سه‌شنبه 2 آبان 1396 - 0:6
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

مقاله

 

ترجمه: غزال حسين زاده

 

قديمي ترين بناي تاريخي بعد از اسلام در ايران

 

نگاهي به معماري مسجد تاريخانه دامغان

 

مسجد تاريخانه(مسجد چهل ستون) از آثار باستاني دامغان و قديمي ترين و مهم ترين بناي تاريخي بعد از اسلام در ايران است.

تاري در زبان ترکي به معناي خدا و تاريخانه به معني خانه خداست. عده اي اعتقاد دارند که اين محل در گذشته، آتشکده بوده و بعد از فتح ايران توسط اعراب به آن را ناري خانه مي گفتند و اين کلمه به تدريج به تاري خانه تبديل شده است.

به نظر مي رسد تاريخانه در قرن دوم هجري تجديد بنا شده باشد. برخي قديمي ترين زماني که مي توان تاريخانه را متعلق به آن دانست را اواخر دوره بني اميه مي دانند. البته مي توان گمان داشت اين بنا متعلق به دوره اولين خليفه عباسي(سفاح) و يا زمان هارون الرشيد(يعني اواسط قرن دوم هجري) باشد.

البته کارشناسان نظرات مختلفي درباره تاريخ ساخت اين بنا دارند. نويسنده مرآه البلدان، دستور ساخت تاريخانه را به اميرالمومنين علي(ع) نسبت داده است.

 آندره گدار، تاريخ ساخت اين بنا را اواسط قرن دوم هجري دانسته است. آرتور پوپ هم ساخته شدن مسجد را بين سال هاي 130 تا 170 هجري ذکر کرده است.

 معماري اين بنا يادآور سبک دوره ساسانيان مي‌باشد. تاريخانه در ضمن يکي از قديمي ترين بناها در سبک خراساني بوده و تاثير گرفته از بناها و کاخ هاي سروستان و فيروز آباد است.

اين مسجد در جنوب شرقي شهر دامغان، جنب خيابان منوچهري قرار دارد. باستان شناسان، معماران و جهانگردان، مطالب فراواني درباره تاريخانه نوشته اند.

ايستيويک طي سفري که در زمان نادر شاه به دامغان داشته تاريخانه را خرابه يکي از معابد يا يکي از قصرهاي زمان اشکانيان دانسته است.

آندره گدار معمار و باستان شناس فرانسوي در مطلبي طولاني که درباره اهميت تاريخانه نوشته؛ درباره معماري اين بنا چنين اشاره مي کند: «در بناي تاري خانه يعني در شيوه معماري که در آن به کار رفته و در شکل ساختمان هيچ چيز وجود ندارد که ايراني خالص نباشد . حتي مي توان گفت در اين بنا هيچ شکل و هيچ جزئياتي در ساختمان نيست که متعلق به معماري زمان ساسانيان نباشد. در اين مسجد هيچ چيزي وجود ندارد که از ساير بناهاي ناحيه اي که اين مسجد در آن ساخته شده تقليد شده باشد. تاريخانه نمونه اي از بناهايي است که مقدم بر دوره سلجوقي مي باشد. يعني مقدم بر دوره اي که نمونه اصلي مساجد ايران در آن شکل گرفته است. دو نمونه از ميان آنها مسجد جامع نائين و تاريخانه دامغان است.»

دکتر ج . کريستي ويلسن در کتاب تاريخ صنايع ايران نوشته است: «قديمي ترين مسجدي که تاکنون به خوبي باقيمانده تاريخانه دامغان است اگر چه کتيبه اي که تاريخ آن را نشان دهد وجود ندارد اما از روي سبک بنا مي توان آن را متعلق به قبل از 200 هجري دانست.»

قطر ستون هاي تاريخانه 156 سانتي متر و بدون روکش تقريبا برابر است با قطر ستون هاي آتشکده اي که در تپه حصار( از آثار تاريخي دامغان با 7000 سال قدمت)  کشف شده است.

 ارتفاع ستون ها از زمين تا محلي که طاق ها بر آن قرار گرفته 280 سانتيمتر است. در سمتي که 18 ستون واقع شده هفت دهانه به چشم مي خورد که دهانه مياني 1412 سانتيمتر طول و 636 سانتيمتر عرض دارد و بقيه دهانه ها هم طول با دهانه مياني و عرض آنها هم 503 سانتيمتر است.

اين مسجد ستون‌هايي مدور دارد که از آجرهايي به طول 35  و به عرض 34 سانتي‌متر تشکيل يافته و به چهل ستون معروف است. ستون‌ها 26 عدد هستند که 18 ستون آن در يک سمت و 5 ستون در سمت ديگر و 3 ستون در روبرو قرار دارد.

محيط هر ستون حدود 5 متر و ارتفاعش از سطح زمين تا قسمتي که طاق‌ها برآن قرار دارد 84 متر و تا پشت بام 6 متر است. طاق‌هاي بنا که در گذر زمان ريزش کرده بود توسط کمک هاي مردمي و با خشت خام ترميم شده است.

صحن مرکزي تاريخانه، سنگ فرش يا آجرفرش نشده و تنها با ماده اي آهکي يا گچي پوشانده شده است.

در بخش غربي مسجد بين 6 دهانه و طاق، دهانه و طاق بزرگ‌تري به طول 14 متر و عرض 5 متر به چشم مي خورد، که از محراب و منبر مسجد در اين دهانه آثاري وجود دارد.

عرض هر کدام از شش دهانه يا ايوان که در طرفين دهانه مياني قرار دارد 6/36 متر است. صحن مسجد تقريبا به شکل مربع است.( طول آن 27 و عرض 26 متر)

در جنب مسجد تاريخانه در جهت شمال مناره اي به چشم مي خورد که از آجر است . ارتفاع اين منار 26 متر و داراي 86 پله است. محيط منار در پايين حدود 13 متر مي‌باشد.

مسجد تاريخانه دامغان جزو اولين مساجد ايران است که در آن مناره ساخته شده است. ساخت اين مناره مي تواند تحت تاثير مناره هاي مساجد عراق باشد، هر چند ممکن است آن هم متاثر از معماري دوره ساساني باشند.

مناره توسط نقوشي از آجر تزيين يافته است. کتيبه‌اي از آجر به خط کوفي روي مناره قرار دارد که تنها کلمات «الامير السيد الاجل» از آن قابل خواندن است.

درگذشته ارتفاع اين مناره بيشتر بوده و در اثر زلزله مقداري از بخش فوقاني آن فروريخته است. باني اين مناره بختيار بن محمد حاکم ايالت قومس و ممدوح منوچهري دامغاني است که مناره مسجد جامع سمنان نيز از کارهاي اوست.

 

چهارشنبه 24 خرداد 1391 - 12:35


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری