پنجشنبه 8 تير 1396 - 8:28
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

گزارش

 

اميد زماني

 

فعاليت حوزه هنري در زمينه آموزش داستان‌نويسي

 

 عده‌اي سرسختانه معتقدند كه داستان‌نويسي را مي‌توان آموخت. عده‌اي هم با اين نظريه كاملاً مخالف‌اند. اما نظريه سومي هم وجود دارد و آن، اينکه داستان‌نويسي هم به آموزش نياز دارد و هم به شمِ ‌نويسندگي. هر داستان‌‌نويس بايد با بهره‌گيري از تجربيات صاحبانِ آثارِ ادبيِ مطرح جهان از اشتباهات خود بکاهد. در غرب، داستان‌نويسان تجارب خود را در اين زمينه جمع‌آوري و تدوين و در قالب كتاب منتشر كرده يا در دفتر يادداشت‌هاي شخصي‌شان از خود به يادگار گذاشته‌اند؛ براي مثال، مي‌توان به برخي از آثاري که در ايران ترجمه و منتشر شده‌اند، اشاره کرد؛ آثاري چون «رمان چيست؟»، «فن داستان‌نويسي»، «تأملي ديگر در باب داستان»، «از روي دست رمان‌نويس» و «درس‌هايي درباره داستان‌نويسي» ترجمه محسن سليماني، «درباره رمان و داستان کوتاه» ترجمه کاوه دهگان، «سيري در ادبيات غرب» و «جنبه‌هاي رمان» ترجمه ابراهيم يونسي و... . اين آثار، كه جنبه آموزشي دارند، مي‌تواند داستان‌نويس‌هاي ما را از اشتباه برحذر دارد و راه طولاني تجربه را براي آنها كوتاه‌تر كند. اگر كسي بخواهد در اين زمينه يك گام جلوتر باشد، بايد از تجربيات ديگران سود ببرد. پس اصولاً آموزش در امر داستان‌نويسي وجود دارد؛ حتي اگر شما تولستوي باشيد يا داستايوفسكي. شايد اگر داستايوفسكي در كلاس‌هاي رمان‌نويسي امروز شرکت مي‌کرد و فصل‌بندي يا در واقع، صحنه‌پردازي در رمان را آموزش مي‌‎ديد، آن فصل‌هاي طولاني و خسته‌كننده رمان «جنايت و مكافات» را نمي‌نوشت!
آموزش داستان‌نويسي در حوزه هنري که يکي از مراکز مهم‌ پرورش نويسندگان و هنرمندان است، سابقه‌اي طولاني دارد. از بيست سال پيش، دفتر آموزش داستان‌نويسي با عنوان «پيک قصه‌نويسي»، شروع به کار کرد. اين مرکز، بعدها نامش به «پيک داستان‌نويسي» تبديل شد و اکنون با عنوان «دفتر آموزش داستان‌نويسي» فعاليت مي‌کند. در حال حاضر، اين دفتر به دو شکل حضوري و مکاتبه‌اي به آموزش هنرجويان و علاقه‌مندان داستان مي‌پردازد. مسئوليت بخش حضوري بر عهده حسين فتاحي و مسئوليت بخش مکاتبه‌اي بر عهده فاطمه فروغي است. البته در کنار اينها، کارگاه داستان‌نويسي هم از همان سال‌هاي اوليه تأسيس حوزه هنري برگزار شد. تدريس در اين کارگاه، بر عهده محمدرضا سرشار بود. بعدها اين مهم بر عهده راضيه تجار گذاشته شد و در دوره‌اي نزديک به شانزده سال ايشان اين کارگاه را اداره مي‌کرد.
در دوره رياست مهندس بنيانيان، کار تدريس در اين کارگاه دوباره به محمدرضا سرشار سپرده شد که هنوز هم ادامه دارد. محمدرضا سرشار در کتاب «سه‌شنبه‌هاي دوست‌داشتني» و راضيه تجار در کتاب «سه‌شنبه‌هاي عزيز» به انتشار برخي داستان‌هاي هنرجويان خود در اين کلاس‌ها اقدام کرده‌اند.

سه‌شنبه‌هاي عزيز

راضيه تجار در اين‌باره مي‌گويد: «سال 1364 با ديدن يک آگهي درباره کارگاه داستان‌نويسي در حوزه هنري تصميم گرفتم اثرم، با عنوان «هفت‌بند» را به حوزه هنري بفرستم. کم‌کم با اين کلاس‌ها آشنا شدم و دانستم آقاي سرشار و عموزاده خليلي در آنجا داستان‌نويسي تدريس مي‌کنند. شکل کلاس، شيوه و روش آقاي سرشار براي من خيلي جالب بود. تا اينکه سال 1367، با رفتن آقاي سرشار، کار تدريس اين کلاس‌ها به من سپرده شد و تا شانزده سال بعد هم اين کلاس‌ها داير بود. در دوره آقاي بنيانيان، اين کلاس‌ها تعطيل شد و بعد از يک سال وقفه، دوباره آقاي سرشار مسئوليت تدريس را برعهده گرفتند. من نيز کلاس روزهاي سه‌شنبه را به دفتر همسرم منتقل کردم و در اين مدت، باز هم به برگزاري کلاس‌ها اقدام کرده‌ام.»
وي درباره تأثير اين کلاس‌ها مي‌گويد: «اين کلاس‌ها باعث شد که خيمه نويسندگان انقلاب و متعهد برافراشته باشد. نويسندگاني خوبي از اين کلاس‌ها به صحنه ادبيات کشور معرفي شدند که برخي از آنها امروز جزو نويسندگان خوب کشورمان هستند؛ افرادي مثل محمدعلي گوديني، شمسي خسروي، نرگس آبيار، زهرا پورقربان، مجيد پورولي و... . همچنين اين کلاس‌ها باعث مي‌شد استعداد دروني اينها شکوفا شود و جهت بگيرند و چه در زمينه انتخاب و سوژه‌يابي و چه محتوا و نوع نگاه جهتِ خودشان را به دست بياورند.»
اين داستان‌نويس در خصوص چاپ برخي آثار هنرجويان مي‌گويد: «بخشي از داستان‌هاي هنرجويان را در مجموعه «سه‌شنبه‌هاي عزيز» گرد آورده‌ام که تاکنون چهار جلد از اين مجموعه منتشر شده است. البته بايد بگويم اين کلاس‌ها نيازمند حمايت است و بايد از آنها حمايت شود.»

گزارش از يک کلاس

اما بخش ديگري که حوزه هنري در آن فعال است، بخش آموزش حضوري و مکاتبه‌اي داستان‌نويسي است. حسين فتاحي، که مسئوليت آموزش حضوري اين دوره‌ها را از سال 1380 تاکنون برعهده دارد، در اين‌باره مي‌گويد: «آموزش داستان‌نويسي به صورت آکادميک در حوزه هنري از سال‌ها پيش شروع شده است، ولي از سال 1380 مسئوليت قسمت حضوري آن به عهده من گذاشته شد. اين دوره به صورت سه ترم پيوسته سه‌ماهه است. در ترم اول، مباني مقدماتي داستان و عناصر داستان و... آموزش داده مي‌شود. اين کلاس‌ها به صورت کارگاهي و دوشنبه‌هاي هر هفته در دو ساعت برگزار مي‌شود. در اين کلاس‌ها هم مطالب تئوري گفته مي‌شود و هم نمونه‌هايي از آثار برجسته داستاني خوانده مي‌شود. در کنار اينها، دو‌ـ‌سه جلسه بعد از شروع کلاس‌ها، از هنرجو خواسته مي‌شود که داستان بنويسد و آن را سر کلاس ‌بخواند.»
وي مي‌افزايد: «در پايان ترم، از هنرجو امتحان گرفته مي‌شود. ده نمره به امتحان و ده نمره به داستان هنرجو اختصاص دارد. در ترم دوم، انواع ادبيات داستاني آموزش داده مي‌شود؛ از قديمي‌ترين نمونه‌هاي قصه، حکايت، اسطوره، افسانه و... تا جديدترين انواع ادبيات داستاني مانند داستان کوتاه و رمان. علاوه بر آموزش اين شيوه‌ها، تفاوت‌ها و ويژگي‌هاي هر يک از آنها نيز بيان مي‌شود و نمونه‌هاي عيني هر يک در کلاس خوانده و نويسندگان معروف آنها معرفي مي‌شود. همچنين در اين ترم، مکتب‌هاي ادبي آموزش داده مي‌شود و ويژگي‌هاي هر مکتب بيان مي‌شود؛ از کلاسيک تا رئاليسم و سوررئاليسيم. نويسندگان معروف هر مکتب و نمونه آثارشان نيز در اين ترم معرفي مي‌شود. نقد داستان و نگاهي به ادبيات کودکان نيز در اين ترم بررسي مي‌شود و هم‌زمان نمونه آثار هنرجويان و نويسندگان بزرگ جهان و ايران خوانده مي‌شود.»
نويسنده «بچه‌هاي سنگان» درباره ترم سوم اين دوره مي‌گويد: «ترم سوم، که آغاز آن به دو سال پيش بازمي‌گردد، براي حمايت از هنرجويان تشکيل شد تا جايي را داشته باشند که گرد هم بيايند و به نقد داستان بپردازند. اين دوره به صورت کارگاهي است و در طول اين ترم داستان‌هاي هنرجويان خوانده و نقد مي‌شود. علاوه بر اين، به هنرجو برنامه مطالعاتي داده مي‌شود که بتواند به صورت حرفه‌اي کار کند. در اين ترم، نگاهي هم به ادبيات جهان و هم ادبيات ايران و نمونه‌هاي موفق ادبيات خواهيم داشت و با نقد و بررسي در حضور هنرجويان نقاط قوت و ضعف هر يک بيان مي‌شود. آموزش در اين دوره دوساله است که در هر دوره، سه نفر ثبت‌نام مي‌کنند. در ترم‌هاي بعدي، تعداد افراد ثبت‌نام‌کننده کمتر مي‌شود و حدود پانزده نفر اين سه ترم را با موفقيت به پايان مي‌رسانند.»
وي درباره تأثير اين کلاس‌ها مي‌گويد: «اينکه توقع داشته باشيم همه هنرجويان به نويسنده تبديل شوند، منطقي نيست ولي تعدادي از آنها آثارشان در سال‌هاي بعد جزو آثار منتشرشده بوده‌ است و برخي از برگزيدگانِ جوايز مختلف ادبي از همين هنرجويان بوده‌اند. اما مهمترين تأثيري که اين کلاس‌ها بر هنرجويان دارد، اين است که آنها را به خواننده حرفه‌اي تبديل مي‌کند که مي‌توانند آثار نويسندگان را نقد و بررسي کنند.»

استانها و آموزش داستان نويسي

فاطمه فروغي نيز درباره بخش مکاتبه‌اي مي‌گويد: «روش کار تا سال گذشته به اين صورت بود که در يک سال سه جزوه براي هنرجو ارسال مي‌شد. ولي از سال گذشته اين سه جزوه به يک جزوه تبديل شده که هنرجو در طول يک سال آن را مي‌خواند و تکاليفش را انجام مي‌دهد. سپس از آنها آزمون گرفته مي‌شود. کساني که رتبه لازم را بياورند برايشان گواهينامه داستان‌نويسي صادر مي‌شود.»
وي درباره مطالب موجود در جزوه مي‌گويد: «در اين جزوه، مقدمات داستان‌نويسي، عناصر داستان، تعاريف داستان و ويژگي‌هاي داستان ارائه شده است و اينکه داستان چه هست و چه نيست و چه ويژگي‌هايي دارد که با نثرهاي ادبي ديگر متفاوت است. کم‌کم به جزئيات ديگر نيز پرداخته شده و هنرجو براي نوشتن داستان آماده مي‌شود. در اين دوره‌ها، فقط داستان تدريس مي‌شود و به گونه‌هاي مختلف داستان ‌ـ مثل داستان کوتاه، بلند و تخصصي (مثل پليسي) و... ‌ـ پرداخته نمي‌شود.»
نويسنده «فصل گل يخ» درباره استقبال از اين کلاس‌ها مي‌گويد: «خوشبختانه استقبال از اين دوره‌ها، مخصوصاً از سوي علاقه‌مندان شهرستاني و کساني که در روستاها زندگي مي‌کنند، خوب است و با تبليغي که انجام مي‌شود، علاقه‌مندان زيادي از اين کلاس‌ها استقبال مي‌کنند. در حال حاضر، بيش از دويست نفر در دوره مکاتبه‌اي ثبت‌نام کرده‌اند. اما بنا به رويکرد جديد حوزه هنري، که قرار است ديگر در بحث آموزش وارد نشود، گويا اين کلاس‌ها برچيده و اين امر به حوزه‌هاي هنري هر استان واگذار خواهد شد. اما به دليل اينکه هنوز برخي از هنرجوها دوره‌شان تمام نشده، اين دوره تا اتمام کار هنرجوياني که قبلاً ثبت ‌نام کرده‌اند ادامه خواهد داشت.»

ظرفيت داستان‌نويسي نسل جوان

علي‌الله سليمي، جزو اولين گروه از هنرجوياني است که در پيک قصه‌نويسي و بعدها در هنرستان داستان‌نويسي شرکت داشته است. او در اين‌باره مي‌گويد: «اولين دوره‌اي که در حوزه هنري برگزار شد، پيک قصه‌نويسي بود که داستان‌نويسي را به هنرجويان آموزش مي‌داد. در اين کلاس‌ها، کساني چون مهدي هجواني، مريم جمشيدي، محمد بهکاني و... تدريس مي‌کردند. البته اين کلاس‌ها به صورت پراکنده برگزار مي‌شد. تا اينکه هنرستان داستان‌نويسي حوزه هنري با بيش از صد هنرجو راه‌اندازي شد. در اين هنرستان، که رياست آن بر عهده جواد جزيني بود، تئوري‌هاي داستان‌نويسي در قالب ۷۶ واحد درسي آموزش داده مي‌شد و در پايان به هنرجويان ديپلم داستان‌نويسي اعطا مي‌شد.»
او درباره اينکه اين دوره‌ها چه تأثيري داشته است، مي‌گويد: «حُسن کلاس‌ها اين بود که سوژه داستان امروزي را زنده نگه مي‌داشت و هنرجويان را وارد فضاي داستان امروزي مي‌کرد و باعث مي‌شد که هنرجو تئوريِ داستان را جدي بگيرد. در واقع، با آموختن تکنيک‌هاي داستان‌نويسي و شيوه‌هاي داستان‌نويسي سواد هنرجويان بالا مي‌رفت؛ چيزي که الان داستان‌نويس از آن بي‌بهره است. سواد داستان‌نويسي به داستان‌نويس کمک مي‌کند که به‌روز و به دنبال سوژه‌هاي جديد داستاني باشد. اين کارگاه‌ها، هنرجويان را به مطالعه آثار نويسندگان خارجي و داخلي وادار مي‌کرد، نه مثل الان که داستان‌نويس آثار ديگر نويسندگان را نمي‌خواند.»
اين داستان‌نويس در پايان مي‌گويد: «برخي از کساني که در اين دوره‌ها شرکت کرده‌اند الان جزو داستان‌نويسان خوب کشورمان هستند؛ مثل مهدي کاموس، لاله جعفري، ناتاشا اميري، هادي نودهي، رضا استادي، حميدرضا داداشي، داوود اميريان، شيدا رنجبر، ميترا ايلياتي و...»
در پايان، ذکر اين نکته ضروري است که با نگاهي به سابقه خوب فعاليت حوزه هنري در زمينه آموزش داستان‌نويسي و تربيت نويسندگاني که هم اکنون جزو سرمايه‌هاي ادبيات اين مرزوبوم هستند، بايد علاوه بر اينکه مسئله آموزش تداوم بيابد، اين مسئله جدي‌تر از گذشته پيگيري شود و حوزه هنري سعي کند علاوه‌بر تمام اقداماتي که تاکنون انجام داده، اين گونه کلاس‌هاي آموزشي را در سطح حوزه‌هاي هنري استان‌هاي کشور راه‌اندازي و تقويت کند. به هر حال با توجه به ظرفيت‌هايي که در نسل جوان کشور وجود دارد، اگر خواستار اين هستيم که از اين رکودي که هم‌اکنون در زمينه داستان و رمان با آن مواجه هستيم، خارج شويم بايد با همت بيشتري در زمينه آموزش و تربيت نيروهاي جوان تلاش کرد.

 

 

يكشنبه 21 اسفند 1390 - 9:30


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری