چهارشنبه 1 خرداد 1398 - 0:14
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

اكرم اماني

 

ابن مُقله (آفرينندگان فرهنگ و تمدن اسلام و بوم ايران)

 

- ابن مُقله (آفرينندگان فرهنگ و تمدن اسلام و بوم ايران)

- دکتر علي اکبر ولايتي

- کتابهاي سهامي جيبي وابسته به انتشارات اميرکبير، چاپ اول 1390

- شابک: 0- 317- 303- 964- 978

- قيمت: 1000تومان

ابوعلي محمد بن علي بن حسين بن مقله بيضاوي شيرازي در عصر 5 شنبه 21 شوال 272 هجري از خانواده­اي ايراني از اهالي فارس در بغداد بدنيا آمد.

بنظر عده­اي مقله لقب پدرش، ابوالعباس علي بن حسين، بود. ابن مُقله در زمان وزارت در جوانمردي و خيرات بي همتا بود. بيشتر جوايز و صله­هايي را که از خلفا مي­گرفت ميان فقرا تقسيم مي­کرد. اغلب خطوطش را در مقام احسان و نفقه به محتاجان اکرام مي­کرد.

وي 5 پسر، به نام­هاي ابوالحسن علي بن ابي علي، اوبوالحسين محمد بن محمد، ابوالقاسم، ابوعيسي و ابو محمد عبدالله و ظاهراً يک دختر داشت که در منابع نام او ذکر نشده و فقط مشخص است که زماني به ابن بواب، خوش نويس مشهور، خط تعليم داده است.

همانطور که از خطوط بالا پيداست کتاب «ابن مُقله» دوازدهمين کتاب از سري مجموعه کتابهاي آفرينندگان فرهنگ و تمدن اسلام و بوم ايران درباره­ي زندگي و وزارت ابن مُقله به قلم دکتر علي اکبر ولايتي در چهار فصل مي­باشد. در فصل اول نويسنده به اوضاع سياسي و اجتماعي ايران در قرن چهارم هجري مي­پردازد، در فصل دوم به خانه و خانواده، دوران وزارت و استادان و شاگردان وي در فصل سوم به آثار و افکار ابن مُقله و در نهايت در فصل چهارم ابن مُقله را در اشعار شاعران بررسي مي­نمايد.

مؤلف درباره­ي وزارت ابن مُقله چنين مي­گويد: ابن مُقله، پس از تحصيل در سطوح عالي، در اوان جواني به اقتضاي زمان، در زمره­ي سياست مداران درآمد و از بازيگران قضاياي قرن چهارم گرديد. وي براي رسيدن به اهدافش در پي تصاحب مسند وزارت راهي بغداد شد. در 296 هجري اوبوالحسن علي بن محمد بن فرات وزير بود. ابن فرات چون ابن مُقله را به انواع فضايل، مناقب و حسن خط و جودت طبع آراسته ديد و او را در سياست و کياست بي نظير يافت، در اندک زماني تمامي امور مربوط به خود را به او واگذار کرد. به اين سبب، پايه­هاي قدر و منزلت و مقام ابن مُقله محکم شد . . .

. . . ابن مُقله وزير شد و به آرزويش رسيد. البته ابن مُقله هم چنان علي ابن عيسي را گرامي داشت. وي اوضاع نابسامان پيادگان مصافي را نيز بعهده گرفت. ايشان ملازمان خانه خليفه بودند . . .

ابن مُقله نزد کساني چون العباس ثعلب و ابوبکر بن دريد به کسب دانش پرداخت و در علوم ادبي تبحر يافت. احول سگزي استاد خوش نويسي او بود. همو ابن مُقله را «امام الخطاطين» لقب داد. برخي از شاگردان و پيروان سبک ابن مُقله عبارت اند از: اسماعيل بن حماد جوهري فارابي، مؤلف صحاح اللغه، محمد بن اسماعيل بغدادي، ابواسحاق ابراهيم بن هلال صابي صاحب کتاب التاج در تاريخ ديالمه، شمس المعالي قابوس بن وشمگير و حسن بن مرزباني سيراني که در عصر خود معروف بود.

نگارنده معتقد است براي درک ارزش و اهميت آثار ابن مُقله در زمينه­ي خوش نويسي نخست سير پيدايش و تحول خط را بايد بررسي کرد. انسان از ديرباز، براي برقراري ارتباط و تبادل افکار، از زبان و خط استفاده کرده است. همان گونه که ارزش به آشکار کردن انديشه­ي آدمي است، ارزش خط نيز در تبديل زبان شفاهي و گذرا به صورت کتبي و ماندگار است.

خط با کتابت و تحرير و رقم، هم معناست. در صنعت اهل قلم نيز عبارت است از نوشتن شکل مستقل هر حرف، چگونگي ترکيب حروف و تشکيل جمله و سطر که بر نيت­هاي دروني انسان دلالت مي­کند . . .

خوش نويسي هنري متعالي است. با ذوق و انديشه و تفکر سر وکار دارد و با زندگي انسانها درآميخته است.

توانايي و ابداعات ابن مُقله در هنر خوش نويسي انکار ناپذير است. تاريخ 1000 سال ناگزير از قبول نظريات و نمونه­ هاي موفقي است که او ارائه کرده است. مقام او در هنر خوش نويسي از دو جهت قابل بررسي است: نخست ابداع خطوط گوناگون و دوم: زيباسازي مفردات و ترکيبات ساختاري حروف و کلمات، هدايت ابداعات خود به حوزه­ي هنر و گشودن بابي نوين در عالم خودش نويسي و خطاطي. پس مي­توان گفت ابن مُقله با زيبايي شناسي در خط امروز فضاي آشنايي ايجاد کرده است.

وي در علوم فقه، تفسير، ادبيات، خط، ترسل، انشا، بلاغت، حفظ لغت، آشنايي به علم اعراب و شعر بي نظير بود.

اشعار وي زيبا و مليح و توقيعاتش نمونه بود. بويژه در نگارش خط کوفي و خطوط ابداعيش هيچ هنرمندي به پايه­ي او نرسيده است. بي شک تطور و تکامل و زيبايي راستين و استواري کامل خط بر مبناي مقياسي متين، فقط با نام ابن مُقله همراه است.

ابن مُقله را مخترع و مبتکر رسم الخط بديع و شيوه­ي جديد خط عربي مي­دانند. وي به ياري ذوق سرشار و استعداد بسيار، کوشيد دشواري­هاي خط کوفي را استخراج کند تا عامه­ي اهل سواد تحرير آن را بياموزند. براي خطوط نوين نخست قواعد استوار و منطقي و روش­هاي نگارش علمي تدوين مي­کرد و مدار خط را بر دايره و سطح گذاشت. از خط کوفي خطي ساخت و آن را «محقق» ناميد.

با وجود شهرت ابن مُقله و ستايش وي به کثرت آثارش، متأسفانه آثار خطي اندکي از وي بجا مانده است. آنچه به نام او ديده شده است عبارت اند از؛ رساله العلم الخط که در دارالکتب مصر موجود است؛ رساله في ميزان الخط که در مکتب عطارين تونس نگهداري مي­شود؛ اصناف الکتاب و مقدمه في الخط که در مغرب موجود است؛ شش رقعه از مرقع ثلث چهار دانگ و دو دانگ جلي و نسخ خوش که در کتابهاي سلطنتي است. همچنين قرآني نوشته است که بين ابواب در کتابخانه­ي بهاءالدوله بن عضدالدوله شيراز يافت. اين قرآن يک جزء کم داشت و ابن ابواب آن را کامل کرد . . .

نگارنده در فصل چهارم درباره­ي ابن مُقله در اشعار شاعران چنين مي­گويد: پس از قتل ابن مُقله­ي وزير، تا مدتها فضلا و علما و شعرا در حق او مدايح و مراثي مي­سرودند. بسياري از شعراي بزرگ عرب مدح او مي­گفتند يا در اشعار خود نامي از او مي­بردند. شاعران فارسي گوي نيز به مناسبت­هاي گوناگون نام او را نگين آثار خود مي­ساخته­اند. شيخ اجل سعدي مي­فرمايد:

اگر ابن مُقله دگر باره در جهان آيد

چنان که دعوي معجز کند به سحر مبين

به آب زر نتواند کشيد چون تو الف

به سيم حل ننگارد به سان ثغز تو سين . . .

خواجوي کرماني گويد:

خطي که مردم چشمم نوشته ست بر آب

محقق است که او ابن مُقله ثاني است             

 

 

چهارشنبه 26 بهمن 1390 - 8:51


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری