سه‌شنبه 6 تير 1396 - 15:6
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

مقاله

 

نيما نوربخش

 

درگذشت آخرين بازمانده نقاشي قهوه خانه اي

 

نگاهي به زندگي و آثار استاد محمد فراهاني

استاد محمد فراهاني تنها بازمانده نقاشي قهوه‌خانه‌اي معروف به «محمد درويش» متولد 1315 در روستاي آهنگران اراک و از شاگردان حسين آقا قوللر آغاسي بود.

وي از سن 13، 14 سالگي براي آموزش نقاشي قهوه‌خانه‌اي به نزد حسين‌ آقا قوللر آغاسي که از برجسته‌ترين نقاشان نقاشي قهوه‌خانه‌اي بود رفت و به مدت 10 سال نزد اين استاد شاگردي کرد.

فراهاني براي نخستين بار فعاليت خود را با نقاشي پرده‌هاي درويشي آغاز کرد و به تدريج به مدت 30 سال نقاشي‌هايي با مضمون مذهبي نقاشي کرد.

 25 و 30 تابلو از آثار نقاشي اين هنرمند در سازمان ميراث فرهنگي نگهداري مي‌شود و در بسياري از نمايشگا‌ه‌ها آثار نقاشي اين هنرمند به نمايش گذاشته شده است.

وي در آخرين مصاحبه خود با ايرنا خواستار حمايت مسوولان از نقاشي قهوه‌خانه‌اي شده و مي‌گفت: همکاران، هنرمندان و حتي هنرمنداني که فوت کرده‌اند در مصاحبه‌هاي خود از مسئولان درخواست کرده‌اند که کلاس‌هايي را براي آموزش نقاشي قهوه‌خانه‌اي براي افرادي که علاقه‌مند هستند برپا کنند اما تاکنون هيچ‌يک از مسوولان توجهي به درخواست‌هاي اين هنرمندان نداشته‌اند.

وي خاطر نشان کرد: تاکنون هم کلاسي برقرار نشده تا نقاشان قهوه‌خانه‌اي بتوانند اين هنر را به علاقه‌مندان آموزش دهند.

وي خواستار آن بود تا مسئولان و مردم از نقاشان قهوه‌خانه‌اي استقبال کنند، تابلوها و آثار آنان به جاي آنکه در خانه‌ها انبار شود، خريداري شوند و در نمايشگاه‌ها و موزه‌هاي کشور به نمايش گذاشته شود تا مردم از اين آثار بهره‌مند شوند، اما اين درخواست فراهاني هرگز براي او و همکارانش محقق نشد. شادروان استاد فراهاني عاشق هنر خويش و نقاشي قهوه‌خانه‌اي بود و در اين باره مي‌گفت: عشق من نقاشي قهوه‌خانه‌اي است، زندگي من اگر بد يا خوب باشد، نقاشي قهوه‌خانه‌اي را دوست دارم، تا زنده هستم اين کار را ادامه مي‌دهم و براي تامين معاش خود هيچ کاري را به جز اين هنر انجام نخواهم داد.

محمد فراهاني از روز ششم تيرماه 1391 به دنبال درد شديد شکم در بيمارستان بقية‌الله (عج) بستري شد و شب دوشنبه 12 تيرماه حال عمومي وي رو به وخامت گذاشت که در حالت اغماء به بخش آي.سي.يو منتقل شد و سرانجام در روز سه شنبه 13 تير ماه در سن 76 سالگي دار فاني را وداع گفت.

پس از درگذشت استاد محمد فراهاني حميد شاه‌آبادي معاون امور هنري وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي پيام تسليتي به اين شرح منتشر کرد: خبر درگذشت هنرمند برجسته استاد محمد فراهاني باعث تاسف و تاثر شد. اينجانب ضايعه‌ فقدان اين نقاش يگانه كه آخرين بازمانده نقاشي قهوه‌خانه‌اي بودند را به جامعه‌ هنري به ويژه هنرمندان تجسمي كشور تسليت گفته و مراتب همدردي و اظهار تاسف خود را به خانواده آن فقيد ابراز مي‌كنم؛ اميد دارم روح آن مرحوم مشمول غفران و رحمت واسعه الهي قرار گرفته و صبر و اجر جزيل همواره اندوخته خانوده محترم ايشان باشد.

مجيد سرسنگي مشاور هنري شهردار تهران و مديرعامل خانه هنرمندان ايران نيز در پيامي درگذشت يكي از اصلي ترين ستون ها و پيشكسوتان نقاشي هاي قهوه خانه اي را به جامعه هنري ايران و خانواده آن مرحوم تسليت گفت.

دراين پيام آمده است: خبر درگذشت آخرين بازمانده از نسل طلايي نقاشان خيال نگاري و قهوه خانه اي ايران، نه تنها دل هنرمندان و هنردوستان را به درد آورد، كه اگر تمامي پهلوانان و اسطوره هاي ملي و مذهبي كشيده شده به دست او نيز جاني داشتند، با شنيدن خبر درگذشت پير نقاش و تصويرگرشان، استاد محمد فراهاني اشك مي ريختند.

بدينوسيله درگذشت اين نقاش مردمي، تنها و دلسوخته، از ديار عاشقاني كه سخت كوشانه در هجمه هنرهاي وارداتي، اصالت ايراني و اسلامي كشور را با نگاره هاي خود فرياد مي زنند، به عموم مردم قدرشناس ايران، به خصوص اهالي فرهنگ و هنر كشور تسليت گفته، از خداوند متعال براي خانواده اين هنرمند فراموش نشدني صبر و شكيبايي و براي آن مرحوم رحمت و مغفرت واسعه الهي آرزومندم.

پس از درگذشت استاد محمد فراهاني حميد شاه‌آبادي گفت: زنده‌ياد محمد فراهاني يکي از چهره‌هاي نامدار و درجه يک هنري کشور است که آثارش به عنوان مستندات مکتوب نقاشي قهوه‌خانه‌اي بايد حفظ و نگهداري شود.

حميد شاه‌آبادي درباره نقش اين هنرمند و جايگاه او در عرصه نقاشي قهوه‌خانه‌اي گفت: ايشان از چهره‌هاي نامدار هنري کشور محسوب مي‌شوند که در ديدارهايي که با او در زمان حيات‌شان داشتم همواره محبت خاصي را احساس کردم و شاهد دغدغه‌هايش نسبت به جايگاه و آينده نقاشي قهوه‌خانه‌اي بودم.

وي تصريح کرد: دغدغه‌اي که از دو سال پيش ذهن ما را آزار مي‌داد، حفظ اين گونه و شيوه هنري منحصر به فرد است که قطعا بايد به طور جدي براي صيانت از آن اقدام کنيم.

معاون هنري وزارت ارشاد در حاشيه مراسم تشييع پيکر زنده‌ياد محمد فراهاني با اشاره به راه‌اندازي آموزشگاه نقاشي قهوه‌خانه‌اي که چندي پيش احداث شده بود‌، عنوان کرد: اين آموزشگاه ايجاد شد اما علي رغم حمايت‌ها فرصت تربيت شاگردان بسيار را به دست نياورديم و معتقدم نسل جديد بايد به سنت‌ها و اصل خود بازگردد زيرا امروز با زبان هنري مي‌توان هويت‌ها را به جهانيان شناساند و قطعا بايد اقتباس از گونه‌هاي ديگر در درجه دوم اهميت قرار بگيرد.

زيرا آثار هنري نشان‌دهنده منويات فکري خالق آن آثار هستند و سبک زندگي پديد آورنده را به خوبي نمايان مي‌کنند.

شاه‌آبادي با تاکيد بر لزوم حفظ و نگهداري نقاشي قهوه‌خانه‌اي و اقداماتي که در اين عرصه بايد انجام بگيرد، اضافه کرد:‌ اگر بخواهيم امروز روح محمد فراهاني و هم نسلان او به آرامش برسد بايد براي آموزش نقاشي قهوه‌خانه‌اي اهتمام بورزيم و ريشه‌هاي اين هنر را هرچه بيشتر قدرت بخشيم.

چه بسا که خود فراهاني با دغدغه به اين موضوع نگاه مي‌کرد و ما بعد از ايشان تکليف گسترش اين هنر را با تقويت آموزشگاه نقاشي قهوه خانه‌اي در دستور کار قرار خواهيم داد.

معاون امور هنري خطاب به رسانه‌ها براي انتشار فراخواني که جهت فعاليت‌هاي اين آموزشگاه زده مي‌شود، گفت: حتي اگر بتوانيم اين هنر را به صورت گلخانه‌اي حفظ کنيم نبايد در جهت ترويج آن کوتاهي کنيم، چه بسا که اين هنر بعد از انقلاب گام‌هاي بسيار مثبتي برداشت.

او همچنين درباره خريداري آثار زنده ياد فراهاني و حفظ و نگهداري آنها گفت: قطعا بستري فراهم خواهيم کرد تا آثار ايشان در بخشي که حالت گنجينه‌اي دارد خريداري شود و در بخش ديگر نيز با حضور کارشناسان و با توجه به قانون يک دهم درصد در حد توان خريدهايي انجام گردد. هرچند که تا کنون نيز آثار بسياري از اين هنرمند توسط معاونت امور هنري خريداري شده است.

شاه‌آبادي در بخش پاياني سخنانش درباره حمايت معاونت امور هنري از بازماندگان اين هنرمند نيز توضيح داد: قطعا هر امکاني که تا کنون وجود داشته قطع نخواهد شد و بحث مستمري خانواده ايشان هم دنبال مي‌کنيم، زيرا او يکي از چهره‌هاي درجه يک هنري است و بعد از فوتش حمايت‌هايمان را تا زماني که نسل اول خانواده‌ ايشان در قيد حيات باشد، ادامه مي‌دهيم.

نقاشي قهوه خانه اي: ايرانيان از دير باز در عرصه‌هاي مختلف هنري تصويري و تزئيني فعاليت مي‌کرده‌اند مثلا نقاشي ديواري توام با گچبري رنگي از عصر اشکانيان در ايران متداول گشت و تا همين اواخر نيز ادامه داشت.

بر اساس شواهد سنت ديوارنگاري بسيار کهن‌تر از سنت تصويرگري و کتاب بوده است، در دوران کهن، ديوارنگاري بيشترين اهميت را در ميان انواع تصويري داشت، کوشش هنرمند نقاش ايراني از دير باز معطوف به نمونه آفريني آرماني بوده است.

نقاش بيشتر تمايل داشت که دنياي آمال و تصورات خويش را تصوير کند و اگر هم به جهان پيرامونش روي مي‌کرد چندان به صرافت تقليد از فضاي سه بعدي نور و سايه و شکل و رنگ اشيا نبود و به جز در دوره‌هاي اثر پذيري از سنت‌هاي غربي، نشاني از طبيعت‌گرايي در نقاشي ايران نمي‌توان يافت.

قهرمانان و رويدادهاي گوناگون در نقاشي ايران که نظيرشان را در ادبيات فارسي نيز به وفور مي‌يابيم، از ماوراي تاريخ و اعماق حافظه جمعي بر آمده‌اند در واقع ادبيات و هنرهاي ايران در روند بهره‌گيري از کهن الگوها (آرک تيپ ها) به هم پيوسته‌اند. شاعر و نقاش با زباني همانند به توصيف جهاني مي‌پردازد که صورت کلي آن را از نياکانشان به ميراث برده است.

اين جهاني است فراسوي زمان و مکان که موجودات آن طبق يک الگوي کلي و ازلي هستي يافته‌اند، چنين است که مثلا نخجيرگاه هميشه باز نمودي از پرديس است و يا بزرگ پهلوان در هر زمان هيئتي چون رستم و تهمتن دارد و چهره زيبا هميشه با قرص کامل ماه همانند است و ساير متون ادبي کامل‌تر مي‌شود.

نقاشي قهوه‌خانه‌اي روايي است که مقارن با جنبش مشروطيت بر اساس سنت‌هاي هنر مردمي و ديني و با اثر پذيري از طبيعت نگاري مرسوم آن زمان به دست هنرمنداني مکتب نديده پديد آمد و بارزترين جلوه‌هايش را در عصر پهلوي مي‌توان به وضوح ديد.

اکثر محققان بر اين باورند که نقاشي عاميانه مذهبي در ايران مربوط به عهد صفويان يعني همان دوراني که مذهب تشيع در ايران رسمي شده، مربوط مي‌شود.

بسياري از بناهاي مذهبي که داراي کاشي‌هاي نقاشي شده مي‌باشند، مربوط به دوران صفوي هستند و کمتر بناي مذهبي را در ايران مي‌توان يافت که مربوط به قبل از دوران صفويه باشد و درون آن نقاشي‌هاي عاميانه مذهبي وجود داشته باشد.

اين گونه نقاشي که آمال و علايق ملي، اعتقادات مذهبي و روح فرهنگ روستايي خاص لايه‌هاي مياني جامعه شهري را باز مي‌يابد پديده‌اي جديدتر از ساير قالب‌هاي نقاشي عاميانه (چون پرده کشي، ديوار نگاري  بقاع متبرکه، نقاشي پشت شيشه با مضمون مذهبي و جز اينها) بود.

موضوعات اصلي نقاشي عاميانه مذهبي معمولا شامل داستان‌هاي مذهبي اعم از پيامبران و ائمه که در صدر آنها واقعه کربلا بود و همچنين داستان‌هاي شاهنامه فردوسي و خمسه نظامي و حکايت‌هاي عاميانه بوده است  و اصولا نقاش قهوه‌خانه‌اي اين موضوعات را مطابق با شرحي که از زبان نقال و يا تعزيه خوان و روضه خوان مي‌شنيد مي‌کشيده است.

با يک نگاه سطحي مي‌توان خاستگاه اينگونه نقاشي را قهوه‌خانه دانست، زيرا قهوه‌خانه محل تجمع همه نوع افراد بود و نقالان نيز در اين قهوه‌خانه‌ها حضور پيدا مي‌کردند  و به نوعي صاحبان قهوه‌خانه سفارش دهنده اصلي اين نوع نقاشي به هنرمندان و نقاشان بوده‌اند.

با اين حالا اين پرده‌ها علاوه بر قهوه‌خانه در محل‌هاي ديگري نيز نصب مي‌شد که اين محل‌ها را بيشتر زورخانه‌ها، محل‌هاي عزاداري و حمام‌ها تشکيل مي‌دادند و بر اساس موضوع نقاشي شده در پرده نقاشي در اين اماکن نصب مي‌شد.

به عنوان مثال موضوع روز عاشورا در تکايا و يا موضوع جوانمرد قصاب براي دکان‌هاي قصابي تهيه مي‌شد و شخص نقاش نيز چون از بين همين اصناف بر مي‌خاست و چون هدفش صراحت و سادگي بيان و اثر گذاري هر چه بيشتر بر مخاطب بود از اينرو غالبا در پرده‌اش نام اشخاص را در کنار تصويرشان مي‌‌نوشت و شخصيت اصلي را بزرگتر از اشخاص فرعي نشان مي‌داد و يا از قراردادهاي تصويري معيني براي تاکيد بر جنبه‌هاي مثبت يا منفي شخصيت‌ها استفاده مي‌کرد.

کوشش نقاش قهوه‌خانه در بازنمايي صحنه و نمايش خصوصيات ظاهري و دروني آدم‌ها همواره تحت تاثير جانبداري وي از نيروهاي خير است و به همين منظور قراردادهاي خاصي را در طرز ترسيم پيکرها و جامگان، رنگ گزيني و ترکيب بندي رعايت مي‌کند.

نقاشي قهوه‌خانه‌اي با هنرمنداني چون حسين قوللر آقالي و محمد مدبر به اوج شکوفايي رسيد و بر هنر معاصر نيز تاثير گذاشت و پس از آن نيز اشخاصي چون فتح‌الله قوللر آقالي، حسين همداني و حسن اسماعيل‌زاده (چليپا) و عباس بلوکي‌فر و محمد فراهاني نيز روي کار آمدند.

امروزه ديگر اين نقاشي از رونق خاصي برخوردار نيست و با مرگ محمد فراهاني که آخرين بازمانده از نقاشي قهوه‌خانه‌اي بود پرونده اين هنر به طور کلي بسته شد.

منابع:

1-خبرگزاري فارس

2-خبرگزاري ايرنا

3-خبرگزاري ايسنا

4-همشهري آنلاين

 

 

 

 

چهارشنبه 21 تير 1391 - 8:55


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری