردم به رشته­ي تحرير درآمده است.

مؤلف در يادداشتي در ابتداي کتاب اين چنين به معرفي علامه کلباسي مي­پردازد:

عالم عابد زاهد، اصولي نامدار، مجاهد و احياگر حوزه­ي علميه­ي اصفهان، آيت الله علامه حاجي محمد ابراهيم کرباسي مشهور به حاجي کلباسي از مفاخر علماي اماميه و مراجع بزرگ شيعه در قرن سيزدهم هجري بشمار مي­رود. محمد ابراهيم در 19 ربيع الثاني سال 1180 قمري مطابق با 1145- 1146 شمسي ديده به جهان گشود. ده ساله بود که پدر دانشمند زاهدش – که نخستين معلم و مربي او نيز بود – را از دست داد. پدر که از ارادتمندان حکيم متاله و فقيه عارف نامي آقا محمد بيدآبادي بود، او را وصي و قيم امورات فرزندش محمد ابراهيم قرارداده بود. محمد ابراهيم در خانه­ي عارف بيد آبادي و زير نظر و هدايت آن بزرگ، مراتب اخلاقي و سلوکي و درجات علمي و معرفتي خود را طي نمود تا اينکه با فرا رسيدن سن بلوغ به امر استاد و مربي­اش حکيم بيدآبادي، روانه­ي حج خانه­ي خدا شد. و در محضر اساتيد بزرگ حوزه­هاي اصفهان، نجف، کربلا و کاشان به عالي­ترين مراتب علم و عمل دست يافت. اساتيد در حوزه­هاي مختلف: فقه، اصول، حديث، تفسير، کلام، حکمت و عرفان عبارتند از:

آقا محمد بيدآبادي، ميرزا محمدعلي مظفر اصفهاني، ملا محراب گيلاني، سيد بحرالعلوم، شيخ جعفر کاشف الغطاء، ملا محمد مهدي نراقي، ميرزاي قمي، آقا محمد بن زين العابدين خوانساري و . . .

حاجي کلباسي در حفظ و احياي حوزه­ي اصفهان، تلاش فراوان و زحمات زيادي کشيد . . .

بسياري از عالمان و فقيهان نامدار نيمه دوم قرن سيزدهم هجري از شاگردان حاجي کلباسي بوده­اند از جمله مير سيد حسن مدرس اصفهاني، مير سيد محمد شهشهاني، ميرزا زين العابدين خوانساري، ميرزاي شيرازي، سيد شرف الدين علي حسيني مرعشي، حاج ملاهادي سبزواري، مير سيد محمد حسين مدرس، ميرزا محمد تنکابني، سيد محمد حسن مجتهد موسوي و . . .

حاجي کلباسي علاوه بر انتقال آراي اصولي اساتيدش به نسل عالمان بعدي و تربيت مجتهدان و فقيهاني بزرگ، ارتباطي صميمي و عميق با مردم داشت و در برقراري جماعات وعظ و منبر و خواندن ادعيه در مواقع مختلف سال در مسجد، کوشا بود.

حاجي کلباسي علاوه بر تربيت شاگرداني لايق، و فعاليتهاي گوناگون اجتماعي و فرهنگي از تصنيف و تحقيق و تاليف نيز غافل نبود و آثاري ارزشمند در زمينه­هاي فقه، حديث و رجال از خود به جاي گذاشت:

اشارات الاصول که مشهورترين اثر و در زمره­ي کتب اوليه و مادر در باب علم اصول در دوران متأخر بشمار مي­رود.

شوارع الهدايه، شرح بر کفايه الاحکام ملامحمد باقر سبزواري که در آخر آن، تقريظ استادش کاشف الغطا نيز آمده است.

الارشاد المسترشدين، مشتمل بر عبادات و بخشي از مکاسب به فارسي.

نخبه، به فارسي و منتخب از کتاب ارشاد است که عبارات (بجز حج و جهاد) را در برمي­گيرد و . . .

آيت الله علامه محمد ابراهيم کلباسي سرانجام در شب پنج شنبه 8 جمادي الاولي 1261 قمري در سن 81 سالگي درگذشت و بنابر وصيت او در محلي روبروي مسجد حکيم – که به مقبره خاندان او مشهور است – به خاک سپرده شد.

محمد ابراهيم کرباسي از اين بخت برخوردار بود که فرزندان و نوادگانش از همان سالهاي نزديک به حياتش به ثبت وقايع زندگي و زهد زبانزدش پرداختند و روايات و اطلاعات مستندي را براي ما به يادگار گذاشتند. از نوشته­هاي ضمني تذکره­ها و شرح حالنامه­ها که بگذريم، اولين بار پسرش محمد جعفر رساله­اي مستقل در احوال پدر تأليف کرد که در انتهاي کتاب منهاج الهدايه در سال 1263 ق به چاپ رسيد. پسر ديگرش ابوالمعالي محمد هم رساله­اي در شرح احوال خود و پدرش به فارسي تأليف کرده که هنوز به چاپ نرسيده است . . .

در واقع اين نوشته بر آن است تا تمامي مکتوبات علامه محمد ابراهيم کلباسي را از لحاظ متن شناسي و نسخه شناسي مورد توجه قرا دهد و با تکيه­ي اصلي بر دستنويسهايي که تاکنون از آنها شناسايي شده، فهرستي از آثار ايشان تهيه شود. به همين جهت نويسنده سعي کرده هر نوشته­اي که از حاجي کلباسي باقي مانده بود، را در اين فهرست بگنجاند. حتي از چند کتابي که منسوب به ايشان بود و يا وقفنامه­هايي که با توليت ايشان نوشته شده بود، نيز ياد کرده است.

همچنين مؤلف ذکر مي­کند که در حين انجام کار قرار بر آن شد که تأليفات پسرش ابوالمعالي و نوه­اش ابوالهدي هم مورد بررسي قرار بگيرد که اين کار در مورد پسرش انجام شد. ولي درباره­ي نواده، در عمل مشخص شد تأليفات او همه همان­هايي است که در مشاهير مزار علامه ابوالمعالي کلباسي معرفي شده و چون دسترسي و کاوش بيشتر در آن دستنويسها ميسر نشد، از تکرار آنها خودداري کرده است. کتاب در دو فصل تهيه و تنظيم شده است: فصل اول؛ معرفي آثار علامه حاجي کلباسي. فصل دوم؛ معرفي آثار فرزندش ابوالمعالي.

روش پژوهش در اين کتاب بدين صورت است که:

نخست درباره­ي متن هر کتاب به اندازه­ي کفايت سخن گفته شده: نام کتاب، مهدي اليه، سال نگارش و بخش­هاي آن، سپس آغاز و انجام نسبتاً مفصلي از هر کتاب آورده شده تا در معرفي سبک شناسي هر اثر و براي شناسايي ديگر نسخه­هاي مجهول، سودمند واقع شود. آنگاه مؤلف به ذکر چاپها و دستنويسهاي کتاب پرداخته است. مشخصات چاپهاي يک کتاب همان گونه که معمول است آورده شده و نسخه­هاي يک کتاب هم با ذکر مشخصات نسخه از قبيل: نام کتابخانه، شماره نسخه، نوع خط، کاتب، تاريخ کتابت، خصوصيات نسخه، ويژگيهايي علمي يا هنري آن، نام مالکان، شماره برگها و سطور معرفي شده­اند.

سعي نويسنده بر آن بوده که فقط به اطلاعاتي که در منابع مختلف مطرح شده اعتماد نکند و تا حد امکان آنها را با اصل کتاب مقايسه و بررسي کند. در مواردي نيز که در منابع و يا فهرستهاي نسخه­هاي خطي، هيچ توضيح راهگشايي براي معرفي برخي کتابها بدست نيامده و رؤيت آنها نيز ميسر نشده؛ ناچار به ذکر همان اطلاعات بسنده کرده است.

فصل اول به چهار بخش؛ کتب و رسائل، اجازات، آثار منسوب و وقف­ها تقسيم مي­شود.

مؤلف در بخش کتب و رسائل به بررسي کتبي همچون؛ اجوبه المسائل، ارشاد المسترشدين، اشارات الاصول، الايقاضات، تقليد الاموات، حاشيه قوانين الاصول، حاشيه منتهي الآمال، حرمه القليان في صوم شهر رمضان، الرد علي الشيخ محمدتقي محشي معالم الاصول، رساله درباره­ي معني کلمه «لا بأس»، رساله­ي علميه، منهاج الهدايه و . . . در ذيل به دو نمونه از اين آثار اشاره مي­شود:

1- اجوبه المسائل: پاسخ چندين پرسش در اجتهاد و تقليد و بقاء بر تقليد ميت، است و شايد مقداري از يکي از کتابهاي مفصل علامه کلباسي باشد که در مجموعه­ي حاضر آمده است.

2- منهاج الهدايه: اين کتاب در دو جلد و بسيار گسترده و مانند قواعد و تحرير است و بيش از سي هزار بيت مي­شود. در چهار بخش فقه است و تنها پاره­اي از حدود و ديات را ندارد و نزديک بيست سال بدان مي­پرداخته است و چون در صفر 1261 ق بيمار شده بود نتوانست آن را به پايان برد و در جمادي الاول همان سال درگذشت.

کتاب تنظيم شده در 4 بخش: عبادات، عقود، ايقاعات و احکام. در هر بخش کتابهايي و در هر کتاب چند منهج و هر منهج داراي چند هدايه است.

جلد اول شامل اين کتابهاست: طهارت، صلات، زکات، خمس، صوم، اعتکاف، حج، کفارات، نذر و عهد و يمين، جهاد، امر به معروف و نهي از منکر، قضا، شهادات وقف، هبه.

همانطور که قبلاً اشاره شد در پايان توضيحات کتاب آغاز و انجام هر کتاب و دست نويسها و چاپهاي کتب نيز ذکر شده است.

اصول فقه، تبصره العوام و الفوائد السينه في الاحکام الفقيهه از جمله آثار منسوب به حاجي کلباسي مي­باشد که در بخش سوم فصل اول به آنها اشاره شده است. در بخش چهارم نيز کتب وقفي وي آمده است که مؤلف در توضيح آن چنين آورده است که:

يکي از ساکنان شهر قزوين مجموعه­اي از کتابها و نسخه­هاي خطي را در ميانه­ي سالهاي 1218 تا 1256 ق «بر طالبان احکام دين مبين از مؤمنين و مؤمنات» وقف کرد. او که از خود نام نمي­برد در ابتداي تمامي اين کتابها وقفنامه ­اي نوشته که همه­ي آنها را حاجي کلباسي با مهر بيضوي خود به سجع «عبده محمد ابراهيم بن محمدحسن» تائيد کرده است.

کتب نام برده عبارتند از: اشارات الاصول، بحارالانوار، تهذيب الاحکام، تفريج الادراکات في توضيح شرح الافلاک، الحکمه الطيبه و . . .

فصل دوم نيز در سه بخش کتب و رسائل، اجازات و آثار منسوب به همان روش و شيوه­ي فصل اول به آثار ابوالمعالي محمد بن محمد ابراهيم کلباسي اختصاص دارد. از جمله کتب ابوالمعالي در اين بخش مي­توان از ارجوزه في الوضوء، البشارات في شرح الاشارات، بيع المعاطاه، حواشي بر شرح لمعه، الخطب، رساله در احوال انسان، رساله في اصول الفقه، رساله في الحساب و . . . نام برد.

1- البشارات في شرح الاشارات: شرح مفصل مزجي و تحقيقي بر اشارات الاصول پدرش است در سه جلد. در بسياري از موارد عبارتهاي کتاب اصل را نياورده و بطور خلاصه به آنها اشاره کرده است.

2- رساله الصحيفه السجاديه: رساله­ي مختصري در شرح سند صحيفه سجاديه که داراي مطالب زير مي­باشد: اقوال مختلف در مورد کلمه­ي حدثنا در ابتداي سنه صحيفه، بيان حال ابن سکون و عميد الرؤسا، طريق روايت محمد تقي مجلسي، طريق روايتي شهيد ثاني و يادداشت او بر نسخه صحيفه خود، طرق مختلف روايتي علامه مجلسي در روايت صحيفه و . . .

در پايان کتاب فهرست منابع و مأخذ و فهرست تفصيلي مطالب زير ذکر شده است.    

 

 

 

چهارشنبه 11 مرداد 1391 - 11:33


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری