چهارشنبه 7 تير 1396 - 1:22
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

مقاله

 

ترجمه: غزال حسين زاده

 

موسيقي شناسي برجسته و شيعه مذهب

 

«نگاهي به زندگي و آثار ابوالفرج اصفهاني»

علي بن حسين بن محمد اموي قرشي مشهور به ابوالفرج اصفهاني، محدث، مورخ، اديب، شاعر و موسيقي شناسي بود که نسبش به مروان بن محمد ملقب به جعدي يا حمار، آخرين خليفه اموي مي رسيد. او در 284 .ق در اصفهان متولد شد.

ابوالفرج اصفهاني با اينكه نسب اموى داشت، شيعى زيدى بود و اين را از عجايب شمرده ‏اند. خاندانش هم در اصفهان ساکن و بعضي از آنها محدث و عالم بودند و مذهب تشيع داشتند. او در عهد المعتضد (242-289.ق) به دنيا آمد.

ابوالفرج در کودکي به بغداد رفت و نزد ابن دريد و ابن ‏انبارى و محمد بن جرير طبرى به تحصيل پرداخت و در عنفوان جواني به جمع ادبا و موسيقي دانان پيوست و به گردآوري وقايع نادر تاريخي و ضبط احاديث و اشعار و ترانه‌ها اشتياق داشت.

نبوغ و پشتکار و قريحه وي موجب شد به زودي در جهان اسلام مشهور گردد و مورد تشويق آل بويه در ري و بغداد و آل حمدان در شام و امويان در آندلس قرار بگيرد. مهلبي وزير عزالدوله او را به بغداد دعوت کرد و مشاور نديم خاص خود نمود و تا آخر عمر از وي جدا نشد.

او در آثار و اشعارش اظهار تشيع نموده ‌است. ولي علامه حلي و بعضي علماي اماميه او را شيعه زيدي مذهب دانسته‌اند. و هيچ بعيد نيست که سبب دوستي وي و خاندانش با علويان در آن روزگار، کينه مشترکي بوده باشد که از عباسيان در دل داشته‌اند.

ابو الفرج شاگردان بسياري داشته، اما تدريس شغل او نبوده ‌است با اين همه گاه کساني را مي‌بينيم که در محضر او کتاب معيني را فرا گرفته اند؛ نظير شيخي اندلسي به نام ابو زکريا يحيي يا ابو الحسين ابن دينار و نيز علي بن ابراهيم دهکي.

يکي از شاگردان وي به نام ابن ابي الفوارس، مرگ او را در 14 ذيحجه سال 356 .ق ذکر کرده ‌است. وي در سالهاي آخر عمر دچار فلج و اختلال حواس شده بود و سرانجام در بغداد در کنار رود دجله در گذشت.

مجموعه آثار وي به 28 کتاب بالغ مي‌شود که از آنها تنها 3 کتاب در دست است. مهمترين اثرش كه او را جاودانه ساخته، كتاب اغانى است كه رجال قرن چهارم، مانند صاحب بن عباد و عضدالدوله‏ى ديلمى به آن بسيار توجه داشتند و مي گويند كه عضدالدوله اين كتاب را از خود دور نمى‏کرد.

از ديگر آثار وى: «الاماء الشواعر»؛ «الديارات»؛ «مقاتل الطالبين»؛ «اعيان الفرس»؛ «آداب الفرباء من اهل الفضل و الاداب»؛ «اخبار جحظة البرمكى»، «اخبار الطفيليين»؛ «اشعار الاماء و المماليك»؛ «جمهرة النسب»؛ «دعوة التجار»؛ «كتاب التنزيل فى اميرالمؤمنين (ع)»؛ «كتاب الخمارين و الخمارات»؛ «كتاب الغلمان المغنين»؛ «مجرد الاغانى».

«مقاتل الطالبيين و اخبارهم» که در سال 313 .ق تأليف شده، شرح احوال 216 تن از اولاد ابو طالب(ع) است.

کتاب الاَغاني نوشته ابوالفرج اصفهاني، علي بن حسين بن محمد اموي قرشي شامل برگزيده آوازها و دانشنامه شعر و ادب و قصه‌ها و اساطير و موسيقي عرب در عصر جاهلي و اموي و صدر دولت عباسي تا آخر قرن سوم هجري است.

ابوالفرج اصفهاني در کتاب هر آواز را با شرح حال شاعر و خواننده و نوازنده و آهنگ ساز و خصوصيات آواز و حکايات مربوط به آن ثبت کرده ‌است.

تاريخ شروع تأليف اغاني معلوم نيست و در ثبت روايات آن نظم طبقاتي و تاريخي و الفبايي خاصي رعايت نشده‌ است. الاغاني سند اصالت موسيقي ايراني در فرهنگ عربي و بزرگترين و مشروح‌ ترين مجموعه ادبي و بيانگر اوضاع اجتماعي و فرهنگي و زندگي درباري و شهري و صحرايي و وضع لباس و خوراک و خلقيات و آداب و عادات اعراب است.

نثر کتاب روان و فصيح  و از متون موثق و مهم کلاسيک عربي است. اغاني جمع کلمه أغنيه (به ضم يا کسر همزه و تشديد يا تخفيف ياء مفتوح) کلام موزون و آهنگيني است که به آواز و با ساز خوانده مي‏شود. مترادف آن در فارسي ترانه است.

به علاوه اغاني منبع افکار، لغات، مضامين، امثال و حکم و اشعار عربي رايج در فارسي است. افسانه‌هاي چون ليلي و مجنون و اسامي عرايس الشعر مثل سعدي و سلمي و ثريا و... و اسامي منازل عرب در ادبيات فارسي غالبا از اغاني گرفته شده‌است.

اين کتاب نشان از آن دارد که موسيقي در پايتخت خلافت آن زمان، هنر ايرانيان بوده و عود فارسي و اصطلاحات و علم موسيقي را ايرانيان در ميان اعراب رايج کردند. در حقيقت اغاني دانشنامه فرهنگ، هنر و ادبيات اعراب نخستين و مجموعه اي از اطلاعاتي است که در کتاب هاي پيشين ذکر شده و سند اصلي تاريخ تکامل شعر و موسيقي در زبان عربي است.

الاغاني نخستين بار در بولاق مصر (1285.ق / 1868 .م) بر اساس نسخه‌هاي نامطمئن و ناقص در 20 جلد به چاپ رسيد. حدود 20 سال پس از آن، خاورشناس آمريکايي، برونو رواياتي از آن را که پراکنده بود از نسخه‌هاي خطي گوناگون گرد آورد و مجموعه آنها را به عنوان جلد 21 اغاني به چاپ رسانيد.

چندي پس از انتشار جلد 21، گويدي به تهيه فهرستي از همه مجلدات اغاني دست زد و به نام فهرست هاي اغاني بر حسب الفبا در ليدن (1895-1900.م) منتشر ساخت. اشارات و توضيحات در اين فهرست، بسيار سودمند، و به زبان فرانسه ‌است.

در 1323 .ق/1905.م بر اساس همان چاپ بولاق و تکمله برونو و فهارس گويدي، چاپ جديدي از اغاني در چاپ خانه تقدم قاهره انتشار يافت که به نام چاپ ساسي معروف است. سپس به سال 1334 .ق چاپ ديگري با مقدمه محمد شنقيطي در قاهره صورت گرفت. چاپ هاي ديگري هم از الاغاني در قاهره انتشار يافت.

کتاب اغاني به گونه اي است که به آساني نمي توان آن را ترجمه کرد. به همين دليل دو مرتبه اي که اين کار صورت گرفته، ناچار در همان آغاز متوقف شده‌ است. نخستين آنها ترجمه به لاتين از کوزه گارتن 1840 .م است، که از جلد اول آن فراتر نرفت همين جلد توسط دکتر محمد حسين مشايخ فريدني در دو جلد (جلد اول در سال1356.ش و جلد دوم در سال1364.ش) به چاپ رسيد.

نثر روان و فصيح از ويژگي‏هاي مهم اين کتاب است که آن را در شمار منابع مهم به زبان عربي قرار داده‌ است. شيوه انتقال اثر از حکايات کهن به نو، از داستان شاهان به حکايات عامه مردم و از جدي به طنز، خواننده را به خواندن کتاب مشتاق‌تر مي‏سازد. البته اغاني، اثري تنها سرگرم کننده نيست، زيرا همه چيز در آن به شيوه‌ عالمانه اي ارائه شده است. همه اطلاعات کتاب همان طور که ابوالفرج اصفهاني گفته، اسناد معتبري دارند. البته اين طبيعي است که براي آنکه اعتبار علمي مطالب بر همه اثبات شود،  همه مطالب با مجموعه اي از اسنادي از بزرگترين دانشمندان زمان مستند شود.

اما همين سلسله اسناد ابوالفرج، بحثهايي طولاني را به وجود آورده ‌است. يکي از بحث‌ها اين است که سلسله سندها، احساس گنگي مآخذ و منابع اغاني را منتقل مي کند. اولا بايد ديد که اين راويان چه کساني هستند و تا چه حدي مي‏توان به رواياتشان اعتماد کرد؟ ثانيا چرا هميشه اين روايات «گفتاري» جلوه مي‏کند، نه «نوشتاري» حال آنکه ابو الفرج بارها و بارها پس از ذکر سلسله گفتاري سند، به کتابي اشاره مي‏کند که روايت در آن مذکور بوده‌ است.

ياقوت در نقد اين کتاب مي‏گويد: «مؤلف در اين کتاب در بسياري جاها وعده مي‏دهد که مطلبي را درباره فلان شخص در جايي ديگر ذکر خواهد کرد، اما به اين وعده عمل نمي‏کند. همچنين يادآور مي‏شود که اصوات ذکر شده در اين کتاب 99 صوت است نه 100 صوت که در ابتداي کتاب آمده است.»

 

 

چهارشنبه 7 دی 1390 - 9:30


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری