سه‌شنبه 2 آبان 1396 - 1:59
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

مقاله

 

ترجمه: غزال حسين زاده

 

مسجدي تاثيرگذار بر معماري غرب

 

«نگاهي به معماري مسجد ابن طولون»

اين مسجد توسط يکي از حاکمين ترک دستگاه عباسيان به نام ابن طولون در فاصله سالهاي 263 و 266 ﻫ / 876 و 879 م ساخته شده است. مسجد ابن طولون پس از مسجد عمرو در فسطاط، قديمي ترين و سالم ترين مسجد باقيمانده در مصر است.

احمد ابن طولون از سربازان سپاه عباسي در سامرا بود که توانست در سال 254 هجري حکومت مصر را در دست گيرد. بر طبق سنت خلفاي مسلمان، نخستين اقدام وي بنا نهادن پايتختي جديد بود که قطائع نام گرفت و در نزديکي فسطاط واقع شده بود. وي در مرکز اين شهر، کاخ، ميدان اسب سواري و مسجدي ساخت که به نام وي مشهور شد.

منابع غربي و نيز مقريزي، مورخ مصري، ادعا مي کنند که معمار اين مسجد يک مسيحي مصري است که ايده جايگزيني جرز به جاي ستون هاي نگهدارنده سقف را ارائه داده است در حاليکه احمد فکري ديگر پژوهشگر مصري، معتقد است اين ادعا تلاش ديگري از سوي مسيحيان است در جهت مرتبط ساختن نمونه هاي موفق و بديع معماري مسلمانان به تمدن مسيحي.

مقريزي، خود در جاي ديگري نقل مي کند:  ابن طولون در خصوص ساخت مسجدي نظر خواست که اگر تمامي مصر در آتش بسوزد در برابر آن تاب بياورد و اگر تمامي مصر در سيلاب غوطه ور شود اين مسجد همچنان بر جاي بماند. به او پيشنهاد کردند که آن را از آجر سرخ، گچ و خاکستر بسازد و هيچ ستون مرمري در ساخت آن به کار نبرد که در برابر آتش مقاومت چنداني ندارند؛ او نيز چنين کرد.

در دو مسجد(مسجد متوکل سامرا و ابن طولون) به منظور برپا ساختن سقف، از جرزهاي  آجري به جاي ستونهاي مرمري استفاده شده است. مواد به کار رفته در ساخت هر دو مسجد  مشترک است (آجر و گچ) و از همه مهمتر، فرم حلزوني مناره و قرار گرفتن آن خارج از محوطه مسجد، عينا از معماري مسجد متوکل در سامرا الهام گرفته شده است. البته مناره اي که امروزه مشاهده مي کنيم در قرن هشتم هجري به جاي مناره اصلي مسجد بنا شده است. همچنين خصوصيات مشترکي که بين دو مسجد وجود دارد بر نظريه فکري صحه مي گذارد.

پلان مسجد مستطيل شکل است و حياط مربع شكل بزرگي دارد كه ساختمانها در پيرامون آن است . رديف رواقهايي كه آن را در ميان گرفته اند پهنايي به ميزان دو راهرو دارند و شبستان آن هم به پهناي پنج راهرو است .

تركيب ديوارها و فضاي در ميان گرفته آنها توازني كامل دارند و هر يك مكمل ديگري هستند و اين مطلب با پنجره هاي گذاشته شده در ميان طاقها و در كنار محور هر يك از جرزها چشمگيرتر مي شود و طاقها را با فضاهاي پر و خالي به صورت پرده هاي سايه روشن با روشنايي قوي و ضعيف درآورده است .

 اطراف صحن را شبستانهايي در بر گرفته که شبستان سمت ديوار قبله 5 رديف و باقي 2 رديف ستون دارند. در مرکز ديوار قبله، محراب تو رفته اي وجود دارد که جناغي شکل است و دو ستون در اطراف آن قرار گرفته است. همچنين در هر طرف محراب اصلي، دو محراب کوچکتر ساخته شده اند که بعدها به مجموعه اضافه شده اند. در ضلع شمالي، شرقي و غربي، فضاهايي به نام زياده قرار گرفته اند که بعدها به منظور بزرگتر کردن فضاي مسجد، به آن افزوده شده و عرضي معادل 11 متر دارند.

به کارگيري روشمند جرزهاي آجري در برپا داشتن سقف، پيش از اين در معماري مسجد سامرا صورت گرفته بود اما مسجد ابن طولون نخستين نمونه سالم و بدون عيب استفاده از اين روش در خارج از سامرا به شمار مي آيد.

تمامي جرزهاي به کار رفته در مسجد به طور يکسان، 5 متر ارتفاع دارند در حاليکه به کارگيري ستون هاي سنگي، چنين امري را ممکن نمي سازد زيرا ستون هاي سنگي در ابعاد و ارتفاع، تفاوت دارند و نمي توان آنها را دقيقا هم اندازه ساخت. همچنين در بالاي جرزها، پنجره هايي با طاق جناغي قرار گرفته اند که نقش آنها کاهش فشار وارد آمده بر پايه ها و نيز هدايت بهتر نور و جريان هوا به داخل شبستان هاست.

هرچند که پيشتر، طاقهاي جناغي در بناهاي قديمي تري عباسي نظير کاخ اخضر و جوسق الخاقاني به کار گرفته شده بود اما در مسجد ابن طولون اين طاق ها کاربردي تر شده و در ابعاد بزرگتري اجرا شدند.

تزئينات داخلي بنا اغلب در قاب پنجره ها و تاج جرزها صورت گرفته اند. اين تزئينات به صورت نوارهايي شامل خطوط منحني شکل، غنچه هاي گل و اشکالي الماس گونه هستند. همچنين ترکيبي از نقوش گياهي و هندسي مورد استفاده قرار گرفته است که تأثيرات هنر ساساني و هلنيک را نشان مي دهد.

نرده هاي چوبي بالاي ديوارها، با قطعات خوشنويسي تزئين شده اند. نمونه اين قطعات در اطراف محراب و نيز قاب داخلي پنجره ها نيز مشاهده مي شود. باروهاي تزئيني با اشکال انساني ناآشنا، ديوارهاي خارجي مسجد را پوشانده اند.

گذشته از اهميت تاريخي مسجد ابن طولون، اين بنا به عنوان يکي از بناهاي جريان ساز، تأثير عمده اي بر معماري سرزمين هاي اسلامي بر جاي گذاشته است. غناي معماري اين اثر فراتر از حد انتظار رفته است تا آنجا که معماران قرون وسطي به ويژه اروپاييان زبان به تمجيد آن گشوده اند.

مسجد ابن طولون يکي از نمونه هاي نادري است که معماري اروپا را تحت تأثير خود قرار داده است. اين بنا عامل انتقال جرز، طاق هاي جناغي و ديوارهاي بارو مانند به معماري گوتيک اروپا، به شمار مي آيد. درحقيقت، به نظر مي آيد ارتباطات گسترده اي که بين بازرگانان غربي با فاطميان وجود داشته، عامل اين انتقال بوده است.

 

يكشنبه 21 اسفند 1390 - 9:32


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری