شنبه 30 فروردين 1393 - 4:43

مقاله

 

ترجمه: غزال حسين زاده

 

از مهم‌ترين و قديمي‌ترين مساجد ايران

 

نگاهي به معماري مسجد جامع اصفهان

 

مسجد جمعه يا مسجد جامع اصفهان از مهم‌ترين و قديمي‌ترين بناهاي مذهبي و مساجد در ايران است.  طبق مطالعات باستانشناسان احتمالا اين مسجد پيش از حمله اعراب، مرکز مذهبي شهر و جزو آتشکده‌ هاي شهر اصفهان بوده ‌است.

کشف يک پايه ستون، با نوع معماري دوره ساسانيان، در سمت شمالي مسجد، وجود بنا را قبل از اسلام تاييد مي‌کند. مسجد جامع در قرون اوليه هجري و در زمان عباسيان بنا شده است البته در قرن سوم هجري محراب آن تخريب و جهت قبله آن اصلاح گرديد.

قسمت هاي مختلف مسجد در زماني نزديک به دو هزار سال شکل گرفته و همواره بنا در حال مرمت بوده ‌است. مهم‌ترين بازسازي بنا در زمان سلسله هاي آل بويه و صفويه انجام گرفته است.

ورودي ها :

 مسجد داراي هشت ورودي است:

1-قديمي ترين ورودي مسجد است كه در منتهي اليه شمال شرقي قرار دارد. اين ورودي اکنون مسدود شده و كنار آن، كتيبه اي آجري به خط كوفي قرار دارد كه نشان از مرمت مسجد بعد از حريق سال 515 ه . ق دارد.

در متن اين کتيبه آمده است: «بسم الله الرحمن الرحيم و من اظلم ممن منع مساجد الله ان يذكر فيها اسمه وسعي (في خرابها اولئك ماكان لهم ان يدخلوها الاخائفين لهم في الدنيا خزي و لهم في الاخره عذاب عظيم) اعاده هذه العماره بعد الاحتراق في شهور سنه خمس و عشره و خمس مائه».

2- ورودي اصلي حال حاضر مسجد که در جنوب شرقي بنا و سمت خيابان هاتف قرار دارد. اين ورودي داراي سكوهايي كاشيکاري شده از جنس سنگ است. بر اساس كتيبه كاشيكاري شده ، تاريخ مرمت اين ورودي 1218 ه . ق (توسط محمدحسين خان صدر، حاكم اصفهان) بوده است.

3- ورودي كاشي كاري شده  که در کنار گنبد تاج الملك قرار دارد.

4- ورودي در ضلع غربي گنبد تاج الملك و در ضلع شرقي آرامگاه مجلسي قرار دارد.

5- ورودي که در شمال غربي مسجد قرار دارد و مزين به كتيبه اي با خط ثلث است و به كوچه بواسحاقيه گشوده مي شود.

6- ورودي دردشت که در جنوب غربي مسجد و در انتهاي يكي از راهروهاي اصلي مسجد قرار دارد.

7- ورودي با درب منبت كاري شده شبستان صفوي که در مجاورت سردر دردشت قرار دارد.

8- ورودي که در منتهي اليه دالاني كه شبستان سلجوقي واقع در غرب گنبد نظام الملك را از شبستان صفوي واقع در گوشه  جنوب غربي مسجد جمعه جدا مي كند، قرار دارد.

صحن :

صحن مسجد ابعاد 60x70 متر دارد و  ايوان هايي در چهار طرف اصلي، رواق ها و غرفه هاي دو طبقه در اطراف و دو حوض و بناي مربوط در آن به چشم مي خورد.

در وسط صحن دو حوض قرار دارد: 1- حوضي به شكل مربع در مركز 2- حوضي چند ضلعي در بخش شمالي.(در بالاي حوض مربع، سكويي بر روي چهار ستون قرار دارد.)

ايوان ها :

ساخت 4 ايوان مسجد در زمان سلجوقيان انجام گرفته است. در عصر سلجوقيان پس از ساخته شدن ايوان جنوبي، ايوان‌هاي غربي، شرقي و در انتها ايوان شمالي كه امروزه به ترتيب به ايوان‌هاي صاحب، استاد، شاگرد و درويش ناميده مي شوند بنا شده اند.

بر اساس نظر گابريل، مناره هاي طرفين ايوان جنوبي مسجد چندان قديمي نيستند و از لحاظ مقياس، تناسب و جزئيات معماري مانند مناره هاي مسجد جامع عباسي اصفهان هستند و تاريخ احداث آنها نبايد خيلي قبل از دوره صفويان بوده باشد.

البته اسميت آنها را بسيار قديمي تر دانسته است. گالديري نيز معتقد است كه با اطلاعات فعلي رد يا تاييد نظريه گابريل ممكن نيست. هنرفر نيز مناره ها را از الحاقات دوره حكمراني ابوالنصر حسن آق قويونلوها معرفي مي كند.

در زير مقرنس هاي هر دو مناره، جملات واحدي به خط كوفي به چشم مي خورد که عبارتند از: « لا اله الا الله محمد رسول الله علي ولي الله حقا». تزئينات جدار خارجي مناره ها مزين به اين جملات است: «الحكم لله»، «الملك لله»، «الحمد لله».

محراب اولجايتو :

اين محراب به عنوان يكي از آثار ارزشمند عصر ايلخاني، مربوط به دوره سلطنت سلطان محمد خدابنده است و به نام او «محراب الجايتو» خوانده مي‌شود. اين محراب بر نماي خارجي ديوار شمالي ايوان غربي و در داخل شبستاني مشهور به شبستان الجايتو ، در قسمت شمالي ضلع غربي صحن مسجد قرار دارد.

محراب الجايتو ، با طاق‌نماي دوگانه اش ، نمونه اي زيبا از محراب‌هاي گچ‌ بري شده مساجد ايران است. اين محراب شامل كتيبه‌هاي متعددي به خط ثلث و يك كتيبه به خط كوفي و نيز تزيينات ظريفي از نقوش گياهي و هندسي است.

اين محراب، به استناد كتيبه‌ آن به دستور سلطان محمد(الجايتو) و توسط وزير سعدالحق و الدين محمد ساوي و زير نظر عضد بن ‌علي ماستري ساخته شده است.

بررسي‌هاي اخير در شبستاني كه محراب در آن جاي گرفته، روشن نموده كه قبل از بناي محراب ابتدا اين قسمت از مسجد قديمي تغييراتي يافته و شبستان ستون‌داري، در محل تالار فعلي و با شكل كاملا متفاوتي با آن، داراي طاق و چشمه‌هاي مدور بر بقاياي ساختمان مسجد دوره سلجوقي و دوره قبل از آن برپا شده و سپس محراب را در خود جاي داده است.

 محراب ايلخاني: 

محراب ايلخاني محراب گچ‌ بري شده اي از دوره ايلخانيان است که در دالان سرپوشيده ورودي شرقي مسجد قرار دارد. در حين مرمت مقرنس‌هاي طبقه‌ فوقاني فضاي شاه ‌نشين در ايوان شمالي(در سال 1361) كتيبه جديدي در اين قسمت کشف شد.

در اين كتيبه كه تاريخ آن از بين رفته است، به اميري اشاره شده است كه به فرمان او غرفه بالاي ايوان شمالي بنا گرديده است. اين كتيبه، براساس نوع خط و تزيينات گچ‌ بري آن احتمالا مربوط به عصر ايلخاني (قرن‌هاي 7 و 8)  است.

پرفسور آرتور پوپ(باستان شناس) درباره مسجد جامع اصفهان مي‌نويسد: «من آن روز وقتي که به تماشاي مسجد جامع اصفهان رفتم و در زير اين گنبد قرار گرفتم، متوجه شدم که تمام وجودم در تسخير گنبد و مسجد است؛ چون در زير اين گنبد به خوبي مي‌توان به شاهکار فنا ناپذير و خلاقه ايراني‌ها پي برد و به عظمت مسجد و گنبد آن اعتقاد پيدا کرد.

من از آن به بعد، بارها به مسجد جامع اصفهان رفتم و با تماشاي گنبد اين مسجد، زبان به تحسين گشودم و عشق و علاقه خود را به اصفهان و ايران، روز افزون ديدم. به همين جهت مي‌خواهم، بعد از اين که ديده بر هم نهادم، جسدم را را در اين خاک مقدس دفن کنند.»

مسجد جامع اصفهان در روز شنبه دهم تير ماه 1391 در سي و ششمين اجلاس کميته ميراث جهاني بررسي و در فهرست ميراث جهاني يونسکو به ثبت رسيده است.

 

 

چهارشنبه 4 مرداد 1391 - 10:46


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری