يكشنبه 2 مهر 1396 - 8:33
پر بازديدهاي اين گروه
  • موردي يافت نشد

گزارش

 

داود خسروي

 

تعزيه؛ هنري ايراني و جهاني

 

«گزارشي از نظرات کارشناسان درباره تعزيه»


به گزارش خبرگزاري مهر، گرچه تعزيه خواني از اساطير حماسي ايران باستان نشات گرفته اما واقعه عاشورا و حديث مصايب سيدالشهدا (ع) به عنوان بزرگترين حماسه تاريخ، شيوه اجراي اين هنر را دچار تغييراتي اساسي کرده و تعزيه با عاشورا به اوج خود رسيده است.

نمايش مصايب ميترا و سوگ سياوش در ايران اصلي ترين نمونه از آيين هاي زمينه ساز نمايش مصايب امام حسين(ع) و وقايع کربلا بوده و اين دو آيين در شکل گيري تعزيه خواني تاثير بسزايي داشته اند.

به گزارش خبرگزاري مهر از تبريز، بهمن تقي پور(محقق و پژوهشگر آيين شبيه خواني) در اين رابطه گفت: تعزيه پيش از اسلام نيز در ايران رواج داشته که در آييني همچون سوگ سياوش به نام "سياوش کشون" يا "سووشون" اجرا مي شده، اما از دوره صفويه صورت رسمي تر گرفته است و در روايت واقعه کربلا نيز اسطوره هاي ايراني جاي خود را به اسوه هاي کربلا داده اند.

تعزيه، در لغت به معنى سوگوارى، برپاى داشتن يادبود عزيزان از دست رفته، تسليت، امر کردن به صبر و پرسيدن از خويشان مرده است؛ که در اصطلاح، به گونه‏اى از نمايش مذهبى و آييني منظوم گفته مى‏شود، اما بر خلاف معنى لغوى تعزيه، غم‏انگيز بودن شرط حتمى آن نيست و ممکن است گاه شادى ‏بخش نيز باشد.

بهمن تقي پور در اين رابطه اظهار داشت: تعزيه الزاما بيان روايات غمگين و تلخ و يا کشتار نيست، بلکه ما در تاريخ هنرهاي نمايشي ايران تعزيه مضحک نيز داريم و در ميان متون اين آيين و هنر ايراني روايات تيمور لنگ با نام مجلس تيمور، مجلس والي شام و ... نيز وجود دارد.

اين فعال هنر تعزيه گرداني در رابطه با منابع مورد استفاده در تعزيه گفت: واعظي به نام ملاهادي سبزواري تعزيه هاي مختلفي به زبان فارسي نوشته که در تمام کشور رواج يافته و بعدها نيز به زبان ترکي در منطقه آذربايجان تغيير يافته است و درحال حاضر نيز از سه منبع عمده "کليات شعاعي" به چاپ تاجر دربندي، "کليات قمري" و "کليات ملا ابراهيم مراغه اي" استفاده مي شود.

تقي پور اضافه کرد: در مراسم شبيه خواني، هميشه تعزيه خوانان در هر نقشي که ظاهر شوند متني از ديالوگها و اشعار گفته شده را در دست دارند تا ميان خود و شخصيتي که نقش او را ايفا مي کنند فاصله ايجاد کنند و به نوعي به مخاطب اعلام مي کنند که من حضرت علي اکبر(ع) يا شمر نيستم بلکه نقش او را اجرا مي کنم.

به گفته کارشناسان، در طول تاريخ در شهر تبريز تعزيه خواني به دلايل نامعلومي مورد استقبال مردم قرار نگرفته و مردم تبريز رغبتي به اجراي اين آيين نداشته اند، معدود اجراهايي هم که شده توسط گروههايي بوده که از شهر و روستاهاي اطراف به تبريز آمده اند.

مهدي لزيزي، کارگردان و فعال عرصه تئاتر و نمايش آذربايجان شرقي در اين باره گفت: از گذشته هاي دور شيوه هاي مختلف عزاداري در تبريز جايگاه ويژه اي داشته اما تعزيه به دلايلي متعدد پذيرش نشده است.

وي افزود: تبريز در دوره هايي از تاريخ پايتخت شيعي ايران بوده و مردم به دليل اعتقادات مذهبي شديدي که داشته اند شبيه سازي به ائمه و معصومان را به لحاظ شرعي درست نمي دانسته اند، بدين جهت پذيرش از طرف مردم کم بوده، اما در شهرهاي کوچک اطراف استقبال خوبي از اين هنر شده، مانند شاهنامه که در تبريز رونق چنداني نداشته است.

بهمن تقي پور بازيگر تئاتر و فعال هنر تعزيه در تبريز با بيان اينکه "شبيه خواني" مردمي ترين نوع نمايش است که اگر صورت علمي و اجراي حرفه اي يابد خراب خواهد شد، تاکيد کرد: تعزيه گونه اي از نمايش ميداني است، که بالغ بر 100 يا 150 نفر در آن شرکت مي کنند و اين تعداد تعزيه خوان نيز همگي در عرض يک روز براي اجراي اين آيين آماده مي شوند، با اين حال گاه چنان صورتهايي زيبا از نمايش را به اجرا در مي آورند که حتي در ميان بازيگران حرفه اي تئاتر نيز بعد از چند ماه تمرين، اجرا نمي شود.

وي اضافه کرد: شبيه خواني حرکتي کاملا مردمي و خودجوش است و بازيگر تعزيه يا تعزيه خوان، همواره نگاهي اخروي به اين آئين دارد، حتي شمر خوان اين آئين نيز به نيت خدمت به اباعبدالله و با نذري به درگاه الهي اين نقش را ايفا مي کند.

به گفته اين هنرمند نمايش، از جمله بزرگان و پيشکسوتان اين عرصه در تبريز مي توان، حاج علي براتي (بنيانگذار تعزيه قراملک) ، زنده باد (متولي تعزيه شنب غازان و آخوني) و ميرزا محمود نيکجو (نويسنده، محقق و تعزيه گردان تعزيه تيکمه داش - که از قديمي ترين مجالس تعزيه منطقه به شمار مي رود و نسخه هاي نقل شده در اين آيين نيز در گذشته از باکو آورده شده است)، را نام برد.

بهمن تقي پور با اشاره به جايگاه موسيقي در شبيه خواني، گفت: هنر تعزيه داراي موسيقي زيبايي است که وابستگي و نياز غيرقابل کتماني نيز به موسيقي دارد، امام خواني و شمرخواني و ... دستگاههاي متفاوتي داشته اند که متاسفانه در حال حاضر کمتر شده، مي توان گفت رجز خواني موسيقيايي و ... 50 درصد از تاثيرگذاري و زيبايي اجراي اين آيين را به همراه داشته است.

مهدي لزيري، فعال عرصه تئاتر نيز در اين باره گفت: حضور موسيقي در تعزيه و شبيه خواني در منطقه ما کم شده، در مناطق ديگر ايران از جمله طالقان جايگاه ويژه اي در کنار اجراي تعزيه دارد، خود موسيقي سنتي ايران نيز دوام خود را از تعزيه يافته، زيرا همه دستگاههاي موسيقي از جمله شور و همايون و .... در تعزيه گرداني اجرا مي شود و رجزخوانيها و نقل صحنه هاي مختلف دستگاههاي متفاوتي را مي طلبد و از اين طريق ثبت و به نسلهاي بعدي منتقل شده است.

وي اضافه کرد: اکنون نيز بسته به ذوق و خواست و آشنايي روضه خوان و تعزيه گردان، موسيقي استفاده مي شود که در اين حالت نيز تاثير مثبت و موثري برجا گذاشته و به اصطلاح مخاطبان گفته مي شود که گوينده و راوي نفس گرمي دارد.

بهمن تقي پور، محقق و پژوهشگر تعزيه گرداني با تاکيد بر اهميت و جايگاه هنر تعزيه در نمايش ايراني گفت: در تمام دنيا نمايش ما را با شبيه خواني مي شناسند و اين هنر جايگاهي کاملا جهاني و شناخته شده دارد اما متاسفانه در ايران متدولوژي تعزيه تنها به عنوان يک واحد درسي در رشته تئاتر و هنرهاي دراماتيک تدريس مي شود، که جا دارد به عنوان يک رشته تحصيلي مستقل ايجاد شود تا در حفظ اين آئين و هنر باستاني کشور موثر افتد.

در بهمن ماه سال 87 تعزيه ثبت ملي شد، با ثبت اين آئين در فهرست ميراث معنوي ايران انتظار مي رفت، اين هنر که به مرور از حافظه محافل رسمي کشور پاک مي شد، دوباره بصورت جديتر در جامعه مطرح و به عنوان يکي از اولويتهاي مذهبي و هنر ايراني مورد توجه قرار گيرد.

بنا به اعلام سازمان ميراث فرهنگي کشور براساس پژوهش‌ها و تحقيقات انجام شده در حدود 60 نوع مراسم مختلف تعزيه در نواحي مختلف ايران برگزار مي‌شود؛ اما هنوز بعد از گذشت سه سال از آن روز هيچ اقدامي جهت گسترش و حتي حفظ و پيشگيري از فراموشي اين آئين انجام نشده است.

تقي پور در اين مورد گفت: حدود سالهاي 74 تا 80 در مقبره الشعراي تبريز اجراي مراسم تعزيه داشتيم که سعي مي کرديم با حضور گروههاي مختلف تعزيه گرداني از مناطق مختلف اطراف تبريز تفاوتها و شکلهاي متنوع اجراي اين آيين را نمايش دهيم که متاسفانه بعدها به علت عدم حمايتها جمع آوري شد، اما بعد از ثبت ملي اين آيين نيز هيچ حمايتي از هنرهاي نمايشي عاشورايي و مذهبي و تعزيه گرداني بوجود نيامد و در حقيقت ثبت اين آئينها هيچ تاثيري در گسترش و توسعه آن نداشته و تلاشي نيز براي ماندگاري آن انجام نمي شود.

مهدي لزيري، کارگردان تئاتر نيز گفت: در سطح بين المللي ثبت آئين تعزيه و شبيه خواني مورد افتخار ايرانيان است اما در داخل کشور همين آئينها، نمادها و رسوم پرورش داده نمي شوند، به نوعي کلياتي هستند مورد قبول و ارزشمند که در سطح جزئيات از کنار آن مي گذريم.

آنچه مسلم است تعزيه گرداني و شبيه خواني به عنوان هنر اصيل ايراني با مضامين مذهبي و آئيني و يکي از مهم ترين ابزارهاي پيام رساني واقعه کربلا از ديرباز در اين سرزمين جايگاه ويژه اي داشته که تاکنون نيز نسل به نسل و سينه به سينه روايت شده و حال پس از گذشت قرنها از پيدايش اين هنر در ايران باستان و حتي واقعه کربلا در عراق سال 61 هجري، همچنان به عنوان يکي از عوامل مهم پيوند معنوي نسل جديد ايراني با حماسه عاشورا است.

هر ساله نيز با فرا رسيدن ماه محرم و صفر جاي جاي ايران ميزبان گروه هاي هنري تعزيه گردان و شبيه خوان متعددي است که به رسم پدران به بازسازي صحنه هاي عاطفي و به ياد ماندي از مظلوميت کاروان حسيني(ع) پرداخته و با بيان اهداف قيام عاشورا نقش موثري در آشنايي اقشار مختلف و نسلهاي جوانتر با واقعه کربلا و قيام امام حسين(ع) ايفا مي کند.

از سويي ديگر تعزيه خواني و شبيه گرداني در مناطق و استانهاي مختلف را مي توان به نوعي مرتبط با فرهنگ و هنر فولکلور آن منطقه دانست، تعزيه ها در استانهاي مختلف با فرهنگ خاص همان استان اجرا و خرده فرهنگهاي مختلف ايراني در اين هنر نمايش داده شده و همچنين به نوعي از طريق تعزيه نيز حفظ مي شوند.

مهدي لزيري، کارگردان تئاتر در اين خصوص گفت: مردم در مناطق مختلف با نگرش متفاوتي به اين آئين پرداخته اند، در واقع اصل مقتل واحد است، اما فرهنگ هر منطقه در نوع بيان روايت و شيوه اجراي اين آئين تاثير گذاشته، مثل واقعه يک آتش سوزي که به دهها روايت مختلف بيان مي شود، در آذربايجان اشقيا در هيبت روسها ظاهر مي شوند و در جنوب کشور در هيبت انگليسيها، اين فرق در نسخه خواني است و به پيشينه فرهنگي و تاريخي مردم مناطق مختلف مربوط مي شود.

لزيري همچنين در رابطه با دليل ماندگاري اين هنر گفت: هر آييني که در قالب هنر درآيد ماندگار مي شود، مصيبت اباعبدالله مصيبت بزرگي است که در طول يک نيمروز اتفاق افتاده و وقتي اين واقعه دردناک تاريخي که با باور و اعتقادات مردم گره خورده است در قالب هنر رسوخ يافته، در بافت جامعه نفوذ کرده و ماندگار شده حتي اگر بيان و روايات نيز متفاوت باشد.

 

 

شنبه 19 آذر 1390 - 8:52


*نام:
*ايميل:
نظر شما:
* اختياری