دوشنبه 20 آذر 1396 - 18:36
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

گفتگو

 

ميلاد بهاري

 

نهادينه کردن فرهنگ تنها از راه ادبيات و هنر ميسر است

 

گفت و گو با مجتبي رحماندوست؛ نويسنده و استاد دانشگاه

دکتر مجتبي رحماندوست، نويسنده، شاعر، و استاد دانشگاه تهران، از جمله کساني است كه همواره در حوزة کتاب و فرهنگ نام‌آور است. مديريت مركز آفرينش‌هاي ادبي حوزة هنري و معاونت فرهنگي بنياد جانبازان از جمله مسئوليت‌هاي گذشتة او به شمار مي‌رود. مجتبي رحماندوست هم‌اکنون، ضمن تدريس در دانشگاه تهران، يکي از اعضاي فرهنگستان هنر و دبيرکل جمعيت دفاع از ملت فلسطين است. از جمله آثار وي مي‌توان به اين کتاب‌ها اشاره كرد: «او و مسافر»، «سفر غريب»، «يك جفت و نيم»، «ميل ليلي»، «مفتاح‌التفاسير»، «نگهبان غار». سه کتاب «گل لبخند»، «اشک فولاد»، و «کليدهاي قرآن و حديث»، به ترتيب، به همت نشر سورة ‌مهر، صرير، و علمي و فرهنگي در نمايشگاه کتاب عرضه خواهد شد. با اين نويسندة گران‌قدر دربارة کتاب و وضعيت حوزة نشر در سال توليد ملي و حمايت از کار و سرمايه ايراني به گفت‌وگو پرداختيم که در پي مي‌‌آيد.

با توجه به نام‌گذاري امسال از سوي مقام معظم رهبري به نام توليد ملي و حمايت از کار و سرماية‌ ايراني، فکر مي‌کنيد وظيفه متوليان حوزة فرهنگ و کتاب کشور چيست و آنان چگونه مي‌توانند در تحقق شعار امسال کوشا باشند؟

متأسفانه اين فکر اشتباه وجود دارد که مي‌گويند اگر نويسنده‌اي کتاب و يا داستاني در زمينة توليد ملي، جهاد اقتصادي، و يا مبارزه با اسراف منتشر کند، قلم او در خدمت فعاليت‌هاي نامربوط فرهنگ بوده که اصلاً اين طور نيست و اين ديدگاه نياز به اصلاح دارد. فرهنگِ هيچ کار و فعاليتي در کشور نهادينه نمي‌شود مگر اينکه از طريق ادبيات و هنر در قالب‌هايي چون شعر، داستان، فيلم، سينما، و ساير موارد هنري به صورت غيرمستقيم گنجانده شده و در اختيار مخاطب قرار گيرد. در حوزة توليد ملي نيز مي‌توان کتاب‌ها و داستان‌هايي در اين زمينه چاپ کرد، البته به صورت بسيار ظريف و نرم، مثلاً مردم را از خريد کالاهاي خارجي به سمت استفاده از توليدات داخلي هدايت کرد. اين گونه فعاليت‌هاي فرهنگي نه‌تنها موجب سوق دادن مردم به فرهنگ ملي مي‌شود، بلکه از وابستگي آن‌ها به توليدات خارجي مضر نجات مي‌دهد. براي اينکه بتوانيم به استقلال در همة حوزه‌هاي ملي و فرهنگي که عقب مانده‌ايم، بدون وابستگي به بيگانگان به فعاليت بپردازيم، بايد از طريق کتاب‌ فرهنگ‌سازي کنيم.

آقاي دکتر با توجه به صحبت‌هاي شما، به نظر مي‌رسد در توليدات ادبي جايگاه خوبي داريم ولي آنچه که بايد امسال مورد توجه بيشتر قرار گيرد ترويج، توزيع، و تبليغ کتاب در حوزة رمان، داستان و شعر است؟

همين طور است. ما از نظر تعداد عناوين کتاب جايگاه خوبي داريم. اين تعداد از دو الي سه هزار عنوان کتاب در گذشته هم‌‌اکنون به بيش از سيزده هزار عنوان در کشور رسيده است. از نظر تأليف، ترجمه، و کتاب‌هاي تجديدچاپي جايگاه خوبي داريم، ولي از نظر تيراژ (شمارگان) رمان، داستان، و شعر ادبي و فرهنگي نياز به تکان اساسي داريم. کتاب‌هاي فرهنگي و ادبي در کشور ما بر اساس کف خود داراي دو تا سه هزار نسخه و گاهي نيز تا چند نوبت چاپ پيش مي‌روند که زياد مطلوب نيست. البته، برخي از کتاب‌ها تيراژ و چاپ بالايي دارند که تعداد آن‌ها کم است.

براي بهبود اين وضعيت چه راهکارها و پيشنهادهايي داريد؟

من خود، به عنوان يک نويسنده، بعد از تأکيدهاي مقام معظم رهبري، در اين زمينه به دنبال ترويج فرهنگ کتاب و کتاب‌خواني در کشور بودم. اکنون توزيع و عرضة کتاب تقريباً يا بهتر است بگويم انحصاراً در دست کتاب‌فروشي‌هاست که، با توجه به هزينه‌هاي اجاره، ماليات و ساير موارد، نسبت به ساير مشاغل سود چنداني براي آن‌ها ندارد و در کنار فروختن کتاب فعاليت‌هاي ديگري نيز انجام مي‌دهند.

اما راهکارها و پيشنهادها براي ترويج و توسعة فرهنگ کتاب و کتابخواني دارم مثل تشکيل کتابخانة کوچک (مثلاً ‌بيست‌کتابي) در هر يک از اتاق‌ها (کلاس‌هاي درسي) در مدارس آموزش و پرورش و تغيير کتاب‌ها در هر دوره؛ راه‌اندازي ميز فروش دائمي کتاب در يکصد هزار مدرسه به مسئوليت يکي از کارکنان مدرسه و تغيير کتاب‌ها در پايان هر هفته؛ اختصاص ساعت درسي به نام «کتاب‌خواني» در مدرسه؛ اختصاص برنامه‌اي به عنوان «خلاصه کردن کتاب» و انتخاب خلاصة برتر در مدارس؛ داير کردن دوره‌هاي آموزشي ضمن خدمت از بسته‌هاي کتاب مرتبط براي معلمان و دبيران براي انتقال تجربة کتاب‌خواني خود به دانش‌آموزان؛ ايجاد ويترين فروش کتاب در فروشگاه‌هايي نظير خواربارفروشي،‌ سوپرمارکت‌ها، ‌لوازم‌التحرير‌فروشي‌‌ها، ‌خرازي‌ها و...؛ ايجاد ويترين کتاب‌هاي مناسب در اتاق انتظار پزشکان، درمانگاه‌ها، آرايشگاه‌ها، ‌ترمينال‌ها و هر جاي ديگر که افراد مجبورند ساعاتي در انتظار باشند؛ قرار دادن نمونه‌اي از کتاب‌ها روي ميزي که در دسترس مراجعان است و وجود کتاب‌هايي مشابه در اختيار منشي مطب و... براي فروش به علاقه‌مندان؛ راه‌اندازي وانت‌بارهاي سيّارِ حمل کتاب در سطح شهر براي پشتيباني و رساندن کتاب به مطب‌ها، ‌درمانگاه‌ها، آرايشگاه‌ها و...؛ قرار دادن کتاب در سبد خوار و بار تحويلي به کارکنان؛ راه‌اندازي کتاب‌فروشي سيّار در بخش‌ها و روستاهاي هر استان با خودروهايي مانند ميني‌بوس يا اتوبوسِ قفسه‌بندي‌‌‌شده به شکل کتابخانه و توقف چندساعته يا يک‌روزه در هر روستا و بخش براي فروش کتاب؛ موظف ساختن ادارات کل ارشاد استان‌ها به راه‌اندازي نمايشگاه سالانة کتاب در شهرهاي هر استان؛ ايجاد ميز فروش دائمي کتاب در سالن ورودي ادارات، ‌وزارتخانه‌ها، ‌استانداري‌ها، شرکت‌هاي دولتي و خصوصي؛ منظور کردن تخفيفاتي همچون تشويقي، ‌مرخصي، اضافه‌کاري و انواع روش‌هاي برانگيزنده در ادارات، ‌پادگان‌ها، مدارس، کارخانجات...، براي کارکناني که در برنامه‌هاي کتاب‌خواني ‌توفيقات ويژه‌اي کسب کرده‌اند؛ اختصاص بخش‌هايي از اوقات زنده هر يک از شبکه‌هاي سيما به معرفي کتاب، نويسنده، ناشر، مترجم، و ويراستار آثار برجسته؛ راه‌اندازي «راديو کتاب» براي خواندن کتاب‌هايي که از قبل اعلام شده، توجه به چهره‌سازي در سيما از نويسندگان آثار بهتر (مانند آنچه هم‌اکنون براي معرفي بازيگران، سينماگران، هنرمندان عرصة موسيقي و ... انجام مي‌شود)؛ تلاش براي فرهنگ‌سازيِ اين موضوع که «عيبي ندارد در سخنراني‌ها مطالب را از روي متن بخوانيم»؛ ‌ميزگردهاي تلويزيوني، سمينارهاي علمي، جلسات کاري و موارد مشابه.

متأسفانه، در حال حاضر، اينکه فرد در سخنراني خود متني را از رو بخواند، ‌نقطه ضعف او تلقي مي‌شود و رهبر معظم انقلاب اسلامي با خواندن متن کتاب «مقتل» در خطبه‌هاي نماز جمعه در ايام عزاداري اباعبدالله الحسين(ع) در اين امر پيش‌قدم بوده‌اند؛ تأسيس جشنوارة ادبيات و هنر کتاب و انتخاب بهترين فيلم‌ها، نمايشنامه‌ها،‌ داستان‌ها، شعرها، ‌کتاب‌ها، ‌فيلم‌نامه‌ها، و سريال‌هايي که در سوق دادن مخاطبان خود به سمت کتاب‌خواني نقش بيشتري دارند؛ توسعة بساط‌ِ کتاب‌فروشي‌هاي مناسبتي ـ براي نمونه بساط‌ فروش کتاب‌هايي راجع به حج در ترمينال‌هاي حجاج قبل از آغاز سفر، بساط فروش کتاب‌هايي راجع به عتبات عاليات براي مسافران و زائران قبل از آغاز سفر؛ بساط فروش کتاب‌هايي راجع به موضوع هر سمينار علمي در خارج از محل برگزاري آن سمينار براي عرضه به شرکت‌کنندگان؛ بساط فروش کتاب‌هاي تأليفي يک نويسنده در خارج از سالني که نويسنده براي سخنراني در آن شرکت کرده است؛ قرائت خلاصة برانگيزنده (قرائت خلاصه‌اي از کتاب که با شنيدن آن،‌ افراد به خواندن آن کتاب برانگيخته شوند) در برنامه‌هاي صدا و سيما؛ چاپ تلخيص‌هاي برانگيزانندة کتب‌ در جرايد و مطبوعات (مانند خلاصة فيلم‌هاي سينمايي که در مجلات فيلم منتشر مي‌شود و افراد با خواندن آن به ديدن فيلم تحريک مي‌شوند)؛ دعوت از استادان بازنشستة علاقه‌مند دانشگاه براي حضور مستمر در کتابخانه‌هاي عمومي (براي راهنمايي دقيق مراجعه‌کنندگان و جذب علاقة آنان به مطالعه کتاب‌هاي مورد علاقه‌شان)؛ ايجاد آلاچيقِ ويژه‌اي در پارک‌ها و بوستان‌هاي عمومي و مراکز مشابه براي مطالعه؛ انتشار و تحويل کتاب‌هاي کم‌حجم در کنار روزنامه‌هاي روز پنجشنبه (براي روزنامه‌هاي علاقه‌مند به اين کار)؛ ايجاد يک واحد درسي اختياري در نظام آموزش عالي به نام کتاب‌خواني با سرفصل‌هاي متناسب با آن، نظير تندخواني، يادداشت‌برداري، خلاصه‌نويسي، طبقه‌بندي کتب، ‌روش‌هاي برنامه‌ريزي کتاب‌خواني، مهارت‌هاي کتاب‌خواني، نقد کتاب و...؛ توسعة مسابقات کتاب‌خواني در ميان دانشجويان و معلمان؛ ايجاد واحد کانون کتاب‌خواني در دانشگاه‌ها، در نهاد نمايندگي رهبري ‌در دانشگاه‌ها براي دنبال کردن سيرهاي مطالعاتي؛ منظور کردن امتياز براي ارتقاي وضعيت اعضاي هيئت علمي دانشگاه‌ها در صورت چاپ مکرر آثار آن‌ها، به تناسب تعداد چاپ‌ آثار؛ انتخاب ده کتاب بلعيدني (کتاب‌هايي که هر خواننده‌اي آن را دست بگيرد، به زمين نگذارد تا آن را تمام کند) و سوق دادن افراد مبتدي به خواندن اين کتاب‌ها تا با اتمام مثلاً ده جلد کتابِ بسيار بسيار خواندني، گرايشي دروني براي خواندن کتاب‌هاي ديگر در خوانندگان ايجاد شود؛ فراگير کردن آموزش‌ نثر فارسي و ويرايش متون فارسي براي خواندني‌تر کردن کتاب‌ها قبل از چاپ با ويراستاري‌هاي سخت‌گيرانة ويراستاران متخصص؛ قصه‌خواني شبانه از روي کتاب براي نونهالان به جاي قصه‌گويي شفاهي؛ راه‌اندازي سيستم اشتراک فروش کتاب پستي در کتاب‌فروشي‌ها و امانت‌دهي پستي کتاب در کتابخانه‌ها و توسعة کتاب‌هاي گويا (ضبط‌شده در لوح‌هاي فشرده) براي استفاده به هنگام رانندگي براي شنيدن محتواي کتاب‌ها.

دربارة جديدترين کارهايي که در دست داريد توضيح دهيد؟

سه کتاب «گل لبخند»، «اشک فولاد»، و «کليدهاي قرآن و حديث» از من، به ترتيب، به همت نشر سورة ‌مهر، صرير، و علمي و فرهنگي در نمايشگاه کتاب عرضه مي‌‌شود. «اشک فولاد» شامل مجموعه داستان‌هاي ديني و آييني، «گل لبخند» مجموعه اشعار، و «کليدهاي قرآن و حديث» نيز معرفي بيش از 150 کتاب پيرامون قرآن و احاديث و روش استفاده از آن‌هاست. به همت انتشارات سورة مهر کتاب ديگرم، «نگهبان غار» نيز به چاپ چهارم رسيده است.

اخيرا سوره مهر کتابي از شما منتشر کرد با نام «گل لبخند»، توضيح مي دهيد که محتواي اين کتاب چيست؟

کتاب «گل لبخند» در مجموع شعرهاي مضموني است، سعي کرده‌ام اشعار چندين‌سالة خودم را که بنا به هر دليل منتشر نکرده‌ام در آن بياورم. به نظر خودم اين کتاب شعر خوب از آب درآمده است و اگرچه شايد مورد استقبال قرار نگيرد. عمده اشعار آن غزل، رباعي، نيمايي، و قطعه است، ولي تعداد غزل‌هاي آن بيشتر است. به نظرم غزل را فقط مي‌توان شعر ناميد و بقية قالب‌ها به گونه‌اي خود را به شعر چسبانده‌اند. مضمون اين شعرها در حوزه‌هاي عرفان، دفاع مقدس و مسائل عاطفي و انسان است. براي خودم اين مجموعة شعري تازگي و جذابيت دارد و اميدوارم مورد توجه قرار گيرد.

آقاي دکتر با توجه به اينکه شما برخي از آثار خود را براي انتشار در اختيار سوره مهر قرار مي‌دهيد، انتشارات سورة مهر را چگونه ارزيابي مي‌کنيد؟

من اکثر آثار خود را براي چاپ در اختيار انتشارات سورة مهر قرار داده‌ام و از همين طريق نشان داده‌ام که اين نشر يکي از بهترين ناشران در حوزة کتاب است. چون بنده زماني در مرکز آفرينش‌هاي ادبي حوزة هنري فعاليت مي‌کردم و مسئول کارگاه قصه و داستان اين نهاد بودم در جريان فعاليت‌ها و نحوة انتشار کتابِ اين نشر هستم. انتشارات سورة مهر با رعايت اصول حرفه‌اي به‌خصوص در سال‌هاي اخير دست به انتشار کتاب‌هاي بسيار خوبي به‌ويژه در زمينة انقلاب اسلامي و هشت سال دفاع مقدس زده است. من اگرچه اکنون در حوزة هنري نيستم و ارتباط مستقيمي با انتشارات سورة مهر ندارم، سر کلاس درس در جواب دانشجوياني که مي‌خواهند به مطالعة کتاب بپردازند، کتاب‌هاي سورة مهر را معرفي مي‌کنم.

 

دوشنبه 12 تير 1391 - 9:7


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری