يكشنبه 29 مرداد 1396 - 16:0
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

مقاله

 

ترجمه: غزال حسين زاده

 

مرکزيت ديني يک شهر

 

«نگاهي به معماري مسجد جامع سمنان»

مسجد جامع سمنان بنايي بسيار کهن و ارزشمند در شهر سمنان است. در طول زمان تغييرات و تحولات زيادي در اين مسجد رخ داده است، اما همچنان مي توان آثار دوران سلجوقي و تيموري را در آن ديد. چنين گفته شده که اين مسجد در قرن اول هجري و بر روي خرابه‌هاي آتشکده اي بنا شده است. مسجد جامع سمنان همواره و در گذر ساليان از لحاظ مذهبي، فرهنگي و اجتماعي از ارزش و اعتبار فراواني برخوردار بوده است.

صنيع الدوله در کتاب مرآت البلدان درباره پيشينه مسجد جامع سمنان مي‌نويسد: «در زمان خلافت علي بن ابيطالب(ع)، ايشان فرمودند که از کوفه تا بخارا 1001 مسجد بنا کنند، در حکومت عبدالله بن عمر، ثروتمندان سمنان مسجد کنوني اين شهر را ساختند ولي اين بنا داراي چندان شکوهي نبود. پس از آن بارها افراد زيادي بر بناي ابتدايي افزودند، مانند گنبد باختري و شبستان شمالي را با مار خواجه‌وند را خواجه ابوسعيد سمناني و خواجه نظام‌الدين در دوران سلطنت سنجر سلجوقي ساختند و شبستان جنوبي را شيخ رکن‌الدين علاءالدوله سمناني در زمان وزارت ارغون‌خان بنا نمود و چون خرابي به وجود آمده بود، در زمان فتحعلي شاه، ذوالفقارخان به تجديد آن پرداخت. مسجد خاوري را خواجه کيقباد بن ملک شرف‌الدين سمناني ساخته و ايوان متصل به گنبد را خواجه عزالدين محمد باليچه سمناني وزير ميرزا شاهرخ بنا کرده است.»

مناره مسجد جامع سمنان يکي از منارهاي مشهور و تاريخي ايران و مربوط به دوره سلجوقيان است که در سمت شمال شرقي مسجد جامع قرار دارد. ارتفاع اين منار از سطح زمين 20/31 متر مي‌باشد و از روي بام به ارتفاع 2 متر کتيبه‌اي با طرح و نقش بسيار زيبا از آجر و با خط کوفي تزئين شده‌ است.

ايوان آجري مرتفع مسجد به ارتفاع بيش از 21 متر در سمت غربي صحن قرار دارد که در زمان سلطنت شاهرخ تيموري به وسيله وزيرش خواجه شمس الدين علي باليچه سمناني و گنبد آن به وسيله خواجه ابوسعيد در عهد سلطنت سنجر بنا شد.

در بخش فوقاني ايوان و بر سه بدنه آن کتيبه اي از کاشي به چشم مي خورد که از ضلع شمالي ايوان آغاز شده و پس از گذر از ضلع غربي تا انتهاي ضلع جنوبي ادامه دارد . شبستان شرقي که به وسيله در ورودي جنوب شرقي از شبستان جنوبي و به وسيله در شمالي از شبستان شمالي جدا مي شود به همت کي قباد بن ملک شرف الدين سمناني وزير امير تيمور گورکاني بنا شده است .

 در جلو، که در ورودي شرقي قرار دارد، مشهور به جلو خان است، و فضايي هشت ضلعي و بزرگ با پشت بغلهاي کاشيکاري دارد. در بالاي در، ترکيبي از آجر و کاشي هاي رنگارنگ ديده مي شود که کلمات الله، محمد(ص)، علي(ع)، فاطمه(س)، حسن(ع) و حسين(ع) روي آن نقش بسته است.

شبستان جنوبي شامل 16 ستون مدور در وسط و 5/8 ستون در اطراف ديوار شرقي مي باشد که پايه هاي 27 اتاق شبستان را تشکيل مي دهند . اين شبستان در زمان ارغون خان و به وسيله وزيرش شيخ علاء الدوله سمناني بنا شده و در دوران فتحعلي شاه قاجار توسط ذوالفقاري خان سمناني حاکم سمنان، دامغان و شاهرود مرمت گرديده است.

سياحان و مورخين فراواني از شهر سمنان ديدن کرده اند و مطالبي قابل توجهي درباره مسجد جامع سمنان نگاشته اند. قديمي ترين و معتبرترين نوشته اي كه در اين ارتباط به جا مانده، توضيحات «مقدسي» جغرافي دان اسلامي مي باشد. او در وصف شهر سمنان و مسجد جامع آن مي نويسد: «سمنان در كنار جاده است. جامعي خوب در بازار دارد.» به احتمال زياد منظور مقدسي از جامع، همان مسجد جامع سمنان بوده كه در بازار سمنان قرار دارد و يك در آن به بازار سمنان باز مي شود.

البته بهترين توصيف را اعتماد السلطنه در دو اثر معروف خود يعني مطلع الشمس و مرآه البلدان آورده است. او در كتاب مطلع الشمس درباره مسجد جامع سمنان مي نويسد: «يكي ديگر از ابنيه متعدده سمنان مسجد جامع اين شهر است و آن بنايي است قديمي و عالي با تكلف تمام و كمال استحكام در زمان ميرزا شاهرخ تيموري بنا شده … مقصوره اين مسجد مربع شكل متساوي الاضلاع چهارده قدم در چهارده قدم مي باشد ارتفاع گنبد مقصوره تقريبا 14 ذرع و ارتفاع ايوان 20 ذرع دهنه ياوان 10 ذرع پيش روي طاق فاصل ما بين ايوان و مقصوره را از اطراف كوچك كرده اند و شبكه آهن قرار داده و دور ايوانچه كه اين شبكه در آن است كتيبه ايست كه بقية كتيبه دور ايوان بوده و موقوفات جامع را ثبت نموده اند.»

اعتمادالسلطنه در مرآه البلدان هم در توصيف مسجد جامع مي نويسد: «در حكومت عبدا… بن عمر اعيان سمنان مسجد حالية اين بلد را ساختند ولي اين بنا را چندان عظمتي نبود به دفعات اشخاص عديده بر بناي اول افزودند مثلا گنبد غربي و شبستان شمالي را با منار خواجه وند خواجه ابوسعيد سمناني و خواجه نظام الدين در عهد سلطنت سنجر سلجوقي ساختند.» محمد خان حكيم در کتاب خود با نام گنج دانش كه در آن جغرافياي تاريخي شهرهاي ايران را تشريح کرده است در توصيف مسجد جامع سمنان مي نويسد: «از ابنيه قديمه ، مسجد جامع اين شهر است. بنايي است قديمي با كمال استحكام در زمان ميرزا شاهرخ بن تيمور بنا شده و باني ملك حسين بن الصاحب الاعظم خواجه عزالدوله والدين محمد باليجة سمناني في رجب سنة 828.»

حكيم الممالك نيز در کتاب خود با نام روزنامه سفر خراسان كه شرح روزانه مسافرت ناصرالدين شاه به سمنان و شهرهاي ديگر است؛ در توصيف مسجد جامع سمنان مي نويسد : «اين مسجد كه محتاج به تعمير كلي است منارة بلند دارد و وضع او به وضع مساجد اهل سنت شبيه است. وقف نامة اين مسجد كه دو محكوك به ديوار نصب است تاريخ بناي مسجد را معلوم مي كند كه در سنة هزار و يكصد و سيزده بنا شده است.»

از موقعيت مکاني مسجد جامع سمنان به خوبي مي توان به اهميت اين بنا پي برد زيرا مسجد در مركز شهر قرار دارد و راه اكثر محله هاي سمنان به اين مسجد ختم مي شود و مراكز مهم ديگر از جمله بازار و حمام حضرت و … در اطراف آن قرار دارد. به همين دليل مي توان نتيجه گرفت كه مسجد جامع سمنان در زمانهاي قديم(و تا حدودي اکنون) مركزيت ديني شهري را بر عهده داشته، كه به خاطر مراجعه مداوم همه اقشار مردم، مرکز انتشار همه گونه آگاهي نسبت به شرايط شهر و اهالي آن محسوب مي شد.

«قرآن خطي مسجد جامع سمنان»:

اين قرآن متعلق به قرن نهم هجري است که به قطع رحلي کوچک و جلد آن تيماج ضربي با رنگ قهوه‏اي سوخته مي باشد و جزو هفدهم از قرآني است که غياث‏الدين محمد بن تاج‏الدين حسن در سال 856 هجري بر مسجد جامع کبير سمنان وقف کرده است.

اين قرآن با خط نسخ، محقق و ثلث و بر روي کاغذ سمرقندي آهار مهره به نگارش در آمده و داراي دو سر سوره با نقش گل و بوته ساده مي باشد و در متن آن با خط طلايي، نام سوره و تعداد آيات مشخص شده است.

همه صفحات داراي جدول هايي به قلم هاي آب‏ طلا و مشکي است و در بين سطرها در کنار صفحات، علائمي با آب طلا به چشم مي خورد. هر صفحه داراي نه سطر بوده؛ سطر اول و آخر با خط محقق و سطر مياني به خط ثلث و بين اين دو، به خط نسخ نگاشته شده است. خالق اين اثر محمد بن جنيد بن محمدالحافظ الاصفهاني، خطاط مشهور آن دوران بوده است.

 

 

دوشنبه 19 دی 1390 - 9:35


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری