دوشنبه 30 مرداد 1396 - 13:2
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

نقد و تحليل

 

روابط عمومي اداره كل تبليغات اسلامي استان تهران

 

امام محمد باقر(ع) و مبارزه با انحرافات علمي

 

 

امام محمد باقر (ع) به روايتي در پنجم ماه صفر سال 57 هجري قمري در شهر مدينه، ديده به جهان گشود.(1) او اولين فرزند در خاندان علوى است كه از نسل دو امام (حسن و حسين عليهم السلام) متولد شد . پدرش امام سجاد (ع) و مادرش ام عبدالله (فاطمه) دختر امام حسن عليه السلام است . (2) نامش محمد و لقبش باقر، شاكر، هادى، امين، شبيه (مانند رسول خدا صلى الله عليه و آله) است . (3) وكنيه آن حضرت ابوجعفر .

آن حضرت داراى دو همسر؛ «ام فروه» ، مادر امام صادق عليه السلام و عبدالله بن محمد و «ام حكيم» مادر ابراهيم و عبدالله بود. على، زينب و ام سلمه نام ديگر فرزندان آن حضرت است . (4)

آن حضرت پس از شهادت پدر بزرگوارش امام سجاد (ع) در سال 95 هجري و به مدت 19 سال هدايت جامعه اسلامي و امامت شيعيان را بر عهده داشت.

 

اوضاع علمى عصر امام

سال هاى (94 تا 114 ه . ق) زمان آغاز فعاليت مشرب هاى فقهى و اوج‏گيرى روايت‏حديث در رابطه با تفسير است .

از علماى اهل سنت افرادى مثل زهرى، قتاده، هشام بن عروه و ... در زمينه نقل حديث و ارايه فتوا فعاليت مى‏كردند و البته وابستگى اشخاصى مثل زهرى، ابراهيم نخعى، ابوالزناد و ... به دربار حكومت، ضرورت پرداختن امام به سنت واقعى پيامبر (ص) را روشن مى‏كرد .

در اين دوره فقه اهل سنت وارد مرحله تدوين خود شد . فروكش كردن تنشهاى سياسى پس از حادثه كربلا و شكست ابن زبير و يك پارچه شدن حاكميت‏بنى اميه بسيارى از علماء را از صحنه سياست دور كرد و آنان به حوزه‏هاى ديگر مانند درس و حديث روى آوردند .

 

در همين زمان ، فرمان تدوين حديث توسط عمر بن عبدالعزيز، در سال 100 ه . ق صادر شد كه بهترين شاهد بر تكاپوى فرهنگى اهل سنت در آغاز قرن دوم و همزمان با دوران امامت امام باقر عليه السلام است .

 

پيش از آن، فقه و حديث در جامعه مورد بى‏اعتنايى كامل قرار گرفته بود به طوري كه در نيمه دوم قرن اول هجرى، مردم حتي كيفيت اقامه نماز و حج را نيز نمى‏دانستند .

 

اقدامات امام باقر (ع)

 

امام باقر (ع) در مقابل دوره خاموش فقه و حديث و خيزش علمى اهل سنت ، به دو فعاليت عمده دست زد:

- ايجاد جنبش علمى شيعى در فقه، تفسير، حديث، اخلاق و ...

- تلاش براى از بين بردن تحريفهاى ناشى از اقدامات علمى اهل سنت (5)

 

موفقيت و درخشش امام باقر عليه السلام در هر دو جبهه به منظور احيا و ترويج ارزش ها و سنت نبوى، به حدي بود كه عبدالله بن عطاء مكى مى‏گفت: « ما رايت العلماء عند احد قط اصغر منهم عند ابى جعفر ولقد رايت الحكم بن عيينه مع جلالته فى القوم بين يديه كانه صبى بين يدى معلمه؛ علماء را در محضر هيچ كس كوچكتر از آنها در حضور ابوجعفر عليه السلام نديدم . حكم بن عيينه با تمام عظمت علمى‏اش در ميان مردم، در برابر او، مانند بچه‏اى مقابل معلم خود بود.» (6)

 

-  ايجاد جنبش علمى

امام باقر و فرزندش امام صادق عليهم السلام در سايه بحران هاى داخلي در حكومت بني اميه كه آنها را به خود مشغول كرده بود، موفق به تأسيس حوزه‏هاى بزرگ درسى و علمى شدند و بيشترين آراى فقهى، تفسيرى و اخلاقى را از خود به جاى گذاشتند، به گونه‏اى كه تنها يكى از شاگردان امام باقر عليه السلام يعنى «محمد بن مسلم» ، 30 هزار روايت از حضرت نقل مى‏كند و شخصى مانند «جابر جعفى» هفتاد هزار روايت و «شيخ طوسى» شاگردان حضرت را 462 نفر مى‏داند .

 

-  مبارزه با انحرافات

براى آشنا شدن با نحوه مبارزه حضرت باقر (ع) با انحرافات علمى و فقهى به وجود آمده در آن دوران ، تنها به بيان نمونه هايى از اين مبارزات مي پردازيم.

 

1 . مبارزه با خوارج

 

فردى از خوارج مدعى بود كه امام على (ع) در جنگ نهروان به خاطر كشتن خوارج گرفتار ظلم شده است . وى مى‏گفت: اگر بدانم كسى هست كه براى من ظالم نبودن على را اثبات كند به سويش مى‏روم . امام باقر عليه السلام را به او معرفى كردند . او هم گروهى از يارانش را جمع كرد و به حضور امام رسيد . بعد از سخنان امام و برشمردن فضائل حضرت على (ع) توسط ياران امام، آن مرد برخاست و گفت: من بيش از اين جمع به فضائل على آگاهم، ولى اينها مربوط به زمانى است كه حكميت رانپذيرفته بود، و بعد از حكميت كافر شد .

 

سخن در فضائل على عليه السلام به حديث ‏خيبر رسيد كه پيامبر (ص) فرمودند: «فردا پرچم را به فردى خواهم داد كه خدا و رسول را دوست دارد و خدا و رسول هم او را دوست دارند . بر دشمن مى‏تازد و هرگز از ميدان نبرد نمى‏گريزد ...»

امام باقر (ع) فرمود: درباره اين حديث چه مى‏گويى؟ گفت: حديث درست است ولى كفر على بعد از اين بود . امام فرمودند: آيا آن روز كه خدا على را دوست مى‏داشت، مى‏دانست كه او در آينده اهل نهروان را خواهد كشت ‏يا نه؟ مرد گفت: اگر بگويم نمى‏دانست كافر مى‏شوم، پس مى‏دانست .

حضرت فرمودند: آيا محبت‏خدا به على عليه السلام از آن جهت‏بود كه وى در خط اطاعت ‏خدا حركت مى‏كرد يا به خاطر عصيان بود؟ مرد گفت: روشن است كه دوستى خدا به خاطر بندگى و اطاعت على بود . امام باقر عليه السلام فرمودند: اكنون تو در ميدان مناظره مغلوب شدى، از جاى برخيز و مجلس را ترك كن . زيرا محبت‏خدا به على نشان مى‏دهد كه على تا پايان عمر در راه اطاعت‏خدا گام برمى‏دارد و از مسير رضاى او خارج نمى‏شود و آنچه كرده طبق وظيفه الهى‏اش بوده است .»

 

مرد از جاى برخاست و گفت: «الله اعلم حيث‏يجعل رسالته؛ خدا داناتر است كه رسالت‏خويش را در كجا قرار دهد .» (7)

 

2 . مبارزه با غاليان

 

بر اساس روايتى از امام صادق (ع) ، هفت نفر به عنوان افراد فرصت طلب و دروغگو معرفى شده‏اند . (مغيره بن سعيد، بيان، صائد، حمزه بن عماره بربرى، حارث شامى، عبدالله بن عمر بن حارث و ابوالخطاب) (8)

«مغيره» قائل به جسم بودن خدا بود و سخنان غلوآميز درباره امام على عليه السلام مى‏گفت.

امام باقر (ع) به افشاگرى عليه او و لعن و نفرينش ‏پرداخت و ‏فرمود: «مغيره مانند بلعم است كه خداوند در حق او فرمود: «الذى آتيناه آياتنا فانسلخ منها فاتبعه الشيطان فكان من الغاوين‏»  (9)

 

هم چنين امام باقر عليه السلام درباره «بيان» فرمودند: «خداوند لعنت كند بيان را ؛ زيرا برپدرم دروغ مى‏بست ...» (10)

« بيان» به الوهيت امام على ، حسن و حسين عليهم السلام ، محمد بن حنفيه و ابوهاشم (فرزند محمد بن حنفيه) قائل بود و خود را مصداق آيه «هذا بيان للناس‏» مى‏دانست . (11)

 

ابومنصور عجلى، يكي ديگر از غاليان بود كه پيروانى گردآورد و امام باقر عليه السلام به طور رسمى او را طرد كرد .

 

3 . مبارزه با بدعت ها و انحرافات علماء

 

امام (ع) مى‏فرمود: كسى كه با گناه و ارتكاب كبائر به مبارزه با خدا برخاسته و از خود جرأت نشان دهد، كافر است و كسى كه روشى غير از دين خدا پى نهد مشرك است .» (12)

آن حضرت همواره با بدعت ها مبارزه مى‏كرد .

 

در اين دوره فعاليت فقها بسيار زياد بود و همين امر، لزوم هوشيارى امام را مى‏طلبيد و حضرت در برابر فقهايى مثل ابوحنيفه به شدت ايستادگى مى‏كرد . (13)

از جمله درباره اهل قياس به «زراره» فرمود: «يا زراره اياك واصحاب القياس فى الدين فانهم تركوا علم ما وكلوا به وتكلفوا ما قد كفوه يتاولون الاخبار ويكذبون على الله عزوجل؛ اى زراره! از كسانى كه در كار دين قياس مى‏كنند، بپرهيز، زيرا آنان علمى را كه مكلف به آن بودند كنار گذاشته و به چيزى پرداخته‏اند كه به آنها سپرده نشده است . خبرها را به ذوق خود تفسير كرده و بر خداى بزرگ دروغ مى‏بندند .» (14)

 

ابوحمزه ثمالى از گفتگوى امام با «قتاده» چنين مي گويد: امام رو به آن مرد كرد و پرسيد: تو كيستى؟ گفت: قتاده بن دعامه بصرى . فرمود: تو فقيه اهل بصره‏اى؟ گفت: آرى . فرمود: واى بر تو اى قتاده! خداوند بندگان شايسته‏اى را آفريده است تا حجت ‏بر ديگران باشند . آنان اوتاد زمين و برپادارنده امر الهى و نخبگان علم خدايند، آنان را قبل از آفرينش ديگر بندگان برگزيده است .

قتاده پس از سكوتى طولانى گفت: به خدا سوگند من تا كنون در برابر فقيهان بسيار و نيز پيش روى ابن عباس نشسته‏ام ولى آن گونه كه در برابر شما مضطرب شده‏ام، در مقابل هيچ يك از آنان، اضطراب مرا فرا نگرفت . امام فرمود: تو مى‏دانى كجا نشسته‏اى؟ در مقابل خاندانى هستى كه خدا درباره‏اش فرموده است: «فى بيوت اذن‏الله ان ترفع ويذكر فيها اسمه يسبح له فيها بالغدو والآصال‏» (15) و فرموده است «رجال لا تلهيهم تجاره ولا بيع عن ذكر الله واقام الصلاة وايتاء الزكاه‏» (16) پس جايگاه تو آن جاست كه خود مى‏دانى و ما آن خاندانيم كه خدا توصيف كرده است . (17)

 

5 . پاسخ به سؤالات و شبهات

 

يكي از مسئوليت هاى امام باقر (ع) ، پاسدارى از ارزش ها و رد شبهات فكرى بود . آن حضرت اين مسئوليت را به صورت هاي گوناگون مانند نامه، سخنرانى، مناظره و ... انجام مى‏داد .

 

- فردى به امام باقر عليه السلام گفت: خدا از چه زمانى وجود داشت؟ آن حضرت فرمودند: واى بر تو! زمان براى موجودى است كه سابقه نيستى دارد، اما خدا داراى وجود هميشگى است . (18)

- از آن حضرت درباره تفسير آيه «يا ابليس ما منعك ان تسجد لما خلقت‏ بيدى‏» (19) سؤال شد . آن حضرت فرمودند: «يد» در كلام عرب به معناى قوت و عظمت است . خداوند مى‏فرمايد: «والسماء بنيناها بأيد، آسمان را با قدرت و نيرو افراشتيم .» (20)

- مردى از خوارج به امام باقر گفت: چه چيز را مى‏پرستى؟ فرمود: خداى متعال را . گفت: آيا او را ديده‏اى؟ فرمود: «چشم ها با مشاهده حسى او را نديده‏اند، ولى قلب ها به حقيقت ايمان خدا را يافته‏اند . خدا را به وسيله مقايسه نمى‏توان شناخت و با حواس نمى‏توان درك كرد و شباهتى با آدميان ندارد . خدا به وسيله نشانه‏ها و آياتش، وصف و شناخته مى‏شود و در حكم و داورى‏اش هرگز ستم نمى‏كند . اين همان خدايى است كه جز او معبودى نيست . (21)

 

منابع:

 

1) مناقب ابن شهر آشوب، ج‏4، ص‏227 . در سال تولد حضرت چهار نظريه وجود دارد كه سال 57 با رواياتي كه حضور امام را در كربلادر سن سه سالگي نشان مي دهد ، صحيح تر است و در ماه تولد هم 4 نظر: سوم و پنجم صفر، جمعه اول رجب، دوشنبه يا شنبه اول رجب

2) اصول كافى، ج‏2، ص‏372

3) كشف الغمه، ج‏2، ص‏318

4) ارشاد مفيد، ج‏2، ص‏172

5) ر . ك . به: حيات فكرى و سياسى امامان شيعه، رسول جعفريان، ص‏208 تا 214 

6) ارشاد مفيد، ص‏280

7) كافى، ج‏8، ص‏349 ؛  بحارالانوار، ج‏21، ص‏26 

8) اختيار معرفه الرجال، جزء 4، ص‏302، ح‏543 

9) قرآن كريم، سوره اعراف،‌آيه 175، ترجمه آيه: آن كسى كه آيات خود را به او داديم، ولى خود را از آن تهى ساخت و شيطان در پى او افتاد، او از گمراهان شد .

10) اختيار معرفه الرجال، ص‏301 

11) طبرى، ج‏5، ص‏457

12) بحارالانوار، ج‏72، ص‏222

13) وسايل الشيعه، ج‏18، ص‏39

14) بحارالانوار، ج‏2، ص‏304 و 308؛ وسائل الشيعه، ج‏27، ص‏59

15) سوره نور،‌آيه 36

16) سوره نور،‌آيه 37

17) اصول كافى، ج‏6، ص‏256

18) همان، ج 3 ، باب الكون والمكان

19) سوره ص،‌آيه 75

20) سيره الائمه الاثنى عشر، ج‏3، ص‏213

21) الاحتجاج، ص‏321

 

                                                                    صديقه مقدس پور

 

 

چهارشنبه 7 دی 1390 - 10:26


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری