دوشنبه 27 آذر 1396 - 16:18
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

ياسر حمزه لوي

 

بزرگ مردي از دل تاريخ

 

با نگاهي بر منظومه ي امير کبير

ادبيات پارسي از دير باز به دليل وجود برخي از ويژگي هاي منحصر به فرد خود مورد توجه بسياري از دانشمندان و عارفان دنيا بوده است. سعدي، فردوسي، حافظ و بسياري از شعراي معروف ايراني صحه اي بر اين مهم هستند به گونه اي امروزه در بسياري از کشور هاي جهان و در رشته هاي مختلف ادبي براي آشنايي دانشجويان با ادبيات پارسي، از اين بزرگان بهره مي جويند. شعر فارسي را در جهان با نام حافظ به ياد مي آورند اما بايد به اين نکته نيز توجه نمود که شعراي بسياري، چه در عصر حافظ چه در قرون قبل و بعد از او، تلاش هاي بيشماري را جهت زنده نگه داشتن نام ادبيات فارسي و همچنين کمک به اين هنر براي ارتقاع بيشتر، دست به خلق آثاري منحصر به فرد زدند.

گرچه بررسي اين اشعار به نوعي کمک به پيشرفت آن ها مي باشد اما به عقيده نگارنده نقد هر نوع شعري، نياز به داشتن تخصص و  دانش بسياري در زمينه افکار آن شاعر دارد. مثلا براي بررسي آثار سعدي يا مولانا ابتدا لازم است دانشي در زمينه نوع تفکر و انديشه، نوع نگاهشان به جهان و يا حتي سبک زندگي آن ها به دست آورد. همانطور که اشاره شد نقد وبررسي اشعار شاعران از علوم تخصصي بوده و خارج از بحث مورد نظر به شمار مي آيد.

شاعران معاصر نيز در دامان اين فرهنگ غني پرورش يافته و هر کدام از آن ها به نوعي پيرو راه يکي از شعار معروف و صاحب سبک ايراني مي باشند. اشعار، سبک و حتي استفاده از کلامات و آرايه هاي خاص، مواردي است که برخي از اين شعرا به کار بسته و موجبات بيان اين ادعا را فراهم آورده اند. به عنوان مثال بعد از نيما يوشيج که خالق سبک شعر نو به شمار ميرود برخي از شاعران آن دوره و يا حتي کنوني نيز از سبک نيما بهره جسته و رنگ و بوي نيمايي را به اشعار خود داده اند. انتخاب شاعري که به عنوان مقلد از آن ياد مي شود بستگي به روحيه و طرز تفکر پيرو دارد. در کل استفاده از اشعار و يا پيروي از شاعران بزرگ کاري قابل ستايش است به دليل آن که زنده نگه داشتن ياد و راه آن ها، يکي از راه هاي حفظ و مصون نگه داشتن آن از عوامل خارجي است که گاهي بر ادبيات ملل تاثير گذاشته و دوام و حياتشان را به مخاطره مي اندازد.

محمود رزافي يکي از شاعراني است که پيروي سبک منظومه نگاري،سبکي که مختص و منسوب به نظامي است، مي باشد. کتاب او با نام منظومه ي امير کبير توسط انتشارات همگام با هستي در سال ١٣٨٧ منتشر شده است. نام اثر بيان گر مطالبي است که خواننده در متن با آن مواجه مي شود. اين منظومه در وصف امير کبير يکي از بزرگ مردان دوران قاجار سروده شده و حاوي مطالب بسيار مفيدي در جهت آشنايي با زندگي و طرز تفکر اين مرد بزرگ مي باشد. انتشارات همگام با هستي در شهر کاشان استقرار يافته است. اين شهر در زمان قاجار مورد توجه بسياري بوده و آثار باستاني به جا مانده از آن دوران هنوز هم مورد تاريخ نگاران مي باشد. به همين خاطر مي توان چنين برداشت نمود که اين عوامل بر انتخاب موضوع اثر داشته است. حمام فين کاشاني مکاني است که قتل امير کبير در آن به وقوع پيوسته و اين خود به تنهايي دليل کافي براي سرودن اين منظومه توسط محمود رزاقي است.

در تحليل محتواي اثر ابتدا نکاتي را بر مي شماريم و در ادامه به بررسي اشعار آن از لحاظ معنوي مي پردازيم. کتاب مذکر از در بخش اصلي تشکيل شده است. در آغاز شاعر اشعار خود را در وصف امير کبير مي سراييد. اين اشعار يک هدف را دنبال مي کنند و آن همان بررسي زندگي از ابتدا و همچنين شناساندن تفکرات امير کبير به خواننده است. در بخش دوم نيز نويسنده به معرفي امير کبير که در واقع همان زندگي نامه او اشاره به زندگي نامه او دارد، و همچنين به برخي از روز هاي مهم در زندگي او و شهادتش پرداخته است.

به نظر مي رسد شاعر در قرار دادن بخش ها در کتاب دچار نقصان مي باشد زيرا بخش دوم که شامل معرفي خواننده با شخصيتي است که منظومه در وصف او سروده شده است، بايد در ابتدايي کتاب قرار مي گرفت. همانطور که بار ها نيز به آن اشاره شده است شناخت مخاطب با شخصيت اصلي کتب از اهميت ويژه اي بر خوردار است زيرا اين شناخت علت به وجود آمدن رابطه اي عميق بين خواننده و نويسنده شده و همچنين عامل و نيروي جذب مخاطب مي باشد. پس به عقيده نگارنده بخش پاياني کتاب بايد در ابتداي اثر بازگو مي شد تا بر جذابيت آن افزوده کند.

حال به بررسي بيشتر بخش ابتدايي ميرويم و اشعار اين بخش را مرور کرده و در پي کنکاشي دقيق تر از اثر هستيم.منظومه با اين بيت آغز مي شود :

سخن از مرد بي نظيري است

وزير اعظمي، والا اميري است

خود اين بيت به تنهايي بيان گر هدف نگارنده مي باشد زيرا با تمجيد از امير کبير و با استفاده از کلماتي چون بي نظير و والا امير در تحقق اهدافش ياري تا حدودي موفق بوده است.شاعر در ابيات ديگر، از کلماتي براي وصف آن شخصيت بزرگ استفاده نموده است. به کار بردن چنين کلماتي به زيبايي اثر افزوده است. اين نکته را در همين مجال متذکر مي شويم که استفاه از کلمات در جهت توصيف شخص، مکان و يا حتي شئ بدون آن که از جذابيت کلام کاسته و موجبات کسالت را براي خواننده فراهم آورد، امري مهم و بسيار تخصصي مي باشد. اما شاعر اثر ياد شده به خوبي از اين فن بهره جسته و توانسته است با استفاده از اين تکنيک نه تنها گيرايي بلکه شکل نگارشي زيبايي را به اثر ببخشد.

در ادامه شاعر به خصوصيات اخلاقي امير کبير اشاره مي کند. خصوصياتي مانند رشادت، دليري، ذکاوت، نبوغ و بسياري از آن ها. به گونه اي که شاعر در بيتي چنين بيان مي کند :

بنوغش تربيت را دست بگرفت

مواهب را چنين پا بست بگرفت

در اين بيت چنان به امير کبير پرداخته شده که اختيار کلام را از خواننده گرفته و او را جذب شخصيت امير کبير مي گرداند. همانطور که در سطوح بالاتر هم ذکر شد، اين گيرايي کلام حاصل استفاده از کلمات و توصيفات مناسب و به جا است. يکي ديگر از فنوني که به شيوايي آثار مخصوصا شعر کمک شاياني مي نماييد استفاده از آرايه هاي ادبي است. البته منظور نگارنده به کار گيري هر نوع از اين آرايه ها، در هر بيتي نمي باشد زيرا تنها آرايه هايي به بلاغت کلام کمک مي نمايد که به جا و استفاده از آن خالي از اشکالات فني و ادبي باشد.

از آرايه هاي ادبي به کار رفته در اين منظومه مي توان به آرايه هايي از قيبل تشبيه، استعاره، ايهام و.. نام برد. شايد منظومه مذکور در استفاده از اين آرايه ها خالي از اشکال نباشد اما در ابياتي که از آن ها استفاده شده به اندازه کافي اثر را متمايز و زيبا جلوه مي دهد. همچنين سبک نگارشي و نوشتاري نويسنده بسيار نزديک به منظومه هاي ادبي قرون چهارم و پنجم هجري است به طرزي که در برخي از قسمت هاي اين منظومه نوعي هماهنگي با آن آثار داشته و براي خواننده ياد آور کتب و ابياتي از منظومه هاي معروفي مي باشد. اين خصيصه نيز به نوبه خود بسيار نو بوده و يکي از تکنيک هاي جذابيت مي باشد زيرا بسياري از مخاطبان اشعار منظومه اي به طور قطع قبل از مطالعه اثر فوق به کتب معروفي در اين زمينه روي آوده اند.

از سير سروده چنين برداشت مي شود که شاعر با بيان توصيفاتي از امير کبير شخصيت از او جلوه گر مي سازد که براي خواننده در زمره بالاترين شخصيت ها قرار مي گيرد بعد از آن خدمات و اقداماتي را متذکر مي شود که از آن مرد بزرگ و در آن دوران که بسياري از دولتمردان به امور کشوري رسيدگي نمي کردند انجام شده است. شاعر در بسياري از ابيات اين نکته را ياد آور مي شود که امير کبير عامل سربلندي ايران در آن عصر بوده و خدمات او براي مردم آن زمان از اهميت ويژه اي بر خوردا مي باشد.

در پاره اي از ابيات نيز به عوامل و دشمناني اشاره شده است که ايران را در آن زمان تهديد مي کردند درکل شاعر در ابيات خود سعي داشته تا خواننده را با اوضاع سياسي، اقتصادي و اجتماعي دوران قاجار بيشتر آشنا کرده که در پي آن بتواند اقداماتي که امير کبير در آن عصر انجام داده است را بهتر جلوه گر سازد. براي دانستن بسياري از اين مطالب از جمله اوضاع مملکت در دوران حکومت قاجار خود نيازمند مطالعه کتب تاريخي است اما همانطور که ذکر شد شاعر با استفاده از اين ابيات توانسته است مخاطب را با آن اوضاع آشنا سازد و نياز به مطالعه آثار تاريخي را از ميان بردارد.

اشعار با اشاره به شهادت امير کبير و خيانتي که به او شد ادامه مي يابد وخواننده را به اوج روايت نزديک مي گرداند. در اين ابيات به وضوح مي توان غم و اندوهي که در پس ذهن شاعر جاي گرفته است را مشاهده نمود. اين غم حاکي از آن است که شاعر اعتقاد دارد که با مرگ امير کبير دوران شکوفايي کشور پايان مي يابد و مملکت به دوران قبل از روي کار آمدن امير کبير باز مي گردد. اين احساسات و عواطف شخصي شاعر به خوبي در ابيات نشان داده شده و هر مخاطبي را با خود همراه مي سازد.

در انتهاي منظومه نيز به تاسفي اشاره شده که حاصل مرگ امير کبير است. در بيتي شاعر از اقدامات اين مرد بزرگ و همچنين مقايسه او با ديگران دولتمردان چنين ياد مي کند که :

يکي محکم کند بنياد قاجار

يکي هم بر بن العباس رهوار

در ادمه نيز اين مطلب ذکر مي شود که فقدان چنين مرداني در تاريخ ايران با ظهور امير کبير واضح تر گرديده و وجود چنين مرداني در هر اثري از لزومات به شمار مي آيد. به طور کلي اشعار منظومه مورد نظر، بسيار روان بوده و در عين حال نيز از شيواي و زيبايي خاصي بهره جسته است. براي تحليل جنبه ادبي و تخصصي منظومه ي امير کبير نياز به بررسي بيشتر اشعار حس مي شود که پرداختن به آن را به مجالي ديگر مي سپاريم.در پاره از اوقات در نگارش اشکالاتي به چشم مي خورد شايد دليل اصلي اين نواقص در مراحل نشر نهفته باشد اما يک اثر خوب زماني موفق مي گردد که خالي از اين اشکالات نگارشي باشد بروز اين نواقص مخصوصا در ابتداي کتاب بسيار ناخوش آيند بوده و از موفقيت و زيباي اشعار مي کاهد. در ابيات آغازي کلمه ي مردرا مر نوشته و اين موجبات سر در گمي خواننده را فراهم مي آورد.

اما بخش دوم کتاب از زندگي نامه امير کبير آغاز مي شود. اين قسمت شامل آشنايي با تاريخ ايران در دوران قاجار است همچنين به القاب و مقاماتي که با آن ها خوانده مي شده نيز اشاره اي شده است. از جمله مهمترين مطالب که در اين به بخش ذکر شده است اقدامات امير کبير در دوران صدارتش است. اين اقدامات نيز به خوبي تشريح و تفهيم شده است. نکته ديگري که نويسنده تاکيد مي کند روزي است که امير کبير گريسته است. در واقع اين روز را حاصل و زايده اوضاع بد اقتصادي و اجتماعي زمان قاجاريه مي داند و در توصيف شرايطي که امير کبير در آن قرار داشت از هيچ نکته اي گذر نکرده است.

در صفحه سي و شش کتاب نويسنده تلاش داشته است تا مخاطب را با افکار سياسي، مذهبي، اهداف و سرگذشت امير کبير آشنا کند تا توانايي خواننده را در درک مطالب و اشعار بهبود بخشد. در انتهاي کتاب نيز اقدامات امير کبير بار ديگر شمارش شده و اين خود بيان گر اهميت موضوع بوده و همچنين اين نکته را متذکر مي شود که آنچه نام انسان ها را زنده نگه ميدارد آثار و اقدامات شايسته ايست که از او باقي ميماند. در ادامه همين بخش به تاريخ شهادت وي اشاره شده و نحوه شهادت را ذکر مي نمايد و همچنين به ستايش از شخصيت مقتدر او پرداخته مي شود.

همان طور که در نگارش هاي قبلي  نيز ذکر شده تاريخ هر کشوري براي مردمانش از اهميت خاصي بر خوردا بوده ونشان گر فرهنگ و تمدن آن سرزمين مي باشد. تلاش هايي نيز در جهت ماند گاري و زنده نگه داشتن نام کساني که در دوره هاي مختلف براي کشور خدمات با ارزشي را انجام داده اند صورت گرفته است. از آن جمله مي توان به نشر و نگارش آثاري از اين دست اشاره نمود. اهميت ويژه اي که براي اين آثار بايد قائل بود به جهت همان مواردي است که در سطوح بالا آن ها را بر شمورديم. پس براي بقاي تاريخ عظيم ايران زمين وجود چنين آثار تاريخي-ادبي لازم به نظر ميرسد. همچنين در اين مجال نگارش چنين آثار ارزشمندي را به جهت جايگاهي که در تاريخ ايران دارند، ارج مي نهيم.

 

 

 

 

سه‌شنبه 8 فروردين 1391 - 13:2


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری