سه‌شنبه 2 آبان 1396 - 0:5
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

مقاله

 

داود خسروي

 

بشنو از ني چون حکايت مي کند

 

نگاهي به زندگي و آثار استاد حسن کسايي

استاد حسن کسايي يکي از چهره‌هاي نامدار موسيقي ايران و مکتب اصفهان، سوم مهر سال 1307 در کوچه باغ کلم، محله بيد آباد اصفهان متولد شد. او از سن 5 سالگي (1312) کار موسيقي را با  فراگيري هنر آواز نزد استاد جلال تاج اصفهاني آغاز کرد.

 ذوق موسيقايي او به حدي بود که باعث شد  يک سال پس از آن (سال1313) به حضور بزرگاني چون اسماعيل اديب خوانساري، اکبر خان نوروزي، غلامرضا خان سارنج، سيد حسين طاهرزاده، علي شهناز و محمد طاهرپور برسد.

در واقع کسايي دو سال قبل از رفتن به مدرسه فعاليت موسيقايي‌اش را آغاز کرده بود.  او در سن 10 سالگي(1317) به محضر استاد ابوالحسن صبا و حسين تهراني(نوازنده نامدار تمبک) مي‌رسد و در نخستين ديدار آوازي در ابوعطا با همراهي ويلن استاد صبا‌ مي‌خواند.

يک سال بعد وي موفق مي‌شود اولين تجربه صحنه‌اي خود را با همراهي فلوت نصير ثقفي در مايه بيات ترک در دبيرستان سعدي اصفهان اجرا کند.

سال 1319 نقطه عطفي در زندگي حسن کسايي به شمار مي‌رود، چرا که وي با ساز ني که آن زمان به اعتقاد بسياري از اهل موسيقي صدايي گوش‌آزار داشت آشنا مي شود . دو سال بعد (1321) وي با مهدي نوايي از نوازندگان شناخته شده ني آشنا و به مدت سه ماه نزدش آموزش مي‌بيند.

نخستين اجراي راديويي حسن کسايي به سال 1322 باز ‌مي‌گردد که وي قطعاتي را در دستگاه سه گاه با نواختن چهارمضراب معروف ابوالحسن صبا در اين دستگاه (چهار مضراب زنگ شتر) در راديو ايران اجرا مي‌کند.

دو سال بعد (1324) وي دومين اجراي خود را با جانشيني ني براي ويلن استاد صبا در برنامۀ سوليست‌هاي خارج از کشور در راديو ايران مي‌نوازد و يک سال بعد دستگاه ريل گرانديک را ابتياع مي‌کند تا آثارش را در منزل ضبط و براي پخش هفتگي به راديو تهران ارسال کند.

حسن کسايي در سن 20 سالگي (1327) نخستين اجراي تکنوازي ني خود را در دستگاه همايون در تئاتر اصفهان به صحنه برد و يک سال بعد قطعه معروف سلام را در دستگاه چهارگاه مي‌سازد که از معروفترين قطعات موسيقي ايراني به شمار مي‌رود. اين قطعه بعدها از سوي حسين عليزاده در آلبوم صبحگاهي با سازبندي و ارکستراسيوني حجيم بازسازي مي‌شود.

در سال 1329 وي به اتفاق جلال تاج اصفهاني، جليل شهناز، محمد طاهرپور و منوچهر سلطاني به همکاري و اجراي موسيقي با راديو ارتش ايران مي‌پردازد که روزهاي چهارشنبه هر هفته پخش مي‌شد. در همان سال براي نخستين بار ني را در ارکستر راديوي ارتش به کار مي‌گيرد.

ساخت و اجراي قطعة معروف «هشت بهشت» و اجراي کنسرت در شهرهاي آبادان و خرمشهر به نفع بي بضاعت هاي ژاندارمري، همراه جلال تاج اصفهاني و جليل شهناز شهرتي براي کسايي به ارمغان مي‌آورد تا مجله موزيک ايران در شماره 19 خود(1332) با چاپ عکسي از کسايي 25 ساله در روي جلد خود از او به عنوان استاد ني ياد کند.

علاقه‌مندي به سه‌تار سبب مي‌شود تا کسايي از سال 1333 براي بهره‌گيري از مکتب سه تار نوازي ابوالحسن صبا به نزد وي برود و همزمان از محضر عبدالحسين صبا و ارسلان درگاهي نيز بهره بگيرد.

يک سال بعد (1334) کسايي به تهران مي‌آيد تا کارهايش را در عرصه‌اي وسيع تر در اختيار عموم قرار دهد، همکاري با برنامه‌هاي موسيقي راديو ايران و ضبط آثار ماندگار به همراه خوانندگان و نوازندگان ممتاز، همچنين ضبط انبوه برنامه‌هاي خصوصي حاصل چنين هجرتي است که از جمله آنها ساخت آهنگ معروف «در کُنج دلم» بر روي شعر پژمان بختياري و اجراي آن توسط علي زاهدي، داريوش رفيعي و منوچهر همايون‌پور بود.

در همين سال پدر کسايي دار فاني را وداع مي‌گويد و وي به رهبري استاد صبا و با همراهي محجوبي، مجد، تهراني، بنان، پاشوکي و ... در وزارت خارجه کنسرتي مي‌دهد.

سال 1342 وي به همراه جليل شهناز، حسين تهراني و حسين قوامي در حضور يهودي منوهين نوازنده نامدار ويلن در کنفرانس ساليانه جهاني موسيقي در تهران به اجراي برنامه مي‌پردازد و دو سال بعد هم ازدواج کرده و زندگي مشترکي را شکل مي‌دهد.

از سال 1346 فضاي کاري کسايي ابعادي جهاني هم پيدا مي‌کند و بسياري از نوازندگان شاخص از وجود چنين نابغه‌اي در موسيقي ايران خبردار مي‌شوند که حاصل آن ضبط يک صفحه دو رو در مايه‌هاي شور و ماهور به همراه تنبک جهانگير بهشتي (توسط کمپاني c.b.s فرانسه) و انتشار در تمام نقاط جهان(1354) و... است.

در اين مدت کسايي همکاري خود با راديو اصفهان ونيز شهر اصفهان استمرار‌ مي‌دهد و رياست شوراي موسيقي اين راديو را عهده دار مي‌شود.

ضبط و ارائه يک دوره رديف موسيقي ايراني، با عنوان: «آشنايي با موسيقي اصيل ايراني» با سه تار و آواز (راديو اصفهان).(1352)، برگزاري مراسم تجليل (از طرف وزارت فرهنگ و هنر) و اجراي قطعاتي به همراه آواز تاج اصفهاني(1355) و فعاليت و تدريس در مرکز فرهنگي راديو اصفهان و دانشگاه فارابي اين شهر -که از سال 1350 شروع و تا سال 1357ادامه مي‌يابد- از جمله ساير فعاليت هاي کسايي به شمار مي‌‌رود.

در همين سال‌ها وي به همراه حسين تهراني، مرتضي ني‌داود( نوازنده تار و رديف دان و سازنده تصنيف معروف مرغ سحر) نشان لياقت هنري دريافت مي‌کنند.

درگذشت مادر (در سال1361) از جمله اتقاقات غم انگيز زندگي استاد کسايي بود. سال بعد کسايي قطعه معروف «اشک ني» را مي‌سازد.

 بعد از اين اتفاق استاد کسايي تا سال 1369 که سفري به کشورهاي آلمان، انگلستان، فرانسه، هلند کرده و در چند برنامه راديويي برنامه‌اي اجرا مي‌کند، عملا کار خاصي صورت نمي‌دهد. در همين سال تنديس وي درگالري مفاخر هنري جهان لندن نصب مي‌شود.

 با شرکت در جشنواره ني‌نوازان ( تالار انديشه)(1370) فعاليت دوباره استاد کسايي رونق مي‌گيرد و سه سال بعد(1374) صدا و سيما همکاري مجدد با او را آغاز مي کند و سرانجام درسال 1378 موفق به دريافت نشان درجه يک فرهنگ و هنر در جامعه موسيقي مي‌شود که هيئت دولت به وي اعطاء کرد. استاد کسايي در سال 1381 هم لوح چهره ماندگار موسيقي را از رئيس وقت صدا و سيما؛ دکتر علي لاريجاني دريافت ‌کرد.

کسايي در سال‌هاي دهه هفتاد(1375) به آمريکا و کانادا سفر کرده و در محافل مختلف شعر و موسيقي شرکت جست و درسال 1376 هم به همت محمدرضا لطفي انجمن دوستداران موسيقي ايراني واشنگتن مجلس گراميداشتي براي وي برپا مي‌دارند.

سال 1381 محمدجواد کسايي(فرزند استاد) کتاب «از موسيقي تا سکوت» را که حاصل نيم قرن تلاش موسيقايي حسن کسايي است،‌ با مقدمه بيژن ترقي به بازار کتاب عرضه مي‌کند.

کسايي درکي ويژه از موسيقي سنتي ايران داشت و ذوقي تحسين برانگيز در ادبيات و شعر و خوشنويسي و حافظه‌اي حيرت انگيز در به خاطر سپردن نغمات و از آن مهم تر قدرت آفرينشگري و تحليلي منحصر به فرد در واکاوي زواياي موسيقي ايران.

همين امر سبب شده است تا ضبطي که وي از موسيقي رديفي ايران(مرداد 1385) با سه تار و آواز و ني(تير 86) انجام داده است از جهاتي منحصر به فرد باشد.

استاد کسايي پيش از اين هم درباره موسيقي رديفي اجرايي چند ساعته در راديو اصفهان داشت که با سه تار و آ‌واز ظرايف و دقايق اين موسيقي را بيان کرده بود.

 از کارهاي آخر کسايي مي‌توان به آلبوم دختر گلفروش با تنظيم مهرداد يزداني و آواز علي جهاندار و گفت‌وگوي ني و تار که حاصل همنوازي استاد با شهرام ميرجلالي است اشاره کرد.

سرانجام حسن کسايي رديف‌دان و استاد نوازندگي ساز ني در سن 83 سالگي پس از يک دوره بلند مدت بيماري و کما در خرداد ماه 1391 در زادگاهش اصفهان زندگي را بدرود گفت.

«عليرضا افتخاري» خواننده پيشکسوت ‌در خصوص زنده‌ياد «حسن کسايي» استاد فقيد ني‌نواز ايران اظهار داشت: استاد حسن کسايي تمامي هم و غم زندگي خود را فداي موسيقي کرد و در اين راه رنج‌هاي فراواني برد و حتي تا پاي جان ايستاد.

وي در ادامه افزود:‌ کسايي جزو ماندگارترين هنرمندان کشورمان است که همانند استاد جلال تاج اصفهاني و استاد جليل شهناز تلاش‌هاي فراواني براي موسيقي کشور انجام داد. زنده‌ياد کسايي از شخصيت‌هايي است که حافظ بايد درباره آن صحبت کند، «هماي اوج سعادت به دام ما افتد/ اگر تو را گذري بر مقام ما افتد»، استاد کسايي يکي بود که ديگر پديد نمي‌آيد.

اين خواننده پيشکسوت کشورمان افزود: زنده‌ياد کسايي با علم و درايتي که داشت اگر در هر زمينه ديگري فعاليت مي‌کرد مسلما يکي از موفقين آن رشته بود. شايد مي‌توانست بهترين پزشک و يا يکي از بهترين دانشمندان ايران باشد، چرا که پشتکار و جديت فوق‌العاده‌اي در کار خود داشت و تا پاي جان براي هنرش کار مي‌کرد.

اين چهره ماندگار کشورمان با بيان خاطره‌اي در خصوص زنده‌ ياد «کسايي» گفت: ‌روزي براي تمرين و يادگيري دستگاه سه‌گاه خدمت ايشان بودم که پس از دقايقي و براي رفع تشنگي به فرزندش گفت آب بياورد، زماني که براي ايشان آب آوردند در حال تمرين بوديم. تا پايان برنامه که 40 دقيقه طول کشيد، انقدر مشغول کار بود که لب به آب نزد و با همان گلو و دهان خشک کار را به اتمام رساند و اينگونه بود که با عشق هنرنمايي مي‌کرد. او همانند خورشيد نور و گرماي خودش را به شاگردان و هنرمندان مي‌داد. من موفقيت کاري خود را مديون اين استاد بزرگ مي‌دانم.

افتخاري گفت: با تلاش‌هاي هنري که استاد کسايي در عرصه موسيقي کشور انجام داد، موفق شد نت‌ها و ملودي‌هاي گم شده تاريخ را پيدا و دوباره زنده کند.

افتخاري با بيان اينکه استاد «حسن کسايي» از اساتيد بارز موسيقي معاصر کشور ماست، گفت: اي کاش اساتيدي همچون کسايي و ساير هنرمندان ديگر عمر طولاني مي‌کردند و جامعه هنري فرصت بيشتري براي استفاده از دانش و علم اين عزيزان پيدا مي‌کرد. آقا خليل و آقا جواد فرزندان ايشان بنا به توصيه پدر مي‌تواند امانتدار خوبي براي مکتب کسايي باشند.

داريوش پيرنياکان عضو هيئت مديره خانه موسيقي طي يادداشتي در خصوص استاد فقيد ني ايران «حسن کسايي» آورده است: پيش از آنکه استاد کسايي به راديو برود، مردم با صداي ني نا آشنا بودند و در واقع ايشان صداي ني را با شيوه خاص خود به گوش مردم رسانده و آن را معرفي کردند.

استاد کسايي يکي از تاثيرگذارترين موسيقي دانان معاصر ما بود. قبل از ايشان نوازندگان ني ديگري هم بودند و در دوران قاجار نايب اسدالله ني نواز بزرگي بود، اما پيش از آنکه استاد کسايي در راديو ني بنوازند مردم با صداي ني نا آشنا بوده و آن را کمتر شنيده بودند. در واقع صداي ني را ايشان با شيوه خاص خود به گوش مردم رسانده و آن را معرفي کردند.

پيرنياکان درباره شيوه نوازندگي کسايي گفت: از نايب اسدالله صفحاتي وجود دارد که وقتي به آنها گوش مي دهيم و مقايسه مي کنيم، مي‌بينيم ني نوازي کسايي به شيوه و اسلوب ديگري بود و با نايب اسدالله فرق داشت. کسايي به موسيقي ايران اشراف داشت و در نوازندگي رديف بي نظير بود. به قول مرحوم استاد پايور که مي گفت کسايي و شهناز عصاره موسيقي ايراني هستند.

اين نوازنده تار افزود: کسايي تنها ني نوازي بود که بر تمام نوازندگان بعد از خودش تاثير بسياري گذاشت و ني نوازي پيدا نمي شود که اين تاثيرات در نوازندگي اش وجود نداشته باشد. ايشان موسيقي قدما و موسيقي رديف دستگاهي را به خوبي مي‌شناخت و مدتي هم در راديو اصفهان به تدريس رديف موسيقي

ايران مشغول بود. همچنين استاد کسايي سه تار را هم به خوبي مي‌نواخت و در حقيقت ايشان استاد بلامنازع موسيقي ايران بود.

عضو هيئت مديره خانه موسيقي در پايان گفت: فقدان کسايي ضايعه بزرگي براي موسيقي و جامعه فرهنگي هنري ايران است و اميدوارم در فرصتي ديگر بيشتر به ابعاد هنري اين شخصيت پرداخته شود. من به ايشان ارادت خاصي داشتم و هر بار به اصفهان سفر مي کردم، خدمت ايشان نيز مي رسيدم. اين ضايعه را به همه دوستداران فرهنگ و هنر ايران تسليت مي گويم.

رضا مهدوي مدير مرکز موسيقي حوزه هنري در يادداشتي در خصوص حسن کسايي ني نواز فقيد ايران آورده است: جامعه هنري و هنردوست ايران، بزرگ مردي از تبار فرهنگ و هنر موسيقايي و چهره ماندگاري که از سردمداران نوازندگي موسيقي معاصر است را براي هميشه از دست داد.

«استاد سيد حسن کسايي» نه فقط نوازنده ساز ني، بلکه جوهره و وجود عميق موسيقي اصيل ايراني بهره گرفته از عرفان اسلامي و روح حقيقت جوي ايراني آنچنان رفت که بعيد است جايگزيني بتوان برايش تصوّر کرد.

بي‌شک نوازندگان ساز ني و حتي ديگر موسيقي کاران در هفتاد سال اخير مديون کوشش و جوشش چنين موسيقي‌داني هستند که شرايط زمانه را درک کرد و آنچه شايسته و بايسته فرهنگ مردمي بود به آواز و نوا و نغمه ها به يادگار گذاشت.

اين استاد بي‌بديل «سنّت» را به درستي فهم کرد و ضمن احترام به متقدّمان خود، در تکنيک و محتوا نوآوري کرد و «مکتب کسايي» به زودي نشر يافت تا جايي که اکثريت نوازندگان مشهور امروزي متأثر از آموزه‌ها و انديشه‌هاي او هستند.

استاد حسن کسايي در نخستين کنگره رسمي موسيقي بعد از انقلاب اسلامي با عنوان جشنوارۀ ني نوازان در تالار انديشه حوزه هنري برگي بر برگ‌هاي موسيقي ايران زمين افزود.

نام زنده ياد حسن کسايي يقيناً در کنار نام بزرگان تکنوازي چون: اصغر بهاري، پرويز ياحقي، رضا ورزنده، اميرناصر افتتاح، لطف الله مجد، منصور صارمي، مرتضي محجوبي و ... هميشه بر تارک سپيدۀ فرهنگ پُربار موسيقايي اين سرزمين خواهد درخشيد.

روحش شاد، برايش طلب آمرزش و غفران الهي و براي بازماندگانش صبر جزيل خواهانم.

منابع:

1-همشهري آنلاين

2-خبر آنلاين

3-خبرگزاري فارس

 

 

سه‌شنبه 30 خرداد 1391 - 8:35


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری