چهارشنبه 4 مرداد 1396 - 17:12
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

گفتگو

 

محمد عصاريان

 

ترانه­هاي کار بخش مهمي از ادبيات شفاهي هستند

 

 

گفتگو با محمدرضا درويشي

موسيقي جداي از هنر بودن آن، زندگي در همه­ي عرصه­ها است. شايد اينکه فکر کنيم که موسيقي فقط يک هنر است نظري اشتباه باشد موسيقي، عشق، رياضي، فيزيک و ذات است و راهي براي رسيدن به پروردگار متعال مي­باشد اگر موسيقي کار که به عنوان بخش مهمي و پرکاربردي از هنر موسيقي است واکاوي و توجه شود نقش تأثيرگذار آن بر زندگي روزمره مردم کاملاً مشخص خواهد شد. از طرفي نبايد موسيقي کار را به عنوان يک هنر تاريخي بپنداريم چرا که هرچه في البداهه به ذهن هنرمند پيرامون اين موضوع تأثير گذارد به خلق اثر کمک مي­کند و مي­تواند در رديف اينگونه موسيقي قرار بگيرد باالطبع در کنار کار که يک عبادت محسوب مي­شود آئين­هاي مربوط به کار مثل موسيقي آن در زمره عبادت و معنويت خواهد داشت بعد انسانيت و کرامت در موسيقي نواحي ايران پررنگ­تر از موسيقي دنياست و خاستگاه ويژه­اي دارد و بايد اجازه بدهيم که موسيقي کار و موسيقي نواحي به شکل­هاي مختلف اشاعه پيدا کند موسيقي کار در ايران کارفرما ندارد و به شکلي انفرادي يا حتي گروهي ارائه مي­شود و حکمتي خداجويانه دارد که در کنار اينها مي­توان حس توحيد و انسانيت را از آن برداشت کرد. و اصلاً جنبه اقتصادي هم براي کارفرما ندارد و نعماتي است که هنگام کار يا پس از انجام کار براي نشاط دروني و همراهي جسم و روح که برگرفته از ادبيات آئيني، خرده فرهنگها يا حتي فرهنگ­ها است، مطرح بوده است. همين نمونه­هاي موسيقي کار مي­تواند دستمايه مناسبي براي آهنگسازان ما، براي ساخت آثار در ژانرهاي مختلف موسيقي مي­باشد. مرکز موسيقي حوزه هنري هم به عنوان يک نهاد انقلابي الگوساز در جهت اعتلاي هنر ديني به شکل مستقيم و غير مستقيم تلاش دارد فارغ از هرگونه شعار به سمت بسط هنر ديني به معناي واقعي حرکت کند، در اين مسير از چه چيزي بهتر از موسيقي نواحي مي­تواند کمک بگيرد؟

شايد بهتر باشد ادامه­ي اين بحث را از زبان استاد پژوهشگر محمدرضا درويشي پي بگيريم. فعاليت­هاي حرفه­اي موسيقي را از سن 13 سالگي پي گرفته است:

- چه تعريفي از موسيقي کار داريد؟

موسيقي کار همان احساس دروني و ابراز احساسات شخصي فردي است که در حال کار کردن باشد، حال ممکن است درباره سختي کار يا درد و دل وي و يا ابراز عشق و . . . باشد به عنوان مثال زنان عشاير زماني که در حال درست کردن مشک هستند و بر مشک ضربه مي­زنند شعري را که در اين مشک مي­خوانند بدين گونه است که:

مشکم، مشکم، مشکوده

دورش مال چوپونه

پولش مال ديوونه

بدين معني که من هستم که اينقدر زحمت مي­کشم اما دورش را چوپان مي­برد و پولش را دولت از من مي­گيرد اين يک نوع گلايه است و يا کسي که دارد گندمي را باد مي­دهد، منتظر است که بادي بوزد و کاه را از دانه­ها جدا کند اين شخص شروع مي­کند به شعر گفتن و ترانه سرائي کردن که ترانه­هايش حالت دعائي دارند و از خدا طلب باد مي­کند:

سرگور بلند، الماس، الماس

مرادم را بده يا حضرت عباس

مرادم را بده که بي مرادم

که خرمن کوفتم، بنديل بادم

بدان معني که من اکنون اينجا ايستاده­ام و منتظرم تا بادي بيايد و کار من را به پايان برساند پس در کل مي­توان نتيجه گرفت که ترانه­هاي کار همان ندا و احساس دروني شخصي هستند که در حال کار کردن است.   

- راجع به انواع موسيقي کار توضيح دهيد؟

در مناطق ديگر ايران که آيين سنتي وجود دارد و يا فصل خاصي به طور مثال در بندرعباس که فصل ماهيگيري و ميگو دارند و يا خرما چيني دارند داراي آيين­هائي هستند که ضمن انجام آيين­ها ترانه­هائي مي­خوانند و مراسمي را اجرا مي­کنند و به همين صورت در مناطق اطراف ما به خصوص عشاير و روستاهاي اطراف سيرجان که محصول اصلي­اش پسته و گندم است در مراسم کاشت و برداشت مراسم آييني برگزار مي­کردند و ترانه مي­خواندند که امروزه متأسفانه فراموش شده است اما خود سيرجان داراي چنين فرهنگ گسترده و آيين­هاي خاصي نيست و اکثر کارگران هنگام کار کردن دوبيتي­هاي محلي که اصطلاحاً شرمه گفته مي­شود استفاده مي­کردند کشاورزان هنگام آبياري و يا چوپانان در  هنگام گله داري با نواي ني اين ترانه­ها را اجرا مي­کردند و حتي زنان نيز هنگام قالي بافي و يا پسته پاک کني همين شرمه­ها را اگر اشتباه نکنم در دستگاه شور باشد مي­خواندند.

- موسيقي  بومي چگونه روي موسيقي کار تأثير گذاشته است؟

همه اين موارد از جمله موسيقي بومي، سنتي، کار در مناطق مختلف يک دسته­اند و قابل تفکيک نيستند .

- موسيقي کار را چگونه مي­توان طبقه بندي کرد؟

مي­توانيم در موسيقي کار را به دو بخش مردانه و زنانه تقسيم کرد و متناسب با سن هم مي­توان به صورت موسيقي کودکان، نوجوانان، جوانان، ميانسالان و سالخوردگان تقسيم کرد. همين طور مي­توان خود اين موسيقي متناسب با کارهاي کشاورزي، دامداري، جمع آوري محصول، بافتن، ريسيدن پشم و . . . تفکيک کرد.

- نقش مذهب در موسيقي كار بسيار برجسته است کمي در اين رابطه توضيح دهيد؟

در موسيقي کار، انديشه و باورهاي فرهنگي و اجتماعي و ديني حضور دارند به عنوان مثال زن عشايري مي­خواهد کره از مشک بگيرد با نامي از ائمه و يا پيشوايان ديني کار خودش را آغاز مي­کند و انتظار دارد که هم محصولش متبرک شود و هم افزايش محصول را پيش رو داشته باشد که ما در موسيقي بختياري داريم که از ائمه درخواست مي­کند که محصول آن سال را بيشتر کند هم در کار کشاورزي هم در جمع آوري خرمن­ها و هم براي گاو دوشي، باز از خاندان اهل بيت توسل مي­جويند که روزي پاک به آنان بدهند.

- به موسيقي کار زنان اشاره کرده پيرامون اين مطلب توضيح دهيد؟

چون زنان روستا و عشاير عموماً پرتلاش و پرکاري هستند عمده­اي از فعاليت خانه و فعاليت­هاي اقتصادي و حتي کشاورزي بر عهده زنان هست. از آنجاييکه زن حضوري ظريف و هنرمندانه­اي دارد براي اينکه سختي کار را براي خودش آسان و توليد بيشتري داشته باشد همراه انجام کار از آن هنر زنانه­اش استفاده مي­کند و کار را براي خودشان لطيف مي­کنند براي مثال وقتي که زن عشاير مشک را برمي­دارد شايد براي کيلومترها مسيري را طي مي­کند براي اينکه به چشمه برسد و آب خنک و گوارا را براي خانواده­اش بياورد اين زن هم بايد همسر باشد و هم بايد در خانه نقش­هاي ديگري را ايفا کند و هم قرار باشد که اين آب را بياورد وقتي که مي­خواهد آب را بياورد هم بايد سرعت عمل داشته باشد و هم آب گوارا و خنک براي اهل خانه بياورد و هم اينکه با چشمه و چاه حرفي بزند و با اين شعري که مي­خواند در حقيقت خواسته خود را با چشمه و چاه درميان مي­گذارد از طرفي ديگر در کارهاي ديگر مثل بافتني و ريسندگي يا گاودوشي يا گوسفند دوشي و باز اين نغمه­ها و شعرها هستند که به او کمک مي­کند که هنر زنانه خود را در حقيقت از ظرافت و پاکيزگي خاصي هم برخوردار است در کار خود به کار گيرد بدان معني که براي هنر زنانه و صنعت زنان تمام ابزار و وسائلي که با آن کار مي­کنند همگي جان دارند وقتي که نخ و سوزن يا دار قالي و يا دوک ريسندگي خود سخن مي­گويد.

- آينده موسيقي کار را چگونه مي­بينيد؟

متأسفانه به طور کلي ادبيات شفاهي در حال از بين رفتن است و اگر پيگيري و حمايت نشود و اين آئين­ها احيا نشود و ارزشي براي اين مسائل قائل نشوند مسلماً از بين خواهند رفت خوشبختانه در سال­هاي اخير با حمايتي که عاشقان فرهنگ مي­کنند و جلساتي که تشکيل مي­دهند بازيابي و احياي اين آئين­ها که در حال انجام شدن است يک مقدار مردم را نسبت به اين مسئله خوش بين­تر و علاقمندتر کرده است در مناطق مختلف ايران جواناني هستند که وقتي مي­خواهند نمايش و تئاتري را اجرا کنند سعي مي­کنند آئين­هاي فراموش شده را زنده مي­کنند اگر به همين صورت ادامه پيدا کند و به اين گونه آئين­ها ارزش قائل شوند فکر مي­کنم صد در صد حفظ شود در غير اين صورت روز به روز کمرنگ­تر خواهد شد ترانه­هاي کار بخش مهمي از ادبيات شفاهي هستند و هويت يک ملت را مي­رسانند، پس بايد بيشتر توجه و حمايت شود و در حفظ و نگهداري­شان کوشش کنيم و بهترين راه براي حفظ اين آيين­ها همين است که ارزشي قائل شويم.

- منشأ و ريشه­هاي موسيقي آوا به کجا مي­رسد؟

ترانه­هاي کار در درون خود کار است وقتي که شما به عنوان يک چوپان يا بافنده هستيد علاقمندي و انگيزه­هاي وي نسبت به انجام کار و سرزندگي و شادابي موجود در فضاي کار ريشه در کار آوا دارد. همين کار هست که به عنوان مثال همراه با زدن شاخه­هاي قالي يا همراه با چيدن چشم و با جمع آوري هيزم خود اينها يک نوع موسيقي در دل خود دارند يعني اين مردم از طبيعت اين موسيقي را دريافت مي­کنند و اين موسيقي به گونه­اي است که به آنها الهام مي­دهد همين آوا و اشعار و سخنان به نظم درآمده است. از نگاه ديگر عشاير يک جامعه مولد هستند يعني در تمام فصل­هاي سال تمام اعضا خانواده کار دارند يعني از کودکي که شايد هم سن و سال­هايش در شهر مشغول بازي بوده و هيچ وقت کار نکنند در زندگي عشايري براي اين کودکان نيز کار تعريف مي­کنند و نوع زندگي و کوچ­هايشان کشاورزي و دامداري اين مردم، ايجاب مي­کند که هرکدامشان يک نقشي در فعاليت­هاي خانواده و منطقه داشته باشد و اين رابطه به گونه­اي است که اگر کسي کاري انجام ندهد بخشي از فعاليت­هاي اقتصادي ناقص مي­شود به همين دليل است که حتي سالخوردگان نيز با توجه به شرايط سني و جسمي کار برايشان تعريف مي­شود و اين نشان مي­دهد که عشاير با فرهنگ کار عجين هستند به همين دليل ما آنها را مولد کشور مي­دانيم خوب متناسب با همين مولد اين مردم اهل آفرينش­هاي ادبي هم هستند بنابراين طبيعي است که مردم اين مناطق با موسيقي و ترانه کار کنند.      

 

دوشنبه 21 فروردين 1391 - 11:27


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری