يكشنبه 30 مهر 1396 - 2:49
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

كتاب

 

محمدرضا صادقي

 

مايه حيات خاورميانه

 

نگاهي به کتاب«سياست آب در خاورميانه» نوشته مصطفي دولتيار و تيم اس. گري

 

کتاب«سياست آب در خاورميانه» نوشته دکتر مصطفي دولتيار و پروفسور تيم اس. گري با ترجمه دکتر رسول افضلي(عضو هيئت علمي دانشکده جغرافيا، دانشگاه تهران) و رضا التيامي نيا، از جمله آثار مطرح در حوزه جغرافياي سياسي است که توسط شرکت چاپ و نشر بين الملل منتشر و در آن به ارائه مباحث تخصصي در بخش هاي گوناگون موضوع آب در کشورهاي حوزه خاورميانه و نقشه ها و آمارهاي قابل توجه در بخش ذخاير و موقعيت آب در اين گوشه از جهان و سياست هاي منطقه اي در اين خصوص پرداخته شده است.

مطالب و مباحث کتاب حاضر در هفت فصل تدوين شده که فصل اول آن با عنوان«آب، اساس تمدن» از بخش هاي شش گانه؛ آب، اساس تمدن، تمدن هاي آبي، دسترسي به آب؛ چالش عمده جهاني، حوزه مورد مطالعه: آب درخاورميانه تشکيل شده است.

شروع اين فصل با تاکيد بر اهميت آب در طول تاريخ دارد که آن را به مثابه مايه حياتي ارزيابي مي کند که مسير تاريخ انسان را تحت تاثير جدي قرار داده است. به بيان ديگر، فراواني آب جوامع را قادر ساخته تا به شکوفايي و پيشرفت دست يابند و برعکس، کمبود آن باعث شده که جوامع دچار رکود و پسرفت شوند.

به باور مولفان کتاب حاضر، فراواني نسبي آب، بي خيالي و عدم نگراني را براي مردم منطقه در پي داشته و باعث شده است که از درک واقعيت محدوديت و متناهي بودن آب عاجز باشند. در مقابل در مناطق کم آب و خشک، مردم هميشه آب را به اندازه منبعي متناهي و محدود، مورد احترام و تقديس قرار داده اند و آن را به مثابه عاملي حيات بخش که همواره بايد مورد توجه و حفاظت و احترام قرار گيرد در نظر گرفته اند.

کتاب سياست آب در خاورميانه، در پي اثبات اين ادعا است که از ديدگاه بسياري از تحليل گران، مقوله آب، موضوع اصلي مناقشات درخاورميانه است. «کيلوت» با توصيف خاورميانه به مثابه منطقه مورد توجه بين الملي همراه با اغتشاشات سياسي و کمبود جدي آب اظهار داشته که در آينده، آب و نه نفت موجب درگيري هايي نظامي و شکاف اقتصادي در منطقه مي شود. همچنين در ادامه ديدگاه هاي صاحب نظران و تحليل گران ديگر در خصوص آب مطرح شده است.

در بخشي از کتاب، فرضيه هاي اصلي و ارزيابي فرايند هاي پويا و روبه تکامل هيدروپلتيکي حوزه هاي مهم بين الملل آب در خاورميانه مطرح شده است. افق نگاه مولفان کتاب حاضر به اين سو است که آب منبع بسيار حياتي است که به خاطر آن جنگي اتفاق نمي افتد و کمبود آب به عنوان يک متغير مستقل، باعث همکاري ميان کشورهاي ساحلي حوزه آبي مشترک خواهد شد. استدلال آنها در ارائه اين فرضيه آن است که خشکي منطقه، نياز مبرم کشورها و آسيب پذيري سازه هاي مهندسي گران قيمت آبي مانند سدها، تأسيسات آبي و شبکه هاي توزيع آب، زمينه هاي وابستگي متقابل دوجانبه اي ايجاد کرده که در صورت وقوع جنگ هم کشورها در خطر آسيب پذيري قرار دارند.

رهيافت هاي پنج گانه هيدروپلتيک از ديگر مباحث کتاب است که در آن به رهيافت هاي امنيتي، اقتصادي، حقوقي، تکنولوژيکي و زيست محيطي اشاره شده است. هر کدام از اين رهيافت ها مسئله آب را به وضوح مورد مطالعه قرار داده اند اما رهيافت پنجم مسائل مربوط به آب را مشخص تر و روشن تر، آن طور که امروز جلوه مي کند، مورد بررسي قرار داده است. مطابق اين مطالعه هر کدام از اين رهيافت ها در سه حوزه سياست آب در خاورميانه، يعني حوزه رود اردن، حوزه دجله و فرات و حوزه شبه جزيره عرب بررسي شده اند. اين سه حوزه به اين دليل انتخاب شده اند که کاهش منابع آب آنها در ادبيات سياسي مربوط به آب، آشکارترين تجلي و نماد بحران آب را داشته اند.

در فصل دوم کتاب به بررسي ادبيات هيدروپلتيک پرداخته شده و پنج رهيافت اصلي و اصول و مباني فکري، که اين رهيافت ها از آنها مشتق شده اند بررسي شده است.

در ابتداي اين فصل آمده است:«کاهش و تخريب ذخاير آب شيرين، افزايش سيلاب ها و خشکسالي ها، افزايش هزينه هاي تهيه آب که به سختي تهيه مي شوند، همه نشانه هاي آشکاري از بحران آبي است که بشر در بخش هاي مختلف حيات زندگي خود در کره زمين، پيش رو دارد. اين وضعيت هم کشورهاي توسعه يافته و هم کشورهاي در حال توسعه را تحت تأثير قرار داده است.»  (ص 43)

ار مباحث ديگر اين فصل مي توان به مقايسه آب با نفت، تحليل اقتصادي علل کمبود آب، دکترين حقوقي آب، کفايت فناوري و روش هاي مديريت و امنيت زيست محيطي، جانشين امنيت ملي اشاره کرد.

عنوان فصل بعدي«کمبود آب، يک معضل جهاني»است که در آن ابتدا به موضوع مديريت آب به منزله يک چالش جهاني اشاره شده و در ادامه مباحثي همچون تقاضاي آب در سطح جهان و معضلات منطقه اي آب تاکيد شده است. همچنين اين موضوع در مقياس جهاني(اروپا، امريکا، ايالات متحده امريکا؛ مکزيک، آسيا؛ چين و هند، آسياي خاوري و خاورميانه مطرح و تحليل شده است.

در ابتداي اين فصل که با يک سئوال آغاز شده است(آيا کمبود آب يک معضل جهاني است؟)، به نحوه مديريت آب در دوران باستان هم اشاره شده است:« از نخستين روزهاي تمدن انساني، مديريت آب چالش اصلي بشر بوده و آب به عنوان اولين منبع حياتي؛ جوامع انساني، اقتصادي را دچار محدوديت کرده است. شهرهاي بزرگ باستان از قبيل بابل، اور، ممفيس، آتن، اسکندريه و روم به مهندسان و سامانه هاي آب متکي بودند. اين مهندسان، منابع آبي مورد نظر را کشف و آب را به شهرها انتقال مي دادند و براي ذخيره و توزيع آب ترتيبات خاصي را اتحاذ مي کردند و جهت دفع صحيح فاضلاب، اقدامات مهمي انجام مي دادند.» (ص 103)

سياست آب در حوزه رود اردن، عنوان فصل چهارم کتاب است. از عناوين مباحث اين فصل هم مي توان به سير بحران آب در حوزه رودخانه اردن و نقش صهيونيسم، سياست آب اسراييل و واکنش اعراب و نهادينه کردن سياست آب اشاره کرد.

همچنين در فصل پنجم کتاب سياست آب در خاورميانه به سياست آب در حوزه دجله و فرات اشاره شده است. وقايع نگاري و بررسي شناسنامه تاريخ جنگ هاي مربوط به آب در خاورميانه باستان از مباحث اصلي اين فصل است که به وقايعي همچون سيلاب قبل از ميلاد، استقلال طلبان بابل، سناخريب و هزيکا، خشک کردن چاه ها، دفاع از بابل و بين النهرين جديد پرداخته شده است.

سياست آب در شبه جزيره عربستان، عنوان فصل ششم کتاب است که در آن مباحثي همچون سير تکاملي مديريت آب در شبه جزيره عرب و نم زدايي و شيرين سازي آب دريا به بحث گذاشته شده و مولفان کتاب از مناظر گوناگون به اين مسئله پرداخته اند.

نتيجه گيري مجموع مطالب کتاب به فصل هفتم و پاياني آن موکول شده و به نوعي جمع بندي بحث ها در اين فصل مطرح شده است.

پايان بخش کتاب سياست آب در خاورميانه، ارائه فهرست منابع است که به زبان لاتين ارائه شده است.

 

سه‌شنبه 6 دی 1390 - 13:55


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری