يكشنبه 4 تير 1396 - 3:6
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

ياسر حمزه لوي

 

برگي از تاريخ

 

برگرفته از کتاب انديشه هاي ديني در نگاره هاي هخامنشي

بي شک هر حوزه از فرهنگ و تمدن ملل و بررسي ابعاد آن ها از اهميت ويژه اي بر خوردار بوده است. اين مهم براي کشورهايي مانند ايران که فرهنگ و تاريخ غني دارد پر رنگ تر مي نمايد. يکي از روش هاي مرور بر تاريخ و آشنايي با تمدن هايي که هزاران سال در کشور حکم فرما بوده است، بررسي آثار تاريخي است. بررسي تاريخ و عبور از زمان جنبه هاي مختلفي دارد زيرا برداشت هاي هر شخص از آثار به جا مانده مي تواند متفاوت و غير واقعي باشد. مصداق بارز اين امر زماني است که دو شخص از يک پديده ادراک متفاوت مي کند و همين امر عامل بروز بسياري از اختلافات مي شود. منظور از اين اختلافات در حوزه بحث اين نوشته ديد گاه هاي متفاوتي است که مورخان از پديده هاي تاريخي دارند.

گاهي در آثار تاريخي شاهد بررسي و تحليل شخصي نويسنده از وقايع و يا حتي آثار تاريخي بوده ايم. به نظر نمي رسد در اين برداشت هاي شخصي نقصاني وجود داشته باشد اما بايد در نگارش چنين مطالبي حق مطلب اداء شده و تا حد ممکن از جانب داري خود داري شود. همانطور که اشاره شد اين عقايد نه تنها براي بررسي آثار تاريخي مضر نبوده بلکه به دليل اينکه تاريخ را به چالش کشيده و به نوعي عامل پويايي در اين شاخه از علم مي شود مزايايي را نيز به دنبال داشته است. بروز اين اظهار نظر هاي شخصي، حوزه فعاليت را براي ديگر مورخان گسترده کرده و سوالاتي را مطرح مي سازد که پاسخ بدان بسياري از زوايايي تاريک تاريخ را براي علاقه مندان به اين رشته روشن مي سازد.

مورخان بي شماري جنبه هاي متفاوتي از تاريخ را نمايان ساخته اند. گاهي از ديدگاه اجتماعي به يک دوره تاريخي پرداخته شده و گاهي نيز از جنبه سياسي اين مطالب باز گو شده است. کتب با ارزشي نيز از اين ابعاد انتشار يافته که هر کدام به تنهايي براي آشنايي با جنبه هاي مختلف زندگي مردم آن زمان مفيد مي باشد. به نظر مي رسد دليل اصلي توجه به ابعاد گو ناگون تاريخ گستردگي و جذابيتي باشد که در اين علم نهفته است.

بازتاب انديشه هاي ديني در نگاره هاي هخامنشي يکي از کتبي است که بعد مذهبي - سياسي - اجتماعي مردمان دوره هخامنشي را به تصوير کشيده است. بررسي تاريخ از زوايياي مختلف، کاري بس دشوار است که توسط مهناز باقري نويسنده کتاب حاضر به خوبي بيان گرديده است. موسسه انتشاراتي امير کبير نيز مانند ساير کتب با ارزشي که در علوم مختلف منشر نموده است اين بار نيز در عرصه تاريخي کشور پا نهاده و اقدام به نشر چنين کتاب با اهميتي کرده است.

کتاب پيش رو از دو بعد حائز اهميت خواهد بود اول اينکه بستري نو و نسبتا جديدي براي مخاطبان جهت آشنايي با آثار تاريخي آن عصر ايجاد مي کند و دوم آنکه مذاهب و اديان و در کل اوضاع مذهبي مردم آن زمان را تشريح مي کند. گرچه شايد مخاطبين اين کتاب شامل هر دو گروه به طور مجزا باشد اما چيزي که اثر را متمايز از ديگر آثار گردانيده تلفيق اين دو جنبه و ارائه نظريات با ارزشي در اين حوزه است. اين کتاب همچنين به دانشجويان رشته تاريخ و محقيق تاريخي کمک شاياني مي کند زيرا همانطور که ذکر شد تاريخ هر کشور به دليل اهميتي که براي اغلب افراد جامعه دارد و همچنين گستردگي کم نظيري که در آن وجود دارد، براي انجام تحقيقات بسيار مناسب بوده و بررسي دوره هاي مختلف تاريخي را توجيه پذير مي نمايد.

فصل اول کتاب اشاره اي بر اوضاع اجتماعي – سياسي و موقعيت جغرافيايي ايران در عصر هخامنشيان دارد بدين صورت که با ارئه نقشه جغرافيايي ايران، ذهن خواننده را کاملا آماده شنيدن مطالب خود مي گرداند. بعد از آن تاريخي از شکل گيري پادشاهي هخامنشي را بيان ميکند. در واقع در اين بخش نيز سعي بر شناساندن عقايد مردماني است که شالوده اصلي اين پادشاهي بوده اند. اين مطلب نيز بسيار مهم جلوه مي نمايد زيرا از هر گونه قضاوت نادرست در مورد قومي خاص جلو گيري مي کند. مطلبي که در اين فصل بسيار به جا بيا گرديده است فهرست خاندان هخامنشي به همراه سال شمار سلطنتشان است که بر گرفته از منبع ديگري است البته اين امر بيان گر ضعف نمي باشد زيرا گاهي اوقات استفاده مناسب از منابع خارجي نه تنها به موجوديت آثار لطمه نمي زند بلکه بر اعتبار مطالب نيز مي افزايد.

تعريف هنر هخامنشي ديگر موضوعي است که به آن اشاره شده است. نويسنده در اين قسمت سعي بر ان داشته تا کليد واژه هاي مطالب را بهتر و واضح تر بيان کند زيرا اين بخش از مهمترين بخش هاي کتاب هايي است که جنبه تحليلي داشته و در آن ها سعي بر آن بوده تا موضوعي نسبتا نا آشنا بررسي شود. در ادامه اين فصل مطالب پايه و ابتدايي تعريف و تفسير مي شود در انتهاي مطالب مربوط به اين فصل اين نکته را متذکر مي شويم که نويسنده آن گونه که بايد در نگارش اين بخش موفق بوده و توانسته است مواضع مشخصي براي خود بيان گرداند تا خواننده را کاملا با ذهنيت خود آشنا سازد اين مهم نيز از ديگر عواملي است که اثر را متمايز ميسازد.

فصل دوم کتاب مذکور نگاره هاي هخامنشي را بيان مي کند. مطالب به شرح زير در اين بخش ذکر شده است. ابتدا نقش برجسته و نگارهاي اين دوران را تعريف کرده و بيا ن مي کند اين آثار چگونه پديد مي آيد و بيشتر موضوعاتي که در اين مقوله به آن پرداخته شده است، کدام است. در بخشي ديگر در همين فصل نگاره ها به صورت موضوعي و به تفکيک بررسي مي شود. نگاره هايي با نقش انسان، نگاره هايي با نقش حيوان، نگاره هاي ترکيبي، نگاره هايي با نقش گياه از جمله موضوعاتي است که به آن اشاره شده است. دسته بندي ارائه شده بسيار دقيق بوده و از نکات مثبتي است که بايد مورد توجه قرار گيرد.

در ادامه نيز هر کدام از اين نگاره ها به تفصيل تشريح شده است از نکات برجسته اين بخش بررسي آثار در بخش ها مختلف ايران است. به طور مثال آثار تاريخي شوش و يا تخت جمشيد بيان شده و هر کدام از نگاره هاي ذکر شده در سطوح بالا در اين آثار تاريخي تعريف و تشريح مي شود. بيان چنين مسائل عميقي نياز به تحقيقات بسياري دارد و به نظر مي رسد حجم بالاي مطالب عنوان شده در اين کتاب خود به تنهايي ياد آور اين مطلب مي باشد اما نبايد از اين نکته هم به آساني گذر نمود که استفاده از منابع ديگر و به اصطلاح فني رفرنس در کتاب هايي با موضوعات تاريخي بسيار رواج دارد و نمي توان نويسنده را به دليل استفاده از مطالب ديگر نويسندگان، مورد تهاجم قرار داد.

فصل سوم و مهم ترين بخش کتاب نماه ها، اسطوره ها و انديشه هاي ديني در نگاره هاي هخامنشي را ذکر مي کند. در اين قسمت نيز مطالبي مفيدي از اين جهت که بسيار کاربرده بوده و قابل استفاده براي بيان نظريات و طرح سوالات مي باشد بيان شده است. اين بخش شامل پنج قسمت اصلي است که کارکرد مهم اين بخش ها در تفکيک مطالب کلي فصل است. بخش اول اسطوره ها و نمادها را چنين تقسيم بندي مي کند: انسان بال دار، نگاره ماهي-مرد، گاو- مرد، کژدم- مرد و پيکره داريوش. براي هر کدام از اين موارد نيز مثالي ذکر شده و با نمايش تصويري از مثال، مطالب واضح تر بيان مي گردد. در بخش دوم نيز نماد ها و اساطير در نقش حيوانات از جمله اسب، گاو، قوچ و... ذکر شده است. اين مطالب نيز همانند مطالب بخش قبل تفصير شده است. قسمت بعدي گياهان را در نگاره ها بررسي مي کند و تقسيم بندي ديگري را نيز در اين ارتباط براي اين بخش تشريح مي کند. اما به عقيده نويسنده نماد فروهر در دوره هخامنشي نيز از اهميت ويژه اي بر خوردا است تا جايي که بخشي را نيز به اين نماد اختصاص داده و نگارهايي از اين دست را در دوره هخامنشي بررسي مي کند.

بخش پاياني کتاب اشاره به اسطوره هنر هخامنشي تحت سيطره حيات ديني دارد. به نظر مي رسد اين قسمت از بار مطالب کمي بر خوردار است که اين خود نشان دهنده نوعي ضعف در کتاب است زيرا نامي که بر اثر نهاده شده ذهن خواننده را آماده خواندن مطالب بيستري در زمينه مذهبي-قومي مي کند اما اختصاص دادن بخش کوچکي به اين موضوع نوعي از هم گسيختگي در مطالب و اهداف نويسنده را آشکار مي سازد. به عقيده نگارنده بين مطالب و اهداف تعيين شده ارتباط مستقيم بر قرار است به طوري که خوانندگان ضمن خواندن عنوان اثر تا حدودي پي به مطالب ارائه شده در آن مي برند. اما همانطور که بيان شد نويسنده اثر پيش روي از اين نکته به سادگي گذر کرده و اين ارتباط را آن گونه که بايد مد نظر قرار نداده است. انتظار مي رود در آثار بعدي از اين نويسنده اين مطلب ناديده انگاشته نشود.

در کل مطالب بيان شده بسيار علمي مي باشد دلايلي که براي اين ادعا ذکر ميشود منابع و سايت هايي است که نويسنده از آن استفاده کرده است. امروزه به دليل فراگير شدن و همگاني شدن اينترنت در مناطق مختلف جهان و همانطور به دليل اينکه اين منبع اطلاعاتي از لحاظ حجم موضوعات، از غناي خوبي برخوردا است مي توان آن را در زمره منابع اطلاعاتي غني قرار داد و در نگارش متن هاي مختلف از آن بهره جست. اين مطلب در تحرير آثار تاريخي جلوه بيشتري دارد زيرا تاريخ همواره ثابت است و با مرور زمان تنها به دانسته ها اضافه شده و تغييرات کمي در اين شاخه از علم مشاهده مي شود. اما متاسفانه در کمتر کتبي از اينترنت به عنوان منبع اطلاعاتي استفاده شده است. شايد هنوز آنگونه که بايد براي اشاعه اين مهم اقداماتي انجام نشده است.

از ديگر نقاط ضعفي که مي توان به آن اشاره نمود طرح روي جلد است که بسيار ساده و خالي از هر گونه خلاقيتي طراحي شده است. براي اثر گذاري هر چه بيشتر نياز به تلفيق و هماهنگي بيشتري بين عناصر تشکيل دهنده هر کتاب حس مي شود در کتاب حاضر اين هماهنگي به دو دليل کمتر به چشم مي خورد. اول آنکه همانطوري که ذکر شد طراحي جلد متناسب با موضوع و عنوان کتاب نيست و به دليل آنکه اين مورد يکي از اصلي ترين عوامل در جذب خواننده به جهت تاثير ظاهري که دارد است، کوتاهي در آن نيز مي تواند به همان اندازه در دفع مخاطبين موثر باشد و دوم آنکه نوع کاغذ استفاده شده براي نشر مناسب يک کتاب تاريخي نمي باشد زيرا کتبي از اين دست حاوي تصاوير مهمي است که براي زيباتر جلوه دادن و همانطور تفهيم بهتر نياز است اين تصاوير بر روي کاغذ هايي با کيفيت بهتر انتشار يابد.

مبحث ارائه شده در  اين کتاب علاوه بر اينکه حاوي مطالب علمي است از جهات ديگري نيز حائز اهميت است زيرا مي توان از آن به عنوان يک کتاب آموزشي جهت آموزش و تشريح مطالب مرتبط با دوران هخامنشي بهره جست. همانطور که در ابتدا به آن اشاره کرديم مطالب بسياري عمقي بوده و براي بيان اين مطالب از دسته بندي و طبقه بندي هايي خاصي که فهم را براي خواننده آسان تر مي گرداند استفاده شده که مجموع اين عوامل دست به دست هم داده تا صحه اي بر اين مدعا باشند.همچنين اثر فوق براي استفاده عموم و علاقه مندان به اين رشته نيز قابل استفاده است اما نکته اي که در اين جا به آن اشاره مي کنيم اين است که براي فهم بهتر خواننده بايد مطالب پايه اي و شناخت اندکي از تاريخ آن دوران را داشته باشد البته اين شرط، لازمه مطالعه نيست اما توصيه مي شود قبل از مطالعه آثار تاريخي که حاوي مطالبي تخصصي است مطالب پايه مطالعه شود.

در اين مجال اين نکته را ياد آور مي شويم که بررسي و نقد مطالب و عناوين به دليل تخصصي بودن موضوع بسيار دشوار است ولي تا حد ممکن سعي شده تا اثر از هر جهت به چالش کشيده شده و نقاط قوت آن به همان صورت که بايد بيان شود و نقاط ضعف نيز جهت اصلاح ذکر شود. درمجموع، کتاب داراي نقاط قوت بيشتري نسبت به نقاط ضعف است و به خوبي توانسته است مفاهيم را در ذهن خواننده ايجاد کند و فضا را به گونه اي به تصوير بکشد که مخاطب خود را در دل تاريخ قرار بدهد البته اين اتفاق زماني ملموس تر است که مکان هاي ذکر شده از نزديک مشاهد شده باشد در اين صورت خواننده با نگاهي اجمالي و حتي گاهي با توصيفات کامل مي تواند مکان ها را در ذهن خود به تصوير بکشد.

در انتها لازم مي دانم به جهت اهميتي که موضوعات تاريخي در ايران دارا مي باشند، بررسي ونگارش چنين آثاري بيشتر مورد توجه قرار گيرد زيرا فرهنگ و تاريخ از جمله نقاط قوت و حساس هر کشوري است و پرداختن به آن از جهت همين حساسيت ها بسيار مهم شناخته مي شود. همچنين نگارش چنين کتبي در نقل و حفظ تاريخ از خطرات احتمالي، لازم به نظر مي رسد. به همين جهت از ناشر اثر فوق و همچنين نويسنده آن تشکر کرده و اميدواريم نشر چنين کتب با ارزشي براي بقاء تاريخ کهن و اصيل ايراني امتداد يابد.

 

 

 

دوشنبه 22 اسفند 1390 - 13:51


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری