دوشنبه 5 تير 1396 - 18:22
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

گفتگو

 

احمد محمد اسماعيلي

 

مجيد مجيدي سينماي نوين ديني را در ايران به وجود آورد

 

«گفت وگو با محمد تقي فهيم منتقد سينمايي و سردبير ماهنامه پيل بان»

 

 مقدمه : محمد تقي فهيم نام آشنايي در حوزه ، نقد و تحليل فيلم ها در سينماي ايران است . در بيش از چهار دهه فعاليت فهيم، مطالب تحليلي و نقادانه اش سرفصل هاي جديدي را در اين حوزه به خصوص درباره ژانرهاي ديني و معناگرا به وجود آورده است . در اين گفت وگو سعي شده است که به تحليل و شناختي کامل و جامع از تاريخ شکل گيري سينماي ديني و معناگرا برسيم .

 

آيا سينماي ديني و معناگراي ايران سابقه اش به سينماي قبل از انقلاب برمي گردد؟

 چون سينماي ديني موضوعش نسبت مستقيمي با انبوه مردم جامعه دارد همواره در بطن برخي از توليدات سينماي ايران وحتي سينماي جهان مورد استفاده قرار گرفته است. اگر به فيلم هاي اوليه تاريخ سينما دقت کنيد به حضور مباحث ديني در بطن داستان فيلمها برمي خوريد.

 

چند نمونه از فيلمهاي ابتدايي تاريخ سينما که رويکرد ديني دارند را مطرح مي کنيد ؟

 فيلم هاي رابرت فلاهرتي ، ديويد وارک گريفيث ، کارل دراير همگي بن مايه ديني دارند. اين موضوعات درلايه داستاني و حتي تاريخي آثار اين فيلمسازان قابل بازخواني است. اين نگره هاي ديني به تدريج در دهه هاي بعدي در توليدات فيلمهايي با پروداکشن گسترده(توليدات عظيم و پرخرج) هم مورد استفاده قرار مي گيرد. بيشتر اين فيلمها رويکردشان در جلب مخاطب و سود گيشه فروش بوده است . بنابراين نوع تاريخي سينماي ديني در ادوار مختلف تاريخ سينما به خصوص در هاليوود مورد توجه قرار گرفته است. اين جريان البته فراز و فرودهايي هم داشته که باعث نزول مقطعي هم در توليدات اين ژانر(گونه) شده است.

 

 اين دوران افول مربوط به چه دوراني است ؟

  مشخصا اوخر دهه شصت و آغاز عصر هيپي گري افول اين ژانر بود. اغلب اين جنبش ها رويکرد سکولار داشت و سينما هم متاثر از از اين جنبش ها نسبت به دين بي تفاوتي نشان مي داد. بعد از فروپاشي شوروي در آغاز دهه نود و با نضج گيري قدرت انقلاب اسلامي ايران که در سطح دنيا فرا گير شده بود حتي در هاليوود هم ساخت فيلم هاي ديني البته از نوع روشنفکريش رونق مي گيرد. نکته مهم در اين بحث آن است که هميشه رويکرد ديني در سينما وجود داشته، اما اينکه چقدر اين نگاه ديني مبنايي و اصولي بوده، نيازمند بازنگري جدي است. سينما در اصل يک پديده غربي است که از آنجا به ايران وارد شده و همواره يک انديشه سکولار و غير ديني در بطن آن ديده مي شده، اما با توجه به رويکرد دين مدارانه مردم ايران هر از گاهي سينماگران ايراني در آن دوران به سمت اين نوع موضوعات مي رفتند.

 

فيلم هاي نمونه اي در اين مورد مثال مي زنيد ؟

 شب نشيني در جهنم و خانه خداي جلال مقدم که در زمان نمايشش خيلي در بين مردم اثر گذار بود و خيلي از مخالفين سينما در آن سالها را به سينما جذب کرد و اين آدمها متوجه شدند که از سينما مي شود در خدمت ارائه مضامين ديني هم بهره برداري کرد. با پيروزي انقلاب اسلامي، سينماي ديني جهتش تغيير پيدا مي کند.

 

 آيا در ميان موج نوي سينماي ايران که در آغاز دهه پنجاه به وجود آمد فيلم هاي ديني هم ساخته شد ؟

 به موج نوي سينماي ايران اعتقادي ندارم و معتقدم در حوزه سينماي پاک، يک تعداد فيلم ساخته شدند که نسبت به فيلم فارسي برتري داشتند. «موج» متعلق به فيلم فارسي بود که انبوه توليدات سينماي ايران را در سيطره خودش داشت. موج نو در ميزان تاثير گذاري اش تعريف مي شود. مثل سينماي موج نوي فرانسه، سينماي نئوراليسم ايتاليا و غيره. در آن دوران سينماگراني که فيلم پاک مي ساختند رويکرد ديني نداشتند و فيلم ها انديشه سکولار داشتند. آرامش در حضور ديگران ساخته ناصر تقوايي ، پستچي ساخته داريوش مهرجويي و رضا موتوري کيميايي فيلم هاي مثال زدني در اين بحث هستند که اگر احيانا نشانه هاي ديني در آنها مي بينيم يک نوع نگره توام با عقب ماندگي و عوام بودن بحث دين در آنها مطرح مي شود که مانع رشد جامعه است و حتي اين فيلم ها نمادهاي ديني را هم مورد استهزا قرار مي دادند. در فيلم فارسي ها هم نماد ديني منحصر به نشان دادن امامزاده اي بود که عزم شخصيت اصلي براي رسيدن به هدفش را جزم مي کرد. در بعد از انقلاب اسلامي قضيه متفاوت مي شود و دين به مفهوم مترقيانه انش مورد استفاده فيلمسازان قرار مي گيرد. اما در اين دوران باز هم در برخي از موارد در استفاده از دين در فيلمها دچار مشکل هستيم . زيرا در آن سالها فيلمسازاني که متعلق به بدنه انقلاب و بچه مسلمان باشند، تعدادشان کم بود. لذا فيلمسازاني که تابع اين شرايط به شيوه فيلمسازي مي پرداختند علي رغم داشتن محتواي خوب، کيفيت آثارشان در حد استانداري نبود و هنوز عوامل فيلم فارسي در سينما فعاليت داشتند.

 

اغلب اين فيلمسازان هم شناخت درستي از مقوله دين ندارند ؟

درست است و چون براي ساخت اين فيلمها دولت امکانات مي داد مي رفتند و فيلم مي ساختند.

 

نمونه هاي فيلمهاي ديني که در آن سالها ساخته شده را اشاره مي کنيد ؟

فيلمهاي مخملباف نمونه اي از اين توليدات در دهه شصت بودند. الگوي اغلب فيلمسازان در اين بحث فيلمهاي معناگرايانه اروپاي شرقي بود و با الگوي بومي-ديني مواجه نبوديم . فيلم هاي کيشلوفسکي و تارکوفسکي نمونه هاي مورد توجه فيلمسازان ايراني بودند. ديني که در بعد از انقلاب در جامعه مطرح شد صرفا خواندن نماز در مسجد نبود بلکه حضور انسانها را در تمام حوزه هاي اجتماعي مورد توجه قرار مي داد.

 

آيا تا قبل از ظهور فيلمسازاني از جنس مجيد مجيدي و رضا مير کريمي، نمونه شاخصي در حوزه سينماي ديني و معناگرايانه در سينماي ايران توليد شد ؟

 به کمتر نمونه قابل اشاره اي برمي خوريم اما در حقيقت سينماي ديني ايران در فرم جذاب و استانداردش با فيلم بچه هاي آسمان مجيدي آغاز شد.

 

آيا با ساخت باران، مجيدي به يک سبکي  در عرصه سينماي ديني مي رسد ؟

با اورژينال بودن باران کمي مشکل دارم اما به لحاظ معنايي با فيلم زيبايي روبه رو هستيم که مداوم ما را به ماورالطبيعه ارجاع مي دهد. مجيدي با ساخت آواز گنجشکها بازگشتي به سينماي اجتماعي پيدا مي کند و بنظر مي رسد مجيدي قصد دارد با ساخت فيلم جديدش به حوزه فيلمهاي تاريخي- ديني ورود پيدا کند.

 

سينماي معناگرا چه زماني در سينماي ما شکل جدي به خودش گرفت ؟

 با آغاز دهه هشتاد که پيشتر ها در سينماي امريکا شروع شده بود و به نوعي در اين ژانر هم دنباله روي کرديم و دهها نهاد معناگرايانه در مراکز دولتي در سينماي ايران آغاز به فعاليت کرد.

 

 فيلم هاي رضا مير کريمي چقدر اين حوزه اثر گذار بودند ؟

 سينماي ديني که در گرايش مفاهيم عرفاني مصداق دارد با فيلمهاي رضا ميرکريمي و مجتبي راعي قابل بازخواني است. آنها چون با مسائل ديني آشنايي دارند فيلمهايي خوبي ساخته اند اما متاسفانه در اين چند ساله اخير مقداري با جريانات سياسي آميخته شدند و از هدف اوليه شان دور ماندند و سينمايشان خلوص هميشگي اش را از دست داد.

 

آيا يه حبه قند در اين تعريف مي گنجد ؟

بله ، اين فيلم، فيلم خوبي است و فيلم محبوبم است اما از ناب بودن نگره ديني فيلمهاي قبلي مير کريمي دور است  و بيشتر به مقوله سنت و مدرنيته مي پردازد .

 

تلاش همايون اسعديان با ساخت طلا و مس براي ورود به اين عرصه را چگونه ارزيابي مي کنيد ؟

 فکر مي کنم دليل اصلي ساخت فيلم ديني توسط اسعديان تهيه کنندگاني بودند که براي ساخت اين  نوع فيلم اقدام کردند و بيشتر از آني که ميل و نيت فيلمساز در جهت ورود به اين ژانر نقش داشته باشد فراهم شدن شرايط فيلمسازي براي او نکته مهمي بوده است. اسعديان به عنوان يک حرفه اي فيلم خوب و استانداردي ساخته است.

 

 

 

دوشنبه 18 ارديبهشت 1391 - 10:40


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری